Wilhelm Groener

Wilhelm Groener był jednym z najzdolniejszych organizatorów armii cesarskiej i jednym z nielicznych jej generałów, którzy rozumieli, że nowoczesną wojnę toczą nie tylko armie, lecz całe społeczeństwa. W 1914 roku jego kolejarze przewieźli miliony żołnierzy na granice, w latach 1916–1917 kierował niemiecką gospodarką wojenną, a w 1918 roku niemiecką okupacją Ukrainy. W ostatnich tygodniach wojny zastąpił Ericha Ludendorffa i to on 9 listopada 1918 roku powiedział Wilhelmowi II, że armia już za nim nie stoi. Dzień później zawarł z Friedrichem Ebertem porozumienie, dzięki któremu wojsko uznało rewolucyjny rząd, a rząd oparł się na wojsku. W Republice Weimarskiej był ministrem, a w 1932 roku jako minister Reichswehry i spraw wewnętrznych zakazał działalności hitlerowskich bojówek SA i SS. Za to stracił stanowisko, a jego upadek otworzył drogę ludziom, którzy kilka miesięcy później oddali władzę Hitlerowi. Groener należy więc do historii drogi do drugiej wojny światowej dwukrotnie: jako współtwórca kompromisu, na którym zbudowano republikę, i jako jeden z ostatnich jej obrońców w wojsku.

Kolejarz Sztabu Generalnego

Urodził się 22 listopada 1867 roku w Ludwigsburgu w Wirtembergii jako syn płatnika wirtemberskiego pułku. Nie pochodził ze szlachty, co u ludzi, którzy w armii niemieckiej doszli tak wysoko, było rzadkością. W 1884 roku wstąpił do wirtemberskiego pułku piechoty, w latach 1893–1896 ukończył berlińską Akademię Wojenną i w 1899 roku trafił do Wielkiego Sztabu Generalnego. Tego samego roku ożenił się z Helene Geyer. Przez kolejne lata, z przerwami na służbę w linii, pracował w wydziale kolejowym sztabu, a w 1912 roku stanął na jego czele. Uważał się za ucznia Alfreda von Schlieffena i całą sieć transportów podporządkował jego koncepcji szybkiego uderzenia na Francję przez Belgię.

Koleje i Urząd Wojenny

W sierpniu 1914 roku Groener został szefem kolejnictwa polowego w kwaterze głównej. Mobilizacja i przewóz wielomilionowej armii na granice przebiegły sprawnie i przypisywano to przede wszystkim jemu. Tym boleśniej przeżył klęskę nad Marną, za którą obwiniał szefa sztabu Helmutha von Moltkego. W następnych latach jego pociągi przerzucały dywizje między frontem zachodnim a wschodnim, a ich możliwości wyznaczały granice operacji. W 1915 roku awansował na generała majora i otrzymał order Pour le Mérite.

W 1916 roku, gdy Hindenburg i Ludendorff objęli naczelne dowództwo i zażądali gwałtownego wzrostu produkcji zbrojeniowej, Groenera postawiono 1 listopada na czele nowego Urzędu Wojennego (Kriegsamt) przy pruskim ministerstwie wojny. Urząd miał kierować surowcami, uzbrojeniem i siłą roboczą całego kraju. Groener bronił w Reichstagu ustawy o patriotycznej służbie pomocniczej z grudnia 1916 roku, która wprowadzała obowiązek pracy dla mężczyzn od 17 do 60 lat, ale w zamian dawała związkom zawodowym udział w komisjach i komitetach robotniczych. Traktował związkowców jako partnerów, co przemysłowcy uznali za uległość. Gdy latem 1917 roku zaproponował ograniczenie wojennych zysków przedsiębiorców, w sierpniu go odwołano. Praca w Urzędzie Wojennym przekonała go, że możliwości gospodarcze Niemiec są ograniczone, i podkopała jego wiarę w zwycięstwo. Zarazem podczas strajków wiosną 1917 roku nazwał łajdakiem każdego, kto strajkuje, gdy armia stoi przed wrogiem, czego lewica długo mu nie zapomniała.

