Nikolaus von Falkenhorst

Nikolaus von Falkenhorst był typowym pruskim oficerem sztabowym, który do pięćdziesiątego piątego roku życia nie wyróżniał się niczym szczególnym, a w lutym 1940 roku, niemal z dnia na dzień, otrzymał od Adolfa Hitlera zadanie przygotowania i poprowadzenia napaści na Norwegię. Wybrano go, bo w 1918 roku walczył w Finlandii i znał wojnę w surowym klimacie północy. Operacja „Weserübung” uczyniła go generałem pułkownikiem i na prawie pięć lat panem niemieckich sił zbrojnych w okupowanej Norwegii. Norwegowie pamiętają go jako dowódcę bardziej powściągliwego niż komisarz Rzeszy Josef Terboven, ale to on przekazał podwładnym rozkaz Hitlera o zabijaniu jeńców z oddziałów komandosów. Po wojnie brytyjski sąd wojskowy skazał go za to na śmierć, a wyrok zamieniono na więzienie.

Jastrzembski z Wrocławia

Urodził się 17 stycznia 1885 roku we Wrocławiu jako Paul Nikolaus von Jastrzembski, w starej śląskiej rodzinie szlacheckiej o polskich korzeniach, która od pokoleń dawała pruskiej armii oficerów, ale nie miała ziemi ani majątku. Wychowywał się w korpusie kadetów. 22 marca 1903 roku jako chorąży (Fähnrich) wstąpił do 7 Pułku Grenadierów im. Króla Wilhelma I (2 Zachodniopruskiego), stacjonującego w Legnicy. Po szkole wojennej w Poczdamie został w kwietniu 1904 roku podporucznikiem. W 1908 roku ożenił się z Margarete Ulrich z Holzminden nad Wezerą, miastem, do którego wrócił na starość.

6 czerwca 1911 roku jako porucznik otrzymał zgodę władz pruskich na zmianę nazwiska. Słowiańskie „Jastrzembski”, od jastrzębia, zastąpił niemieckim „von Falkenhorst”, czyli „sokole gniazdo”, z zachowaniem szlachectwa i herbu. Polscy autorzy tłumaczą ten krok chęcią ułatwienia sobie kariery w armii, w której nazwiska o polskim brzmieniu nie pomagały.

Od Galicji do Finlandii

W I wojnie światowej służył na stanowiskach w pułku i w sztabach. W grudniu 1914 roku awansował na kapitana. Wiosną 1918 roku, po zawarciu pokoju z Rosją, Niemcy wysłały do Finlandii, pogrążonej w wojnie domowej, dywizję gen. Rüdigera von der Goltza, która wylądowała pod Hanko i pomogła fińskim „białym” zdobyć Helsinki. Od lata 1918 roku do końca wojny Falkenhorst był pierwszym oficerem sztabu (Ia) przy dowódcy wojsk niemieckich w Finlandii. Poznał tam warunki działań na dalekiej północy, a to doświadczenie dwadzieścia dwa lata później zaważyło na jego wyborze.

Po rozejmie służył w Grenzschutz Ost, formacji ochotniczej strzegącej wschodnich granic Niemiec w czasie sporów z odradzającą się Polską. W 1920 roku przeszedł do sztabu brygady stutysięcznej Reichswehry. Od 1922 roku pracował w ministerstwie Reichswehry, w 1925 roku został majorem, w 1928 roku objął batalion 1 Pułku Piechoty, w 1930 roku był podpułkownikiem. W październiku 1931 roku został szefem sztabu 4 Dywizji w Dreźnie, a rok później pułkownikiem.

Dyplomata i dowódca dywizji

Po dojściu Hitlera do władzy wysłano go jako attaché wojskowego do Pragi, skąd w latach 1933–1935 odpowiadał także za Jugosławię i Rumunię. Poznał w ten sposób kraje Małej Ententy, z którymi Rzesza miała wkrótce rozprawiać się na różne sposoby. W 1935 roku, w czasie przywrócenia powszechnej służby wojskowej i szybkiej rozbudowy armii, awansował na generała majora i został szefem sztabu dowództwa grupy wojsk nr 3 w Dreźnie. Od 1936 roku dowodził 32 Dywizją Piechoty w Koszalinie, a w 1937 roku był już generałem porucznikiem.

Wrzesień 1939 nad Osą i w Grudziądzu

26 sierpnia 1939 roku Falkenhorst objął dowództwo XXI Korpusu Armijnego, sformowanego kilka tygodni wcześniej w Prusach Wschodnich. W napaści na Polskę korpus wchodził w skład 3 Armii gen. Georga von Küchlera z Grupy Armii „Północ” Fedora von Bocka. 1 września jego 21 i 228 Dywizja Piechoty ruszyły z rejonu Kwidzyna prawym brzegiem Wisły na Grudziądz. Nad rzeką Osą natrafiły na polską 16 Dywizję Piechoty z Armii „Pomorze”. Po dwóch dniach ciężkich walk Niemcy przełamali linię Osy, a 4 września weszli do opuszczonego przez polskie wojska Grudziądza. Połączenie 3 i 4 Armii zamknęło korytarz pomorski. Korpus przerzucono potem na wschodnie skrzydło armii, w rejon Pisza i Ełku. Na tle całej kampanii wrześniowej była to rola drugoplanowa. 1 października 1939 roku Falkenhorst otrzymał awans na generała piechoty, a jesienią jego korpus przeniesiono nad Ren, gdzie czekał na ofensywę na zachodzie.

