Otto Ruge

Otto Ruge był oficerem sztabowym i wykładowcą, który przez większość życia przygotowywał norweską armię do wojny, a sam poprowadził ją w boju dopiero w wieku 58 lat, przez dwa miesiące wiosną 1940 roku. Mianowany naczelnym dowódcą dzień po niemieckim ataku, przekonał króla i rząd, że opór ma sens, i prowadził walkę opóźniającą w nadziei na odsiecz aliantów, która przyszła za późno i w zbyt małej sile. Gdy w czerwcu 1940 roku król Haakon VII i rząd odpłynęli do Wielkiej Brytanii, Ruge został z żołnierzami i poszedł do niewoli. Dla Norwegów stał się symbolem niezłomności, a jego decyzje do dziś budzą spory historyków.

Oficer z Kristianii

Urodził się 9 stycznia 1882 roku w Kristianii, jak wtedy nazywało się Oslo, w rodzinie o silnych tradycjach wojskowych. Jego ojciec, Carl Christian Conrad Ruge, był szambelanem dworu, matka, Hilda Ellen af Sillén, pochodziła z rodu o szwedzkich korzeniach i zmarła, gdy syn miał sześć lat. Młodszy brat Herman został znanym pedagogiem. Otto uczył się w katedralnej szkole w Kristianii, w 1899 roku zdał maturę, a w 1902 roku, jako dwudziestolatek, ukończył szkołę wojenną i został oficerem. W 1906 roku ożenił się z Ingeborg Sommerfelt, córką pastora.

Jego pokolenie kształtowały trzy wielkie kryzysy: rozpad unii ze Szwecją w 1905 roku, I wojna światowa, w której Norwegia zachowała neutralność, i narastające napięcie lat trzydziestych. Od 1905 roku Ruge studiował w Wyższej Szkole Wojskowej, a w 1915 roku zdał egzamin sztabu generalnego. W sztabie generalnym służył od 1906 roku na wszystkich szczeblach, a między przydziałami dowodził kompanią w 1 Brygadzie Akershus i batalionem w pułku piechoty z Rogalandu oraz był szefem sztabu 1 i 3 Brygady. Uchodził za świetnego nauczyciela: w latach 1922–1930 był instruktorem w szkole strzeleckiej piechoty, a w latach 1929–1933 wykładał strategię i historię wojen w Wyższej Szkole Wojskowej.

Architekt armii lat trzydziestych

W okresie międzywojennym Ruge należał do najbardziej wpływowych głosów w sporze o kształt norweskiej obrony. Pracował przy komisji obrony z 1920 roku, przy ustawie z 1927 roku, a jako sekretarz komisji wojskowej współtworzył nową organizację sił zbrojnych z 1933 roku. Wychodził od analizy położenia strategicznego Norwegii: jej wybrzeże było dla mocarstw zbyt cenne, by zostawiły je w spokoju. Wobec skromnych pieniędzy i niechęci polityków do zbrojeń uważał jednak, że nie ma sensu przedstawiać rządowi planów, których ten nie chce sfinansować. Opowiadał się za ograniczeniem wojsk lądowych na rzecz marynarki i nowego lotnictwa. Tym różnił się od drugiego wielkiego dowódcy 1940 roku, gen. Carla Gustava Fleischera, który twierdził, że wielkość armii musi wynikać z zagrożenia, a nie z budżetu.

W 1933 roku, już jako pułkownik, Ruge został szefem Sztabu Generalnego. Po 1935 roku, gdy Niemcy zaczęły otwarcie się zbroić, ostrzegał przed nowym niebezpieczeństwem i przed słabością norweskiego systemu mobilizacji. W 1937 roku przygotował pierwsze wspólne ćwiczenia armii i floty, którym za założenie przyjął niemiecką inwazję. Publikował rozprawy o nowej organizacji wojska, gotowości obronnej, położeniu Norwegii w razie wojny europejskiej i znaczeniu lotnictwa w polityce mocarstw. W 1938 roku odszedł ze sztabu i objął stanowisko generalnego inspektora piechoty.

Dziewiąty i dziesiąty kwietnia

Niemiecka napaść 9 kwietnia 1940 roku zastała go w drodze powrotnej ze Sztokholmu. Dołączył do króla i rządu, którzy uciekli z Oslo do Hamaru, a potem do Elverum. Gdy część polityków i starszych oficerów była skłonna do rokowań, Ruge stanowczo opowiadał się za walką. W nocy z 9 na 10 kwietnia zorganizował zaporę pod Midtskogen, gdzie przypadkowo zebrani gwardziści i ochotnicy zatrzymali niemiecki oddział spadochroniarzy, pędzący na północ, by schwytać króla. Dowodzący nim niemiecki attaché lotniczy kpt. Eberhard Spiller został śmiertelnie ranny, a Niemcy zawrócili.