Ukraina 1918

Po kilku miesiącach dowodzenia dywizją i korpusem na froncie zachodnim Groener objął na przełomie lutego i marca 1918 roku korpus, który wkraczał na Ukrainę po pokoju zawartym przez państwa centralne z Ukraińską Republiką Ludową, a wiosną został szefem sztabu Grupy Armii feldmarszałka Hermanna von Eichhorna w Kijowie. Jego sztab kierował w praktyce całą niemiecką polityką na Ukrainie. Celem było zboże i surowce dla wygłodzonych Niemiec. Gdy lewicowa Centralna Rada nie spełniała niemieckich oczekiwań, Niemcy poparli zamach generała Pawła Skoropadskiego, który 29 kwietnia ogłosił się hetmanem. Groener uczestniczył w przygotowaniu tej zmiany. W rozmowach z oficerami powtarzał antysemickie teorie o „żydowskim bolszewizmie”, co historycy dziś wyraźnie odnotowują.

Następca Ludendorffa

Po dymisji Ludendorffa 26 października 1918 roku cesarz mianował Groenera pierwszym kwatermistrzem generalnym, czyli faktycznym kierownikiem operacji u boku Paula von Hindenburga. Źródła datują nominację różnie, od 26 do 30 października. O wyborze zdecydowało jego doświadczenie administracyjne i opinia generała, z którym mogą rozmawiać socjaldemokraci. Zastał armię cofającą się na całym froncie i sojuszników proszących o rozejm. Po wieściach o buncie marynarzy i kolejnych porażkach na froncie zażądał 6 listopada natychmiastowego wysłania delegacji rozejmowej.

O abdykacji cesarza długo nie chciał słyszeć, bo bał się o spójność armii, i 6 listopada odrzucił prośbę Friedricha Eberta, by namówić do niej Wilhelma II. 9 listopada w Spa, gdy cesarz mówił o marszu na Berlin na czele wojska, Groener, opierając się na ankiecie wśród dowódców frontowych, oznajmił mu, że armia wróci do kraju w porządku pod wodzą swoich generałów, ale nie pod rozkazami cesarza. Miał wtedy powiedzieć, że przysięga na sztandar jest już tylko pustym słowem. Według części historyków tego samego dnia dał też Berlinowi do zrozumienia, że pełna abdykacja jest kwestią chwil, co skłoniło kanclerza Maksa von Baden do jej ogłoszenia. Monarchiści nigdy mu tego nie wybaczyli.

Pakt z Ebertem

Wieczorem 10 listopada Groener zadzwonił do Eberta, szefa nowego rządu. Armia uznała rząd i obiecała sprowadzić wojska do kraju w porządku, a rząd miał wspierać oficerów w utrzymaniu dyscypliny i zaopatrzenia oraz w walce z bolszewizmem. Hindenburg zatwierdził to porozumienie. Po rozejmie w Compiègne Groener kierował powrotem kilku milionów żołnierzy zza Renu w terminach narzuconych przez zwycięzców. W grudniu namawiał Eberta do zdecydowanego działania przeciw zbuntowanym marynarzom w Berlinie i wymusił złagodzenie uchwał zjazdu rad o demokratyzacji wojska. Pakt pozwolił republice przetrwać pierwsze miesiące, ale zarazem ocalił stary korpus oficerski z jego wpływami i duchem.

Na początku 1919 roku kwatera główna, przeniesiona wcześniej ze Spa do Kassel, przeszła do Kolbergu, dziś Kołobrzegu, skąd kierowano obroną wschodnich granic Rzeszy. Wojsko i ochotnicze oddziały Grenzschutzu walczyły wtedy w Wielkopolsce, gdzie w grudniu 1918 roku wybuchło powstanie, oraz w krajach bałtyckich. W czerwcu 1919 roku, gdy rząd pytał, czy armia zdoła stawić opór w razie odrzucenia traktatu wersalskiego, Groener uznał opór za beznadziejny. Hindenburg przyznał mu rację, ale przekazanie tej odpowiedzi politykom zostawił jemu, co w oczach prawicy uczyniło Groenera winnym. Po odejściu Hindenburga kierował jeszcze kwaterą główną, a 30 września 1919 roku przeszedł w stan spoczynku.