„Weserübung”

Jesienią 1939 roku wielki admirał Erich Raeder przekonywał Hitlera, że Niemcy muszą zająć porty w Norwegii, zanim zrobią to Brytyjczycy. 27 stycznia 1940 roku planowanie przejęło naczelne dowództwo Wehrmachtu, w którym pod kierunkiem Wilhelma Keitla powstał sztab operacji „Weserübung”. Brakowało jednak dowódcy. Po zajściu z 16 lutego, gdy brytyjski niszczyciel odbił jeńców z niemieckiego statku „Altmark” na norweskich wodach, Hitler postanowił się spieszyć. Zapytał Keitla o generała znającego warunki skandynawskie, a ten wskazał Falkenhorsta.

21 lutego 1940 roku Hitler przyjął go w Kancelarii Rzeszy. Szef sztabu operacyjnego OKW gen. Alfred Jodl zapisał w dzienniku, że Falkenhorst „chętnie się zgodził”. Według relacji samego generała Hitler kazał mu wrócić jeszcze tego samego dnia po południu z zarysem planu. Falkenhorst, który nie miał przy sobie żadnych map Norwegii, kupił w księgarni przewodnik turystyczny Baedekera i na jego podstawie naszkicował w hotelu, gdzie i jakimi siłami należy lądować. Hitler plan przyjął. Ta anegdota, powtarzana w wielu książkach, pochodzi od Falkenhorsta i dobrze oddaje pośpiech, w jakim przygotowywano operację.

Sztab XXI Korpusu, przemianowany na Grupę XXI i podporządkowany bezpośrednio OKW z pominięciem dowództwa wojsk lądowych, rozwinął plan opracowany w OKW przez sztab komandora Theodora Krancke. Planiści uznali, że trzeba zająć także Danię, przez którą miało biec zaopatrzenie, a jej lotnisk domagała się Luftwaffe. 1 marca 1940 roku dyrektywa Hitlera powierzyła Falkenhorstowi przygotowanie i przeprowadzenie operacji. 9 kwietnia niemieckie oddziały wylądowały jednocześnie w siedmiu norweskich portach, a Dania skapitulowała po kilku godzinach. Atak w Norwegii nie poszedł zgodnie z założeniem: król Haakon VII i rząd uciekli z Oslo, bo krążownik „Blücher” zatonął w fiordzie pod ogniem twierdzy Oscarsborg, a Norwegowie podjęli walkę. Falkenhorst przyleciał do Oslo 10 kwietnia. Przez dwa miesiące jego wojska, lepiej uzbrojone i wspierane przez lotnictwo, opanowały południe i środek kraju. Pod Narwikiem, gdzie walczyli także Polacy z Samodzielnej Brygady Strzelców Podhalańskich, Niemcy znaleźli się w ciężkim położeniu, uratowało ich dopiero wycofanie się aliantów wobec klęski we Francji. 10 czerwca 1940 roku Norwegia skapitulowała. 30 kwietnia Falkenhorst otrzymał Krzyż Rycerski Krzyża Żelaznego, a 19 lipca 1940 roku, w dniu masowych awansów po zwycięstwie nad Francją, został generałem pułkownikiem. Był to jego ostatni awans.

Naczelny dowódca w Norwegii

19 grudnia 1940 roku Falkenhorst został naczelnym dowódcą Wehrmachtu w Norwegii (Wehrmachtbefehlshaber Norwegen), a ze sztabu Grupy XXI powstało Armeeoberkommando Norwegen, czyli dowództwo armii „Norwegia”. Władzę cywilną sprawował komisarz Rzeszy Josef Terboven, a polityczną fasadę tworzyła partia Vidkuna Quislinga. Falkenhorst nie cenił ani jednego, ani drugiego. Pilnował, by Terboven i gestapo nie wkraczali w sprawy wojska, i odmówił zamieszkania w królewskim pałacu. Norweski badacz Arvid Brodersen opisał go jako żołnierza starej szkoły, skromnego i nieustraszonego, nieco prymitywnego w myśleniu, ale dbającego o to, by on sam i jego żołnierze robili na ludności poprawne wrażenie. Nie był ani nazistą, ani antynazistą. Zajmował się wojskiem, a do polityki okupacyjnej się nie mieszał, choć w kilku sprawach interweniował. W 1941 roku, za pośrednictwem szwedzkiego podróżnika Svena Hedina, poparł prośbę o ułaskawienie dziesięciu Norwegów skazanych na śmierć za szpiegostwo. Hitler zamienił im karę na więzienie.