10 kwietnia król i rząd odrzucili niemieckie żądania, w tym mianowanie premierem Vidkuna Quislinga. Dotychczasowego naczelnego dowódcę, 65-letniego gen. Kristiana Laake, oskarżanego o defetyzm i bierność, odesłano w stan spoczynku. Jego miejsce zajął Ruge, awansowany na generała majora. Postawił sprawę jasno: dalszy opór ma sens tylko wtedy, gdy Norwegia może liczyć na szybką i silną pomoc aliantów. Wydał rozkaz, by wszystkimi środkami stawiać opór, i wytyczne do walki opóźniającej, wysyłał młodszych oficerów z szerokimi pełnomocnictwami do rozproszonych oddziałów i usuwał dowódców, którym brakowało woli walki. 11 kwietnia przeżył wraz z królem niemiecki nalot na Nybergsund.

Kampania w południowej Norwegii

Ruge dowodził armią, której nie zdążono zmobilizować. Niemcy mieli w rękach największe miasta, porty, lotniska i wiele magazynów, a do wojska zgłosiło się w końcu około 50 tysięcy ludzi. Od 12 kwietnia jego kwatera mieściła się w Øyer w dolinie Gudbrandsdalen. Plan był prosty: wysadzając mosty i broniąc kolejnych przesmyków, utrzymać jak najwięcej ziemi na wschód od gór, by alianci mogli wylądować i rozwinąć kontrofensywę, a przy tym nie wykrwawić młodego wojska. Od pierwszych dni naciskał na Londyn, by odbić Trondheim, i ostrzegał premiera Neville’a Chamberlaina, że bez natychmiastowej pomocy wojna skończy się w ciągu kilku dni.

Załamanie się 1 i 3 Dywizji na południu kraju w połowie kwietnia zawęziło jego front do doliny Mjøsy i Gudbrandsdalen. Gdy 19 kwietnia przybyli pierwsi Brytyjczycy z Åndalsnes, Ruge zażądał, by zamiast iść na Trondheim, wsparli jego wojska pod Lillehammer, a 20 kwietnia zagroził dymisją, jeśli brytyjskie oddziały nie podporządkują się jego decyzjom. Postawił na swoim, ale walki o Trondheim i boje w Gudbrandsdalen zakończyły się klęską. Słabo wyszkolone brytyjskie brygady terytorialne zostały rozbite pod Lillehammer i Tretten, Niemcy panowali w powietrzu, a Londyn często nie informował norweskiego dowódcy o swoich zamiarach. Ruge był rozczarowany pomocą, która jego zdaniem okazała się militarnie niewiele warta. Od 26 kwietnia przekazał dowództwo frontu w Gudbrandsdalen brytyjskiemu gen. Bernardowi Pagetowi. 28 kwietnia Paget, wbrew poleceniu Londynu, by zachować to w tajemnicy, powiedział mu otwarcie o decyzji ewakuacji. Ruge mówił wtedy o zdradzie, ale opanował się i obiecał osłonić odwrót sojuszników.

Na północy

Pod koniec kwietnia Ruge odrzucił propozycję wyjazdu do Wielkiej Brytanii i z częścią sztabu przeniósł się do Tromsø, dokąd na brytyjskim krążowniku dotarli też król i rząd. 5 maja założył kwaterę naczelnego dowództwa w Målselv. 18 maja stanął na czele nowo utworzonego Naczelnego Dowództwa Sił Zbrojnych, obejmującego armię i marynarkę. Na północy front pod Narwikiem prowadził Fleischer, a obok Norwegów walczyli Brytyjczycy, Francuzi i Polacy z Samodzielnej Brygady Strzelców Podhalańskich. Ruge był przekonany, że północną Norwegię da się utrzymać. 28 maja alianci odbili Narwik, ale wobec klęski we Francji już wcześniej postanowili się wycofać.

Przed wyjazdem rządu 7 czerwca ministerstwo obrony upoważniło Rugego do rozmów o zaprzestaniu walki w kraju. Ruge zwlekał z kapitulacją tak długo, aż alianci zdążyli odpłynąć, i jednocześnie demobilizował jak najwięcej żołnierzy, by oszczędzić im niewoli. Sam nie pojechał do Trondheim. Pełnomocnictwo dał ppłk. Ragnvaldowi Roscherowi Nielsenowi, który 10 czerwca w hotelu Britannia podpisał układ z szefem sztabu gen. Nikolausa von Falkenhorsta. Ruge dopilnował, by negocjatorzy powiedzieli Niemcom wprost, że król i rząd opuścili kraj, a Norwegia jako państwo pozostaje w stanie wojny z Rzeszą. Układ był kapitulacją wojsk, a nie pokojem.