Minister Republiki Weimarskiej

W czerwcu 1920 roku, jako bezpartyjny fachowiec, został ministrem komunikacji i do sierpnia 1923 roku, w kolejnych rządach, odbudowywał wyniszczone wojną koleje i wspierał raczkujące lotnictwo cywilne, skrępowane zakazami traktatu wersalskiego. Potem przez kilka lat pisał prace o historii wojny, między innymi krytyczne wobec Moltkego studium o planie Schlieffena. W styczniu 1928 roku, gdy jego poprzednik Otto Geßler musiał ustąpić po aferze z tajnymi funduszami marynarki, prezydent Hindenburg powołał Groenera na ministra Reichswehry. Groener chciał rozbudować wojsko w granicach możliwości i zarazem silniej wpisać je w życie republiki. Jego najbliższym współpracownikiem był generał Kurt von Schleicher, którego znał od lat, traktował niemal jak syna i któremu powierzył jako szefowi biura ministra polityczne sprawy wojska.

Od 1930 roku wspierał rząd Heinricha Brüninga, który rządził dekretami prezydenta, a w październiku 1931 roku objął dodatkowo ministerstwo spraw wewnętrznych. Długo wahał się wobec ruchu narodowosocjalistycznego. Jako minister Reichswehry próbował pozyskać SA dla państwa i włączyć ją do ponadpartyjnej organizacji przysposobienia wojskowego, a jako minister spraw wewnętrznych musiał zwalczać jej antykonstytucyjne dążenia. Pruski minister spraw wewnętrznych, socjaldemokrata Carl Severing, domagał się zakazu SA już od 1930 roku. Wiosną 1932 roku, pod naciskiem rządów krajów związkowych, które dostarczyły dowodów na przygotowania SA do przewrotu, Groener uzyskał 13 kwietnia dekret prezydenta zakazujący działalności SA i SS. Było to najpoważniejsze uderzenie w siły Hitlera przed 1933 rokiem.

Upadek

Zakaz obrócił się przeciw Groenerowi. Schleicher, który chciał porozumienia z nazistami i włączenia SA do państwowych planów obronnych, zaczął za jego plecami przekonywać Hindenburga, że minister stracił zaufanie wojska. Przeciw Groenerowi grało też jego życie prywatne: w 1930 roku, po śmierci pierwszej żony, ożenił się ponownie i kilka miesięcy po ślubie urodził mu się syn, co w kręgach oficerskich obśmiewano. 10 maja 1932 roku, broniąc zakazu w Reichstagu, wypadł słabo i był zakrzykiwany przez posłów NSDAP. Kilka dni później Schleicher oświadczył mu, że armia nie chce go dłużej jako ministra, i Groener zrezygnował z kierowania Reichswehrą. Pod koniec maja upadł cały rząd Brüninga, a Groener stracił też ministerstwo spraw wewnętrznych. Nowy rząd Franza von Papena, z Schleicherem jako ministrem Reichswehry, szybko uchylił zakaz SA i SS. Osiem miesięcy później Hitler był kanclerzem.

Ostatnie lata Groener spędził w Bornstedt pod Poczdamem, pisząc wspomnienia. Schleicher zginął zamordowany przez SS w „nocy długich noży” 30 czerwca 1934 roku. Groener zmarł 3 maja 1939 roku na ostre zapalenie wątroby, cztery miesiące przed niemiecką napaścią na Polskę. Dowództwo Wehrmachtu zakazało oficerom udziału w jego pogrzebie i według relacji tylko jeden generał, odsunięty już ze służby Kurt von Hammerstein-Equord, przyszedł w mundurze na cmentarz w Stahnsdorfie.

Ocena

Niemieccy historycy widzą w Groenerze przede wszystkim realistę, który w latach 1918–1919 pomógł utrzymać jedność państwa i zapewnić przetrwanie pierwszej niemieckiej republice. Jego biograf w „Neue Deutsche Biographie” podkreślał trzeźwość generała, który w Urzędzie Wojennym zrozumiał, czym jest wojna przemysłowa, i zyskał zaufanie socjaldemokratycznych robotników. Krytycy zwracają uwagę, że pakt z Ebertem ocalił również stary korpus oficerski, który nigdy nie stał się wierny republice, a jako minister Groener sam wychował Schleichera, który w 1932 roku go obalił. Wskazuje się też na jego antysemickie wypowiedzi z 1918 roku. Dla monarchistów był człowiekiem, który zdradził cesarza, dla radykalnej lewicy generałem, który pomógł zdusić rewolucję, a dla nazistów ministrem, który próbował ich rozwiązać. Jego los pokazuje granice weimarskiego kompromisu: armia, którą w 1918 roku ocalił dla republiki, w 1932 roku odwróciła się od niego, gdy zechciał użyć jej przeciw wrogom tej republiki.