Gdy Hitler postanowił zaatakować Związek Radziecki, armia „Norwegia” otrzymała zadanie na dalekiej północy. W operacji „Silberfuchs”, rozpoczętej pod koniec czerwca 1941 roku, korpus górski gen. Eduarda Dietla nacierał z rejonu Peczengi na Murmańsk, a inne zgrupowania, wspólnie z Finami, na kolej murmańską w Karelii. Natarcie ugrzęzło w tundrze nad rzeką Licą, kilkadziesiąt kilometrów przed celem, i Murmańsk, przez który płynęły potem alianckie dostawy dla ZSRR, nigdy nie został zdobyty. Brytyjskie rajdy na norweskie wybrzeże, jak wypad na Lofoty w marcu 1941 roku (operacja Claymore), utwierdzały Hitlera w przekonaniu, że alianci wylądują w Norwegii. Falkenhorst wrócił do Oslo i zajął się obroną wybrzeża, a od stycznia 1942 roku frontem w Laponii kierował Dietl. Norwegia stała się jedną wielką twierdzą, w której przez resztę wojny stało kilkaset tysięcy niemieckich żołnierzy.

Rozkaz o komandosach

18 października 1942 roku Hitler wydał rozkaz o komandosach, nakazujący zabijać członków alianckich oddziałów dywersyjnych, także wziętych do niewoli i umundurowanych. Falkenhorst przekazał go podległym oddziałom, a w swoich wytycznych zaostrzył, zalecając, by komandosów zatrzymanych do przesłuchania nie trzymać przy życiu dłużej niż dobę, i przypominając o tym w 1943 roku. Na tej podstawie zginęli w Norwegii między innymi ocaleni z rozbitych szybowców brytyjskiej operacji „Freshman”, która w listopadzie 1942 roku miała zniszczyć wytwórnię ciężkiej wody w Vemork. Część jeńców wydano policji bezpieczeństwa SS (SD), która ich zamordowała.

Jako dowódca stacjonujących w Norwegii wojsk odpowiadał też za obozy jenieckie, w których dziesiątki tysięcy jeńców radzieckich pracowało przy budowie dróg, kolei i umocnień w nieludzkich warunkach. W 1942 roku Terboven i norweska policja Quislinga deportowali norweskich Żydów do Auschwitz. Falkenhorst przekonywał po wojnie, że nie miał z tym nic wspólnego, i zaniżał liczbę Żydów w Norwegii.

18 grudnia 1944 roku, gdy do Norwegii wycofywały się z Finlandii wojska 20 Armii Górskiej, Hitler połączył dowództwa i odwołał Falkenhorsta. Jego miejsce zajął gen. Lothar Rendulic. Falkenhorst przeszedł do rezerwy dowódców i nie dostał już żadnego przydziału. Sam uważał, że Hitler wolał od niego generała bardziej oddanego partii. Koniec wojny zastał go w Niemczech, gdzie trafił do niewoli brytyjskiej.

Proces i ostatnie lata

Jesienią 1945 roku przesłuchiwano go w Oslo. Od 29 lipca do 2 sierpnia 1946 roku sądził go brytyjski sąd wojskowy w Brunszwiku. Oskarżenie dotyczyło przekazania rozkazu o komandosach i wydania na śmierć alianckich jeńców w siedmiu sprawach. Obrona powoływała się na rozkaz przełożonego. 2 sierpnia 1946 roku Falkenhorst został skazany na śmierć przez rozstrzelanie. Pod koniec 1946 roku karę zamieniono na 20 lat więzienia. Za ułaskawieniem wstawiał się Sven Hedin, przypominając, że generał pomógł kiedyś ocalić dziesięciu Norwegów. Źródła podają różne daty tej decyzji, 4 listopada albo 4 grudnia 1946 roku.

Karę odbywał w więzieniu dla zbrodniarzy wojennych w Werl. W lipcu 1953 roku, chory na serce, został zwolniony przed terminem. W postępowaniu denazyfikacyjnym w 1951 roku komisja w Hanowerze uznała, że nie popierał narodowego socjalizmu. Zmarł na zawał serca 18 czerwca 1968 roku w Holzminden i tam został pochowany.

Znaczenie

Falkenhorst nie był wielkim wodzem ani twórcą „Weserübung”. Plan zrodził się w marynarce i w OKW, a on dostał go do wykonania w ostatniej chwili. Zrealizował go jednak sprawnie, w warunkach, jakich niemiecka armia wcześniej nie znała: z desantem z morza i z powietrza, w górach i śniegu, w kraju, w którym nie było dróg, i przy przewadze brytyjskiej floty. Kampania norweska dała Rzeszy bazy nad Atlantykiem i szwedzką rudę, a Falkenhorstowi generalskie szlify. Jego późniejsza kariera pokazuje drogę wielu niemieckich generałów, którzy zachowując wobec okupowanych pozory poprawności, wykonywali zbrodnicze rozkazy Hitlera. Wyrok z Brunszwiku należał do tych powojennych orzeczeń, w których sądy uznały, że rozkaz przełożonego nie zwalnia z odpowiedzialności za zabijanie jeńców.