Pięć lat niewoli

Sam Ruge odmówił złożenia słowa honoru, że nie podniesie więcej broni przeciw Niemcom, i poszedł do niewoli. Odrzucił wcześniej miejsce na okręcie z rządem, bo chciał dzielić los swoich żołnierzy, a uwięzieniem podkreślić, że wojna trwa. Najpierw internowano go w Trondheim, potem w Grini pod Oslo, gdzie w domu dyrektora był jedynym więźniem i spisywał wspomnienia z kampanii. Niemcy liczyli, że przyda się w rozmowach o utworzeniu norweskiej rady państwa. Gdy rozmowy upadły, a komisarz Rzeszy Josef Terboven mianował swoich ministrów, 9 października 1940 roku Adolf Hitler osobiście postanowił wywieźć go do Niemiec.

15 października Ruge poleciał do Drezna, a stamtąd trafił do twierdzy Königstein, do oflagu IV B, gdzie dzielił niewolę z oficerami francuskimi i polskimi. W grudniu 1943 roku przeniesiono go do obozu w Toruniu, a w lipcu 1944 roku do oflagu XXI C w Ostrzeszowie, gdzie przebywali inni norwescy oficerowie i gdzie wybrali go na swojego męża zaufania. Zimą 1945 roku, przed nadciągającą Armią Czerwoną, jeńców ewakuowano do obozu w Luckenwalde pod Berlinem. Ruge został tam alianckim komendantem obozu i 22 kwietnia 1945 roku doczekał wyzwolenia przez wojska radzieckie.

Przewieziono go do kwatery marszałka Iwana Koniewa, a potem do Moskwy. Wynegocjował tam, by norwescy jeńcy wracali do kraju przez Danię, a nie przez Murmańsk, jak ustalono wcześniej. Sam przez Sztokholm wrócił do Oslo 3 czerwca 1945 roku, w porę, by uczestniczyć w przygotowaniach do powitania króla, który przypłynął 7 czerwca.

Po wojnie

15 lipca 1945 roku Ruge został generałem porucznikiem, wówczas najwyższy stopień w norweskim wojsku, i ponownie szefem sił zbrojnych. Proponowano mu też tekę ministra obrony. Szybko jednak popadł w konflikt z nowym ministrem, Jensem Christianem Hauge. Ruge chciał jak najszybciej odbudować liczną armię, wcielając roczniki z lat wojny na krótkie szkolenie. Hauge potrzebował dobrze wyszkolonych żołnierzy do norweskiej brygady w okupowanych Niemczech i wolał wysłać te roczniki do obrony terytorialnej. Minister postawił na swoim, a Ruge na znak protestu odszedł z wojska 1 stycznia 1946 roku.

Zabierał głos w sprawach publicznych. W rozliczeniach z kolaborantami należał do tak zwanego „jedwabnego frontu”, który przestrzegał przed zbyt surowym karaniem tych, którzy nie popełnili bezpośredniej zdrady. W 1945 roku był wśród założycieli Towarzystwa Norwesko-Radzieckiego, co tłumaczył wdzięcznością za ofiary ZSRR w wojnie. Zredagował trzytomową ilustrowaną kronikę II wojny światowej (1946–1948). Wojsko dało mu honorowe mieszkanie w forcie Høytorp koło Mysen, gdzie spędził resztę życia. Jako ochotnik wstąpił do obrony terytorialnej w stopniu kaprala i jeździł na ćwiczenia. Zmarł 15 sierpnia 1961 roku w Oslo. Jego wspomnienia z kampanii 1940 roku ukazały się drukiem dopiero w 1989 roku.

Znaczenie

Ruge otrzymał Wielki Krzyż z łańcuchem Orderu Świętego Olafa, francuską Legię Honorową, amerykańską Brązową Gwiazdę i odznaczenia duńskie i szwedzkie, a w 1947 roku Krzyż Kawalerski Orderu Virtuti Militari. Jego pomniki stoją między innymi w twierdzy Akershus w Oslo, a wiele norweskich ulic nosi jego imię.

Ocena jego dowodzenia nie jest jednomyślna. Krytycy, jak emerytowany generał Torkel Hovland, zarzucają mu, że jako szef sztabu godził się na okrojenie armii w latach trzydziestych, a w 1940 roku bronił się zbyt biernie, w przeciwieństwie do Fleischera pod Narwikiem. Obrońcy, jak historyk wojskowości Tom Kristiansen, przypominają, że Ruge ostrzegał przed zagrożeniem i słabością mobilizacji, a jego armię rozbiło zaskoczenie, zanim w ogóle powstała. Fleischer miał przy tym więcej czasu i mniej niemieckiego lotnictwa nad głową.

Dla historii II wojny światowej ważniejsze jest co innego. Ruge zdecydował, że Norwegia będzie walczyć, i dzięki temu napaść, która miała wyglądać na „pokojową okupację”, stała się dwumiesięczną kampanią. Opór kupił czas na ewakuację króla, rządu, złota i floty handlowej, które przez całą wojnę służyły aliantom. A decyzja, by zostać z żołnierzami i nie składać przyrzeczenia, uczyniła z niego żywy dowód, że kapitulacja wojska nie oznaczała kapitulacji państwa.