Przywrócenie rządu Wspólnoty Filipińskiej

27 lutego 1945 roku w Pałacu Malacañang w Manili gen. armii Douglas MacArthur w imieniu Stanów Zjednoczonych przekazał władzę cywilną nad wyzwolonymi Filipinami prezydentowi Sergio Osmeñi. Osmeña, dziękując Amerykanom, ogłosił przywrócenie w stolicy rządu Wspólnoty Filipin – tego samego, który na przełomie 1941 i 1942 roku musiał opuścić Manilę, a potem archipelag, i ponad dwa lata działał na uchodźstwie w Waszyngtonie. Uroczystość odbyła się, gdy w południowej części miasta wciąż trwały walki o ostatnie japońskie punkty oporu.

W wielu chronologiach wojny pod datą 28 lutego 1945 roku pojawia się zdanie, że „ustanowiono rząd Filipin”. Wymaga ono dwóch poprawek. Według dostępnych opracowań ceremonia w Malacañang odbyła się dzień wcześniej, 27 lutego. Przede wszystkim jednak nie powstał wtedy żaden nowy rząd: przywrócono konstytucyjne władze Wspólnoty Filipin, działające nieprzerwanie od 1935 roku.

Wspólnota Filipin i rząd na uchodźstwie

Wspólnota Filipin powstała 15 listopada 1935 roku na mocy amerykańskiej ustawy Tydingsa–McDuffiego z 1934 roku. Była autonomicznym okresem przejściowym: Filipińczycy mieli własną konstytucję, prezydenta i parlament, a Stany Zjednoczone zachowywały kontrolę nad obronnością i polityką zagraniczną. Pełna niepodległość miała nastąpić po dziesięciu latach – 4 lipca 1946 roku. Prezydentem został Manuel Quezon, wiceprezydentem jego wieloletni partner i rywal z Partii Nacjonalistycznej, Sergio Osmeña z Cebu.

Wojna przerwała ten harmonogram. Gdy Japończycy zbliżali się do stolicy, Quezon i Osmeña przenieśli się na wyspę Corregidor, gdzie 30 grudnia 1941 roku złożyli przysięgę na drugą kadencję; 2 stycznia 1942 roku Japończycy zajęli Manilę. W lutym 1942 roku prezydent i wiceprezydent wyruszyli okrętem podwodnym na południe, a stamtąd do Australii i Stanów Zjednoczonych – podobnie jak MacArthur, którego Roosevelt odwołał z Filipin. Po kapitulacji Corregidoru w maju 1942 roku rząd Wspólnoty działał już tylko w Waszyngtonie, wspierając ruch oporu i zabiegając o pamięć o Filipinach w amerykańskiej polityce.

W 1943 roku wybuchł spór konstytucyjny: kadencja Quezona upływała 30 grudnia, a po niej władza powinna była przejść na Osmeñę. Na wniosek samego Osmeñi Kongres Stanów Zjednoczonych w listopadzie 1943 roku zawiesił przepisy o sukcesji do czasu wyzwolenia wysp. Ciężko chory na gruźlicę Quezon zmarł jednak 1 sierpnia 1944 roku w Saranac Lake w stanie Nowy Jork i tego samego dnia Osmeña złożył w Waszyngtonie przysięgę jako prezydent Wspólnoty.

Powrót przez Leyte

Osmeña nie był postacią, którą MacArthur szczególnie cenił – generał był od lat zaprzyjaźniony z Quezonem. Mimo to 20 października 1944 roku prezydent zszedł na ląd razem z nim podczas lądowania na Leyte. Jego obecność miała pokazać, że na wyspy wraca prawowity rząd, a nie obca administracja. 23 października w Tacloban MacArthur ogłosił przywrócenie władz Wspólnoty na wyzwolonym terytorium, a miasto stało się jej tymczasową siedzibą.

Przez kolejne miesiące władza Osmeñi miała jednak w dużej mierze symboliczny charakter. Na zajętych terenach rządziło w praktyce wojsko, a administracja cywilna dopiero się odtwarzała. Po wylądowaniu Amerykanów w zatoce Lingayen 9 stycznia 1945 roku najważniejszym celem kampanii stała się stolica.

Ceremonia w zrujnowanej stolicy

Bitwa o Manilę, rozpoczęta 3 lutego, zamieniła miasto w ruinę. Japońskie oddziały marynarki kontradm. Sanjiego Iwabuchiego, wbrew intencjom gen. Tomoyukiego Yamashity, broniły się dom po domu, mordując przy tym tysiące cywilów; amerykańska artyleria niszczyła kolejne gmachy, w których się zabarykadowali. Według powszechnie przyjmowanych szacunków w walkach o miasto zginęło około 100 tysięcy cywilów. Do 24 lutego Amerykanie opanowali historyczne Intramuros, ale jeszcze 27 lutego Japończycy trzymali się w gmachu Ministerstwa Finansów. Ostatni opór złamano 3 marca, co zakończyło bitwę o Manilę.

Pałac Malacañang, siedziba prezydentów na północnym brzegu rzeki Pasig, ocalał – kawalerzyści 1 Dywizji Kawalerii zajęli go już 3 lutego. Tam MacArthur zgromadził członków rządu Wspólnoty, parlamentarzystów i przedstawicieli filipińskich elit. Według relacji, w tym jego własnych wspomnień, mówił z wielkim przejęciem. Najczęściej cytowane zdania jego przemówienia brzmią: „Mój kraj dotrzymał wiary. Wasza stolica, choć okrutnie ukarana, odzyskała należne jej miejsce – twierdzy demokracji na Wschodzie”. Generał wspominał później, że widok zniszczonego miasta, w którym spędził wiele lat życia, odebrał mu tego dnia radość ze zwycięstwa, a wzruszenie nie pozwoliło mu swobodnie dokończyć wystąpienia.

Osmeña w odpowiedzi podziękował Stanom Zjednoczonym i ogłosił, że rząd Wspólnoty przejmuje swoje obowiązki. W kolejnych tygodniach zaczął odtwarzać administrację: 8 kwietnia 1945 roku zaprzysiężono nowy gabinet, przywrócono Sąd Najwyższy i sądy niższych instancji, a w miarę wyzwalania kolejnych prowincji władze lokalne przejmowały zadania od wojska. W czerwcu zebrał się Kongres Wspólnoty, który na przewodniczącego Senatu wybrał Manuela Roxasa.

Republika Laurela i problem kolaboracji

Przywrócenie rządu Wspólnoty oznaczało kres – przynajmniej w stolicy – Drugiej Republiki Filipin. Japończycy proklamowali ją w październiku 1943 roku z José P. Laurelem jako prezydentem. Formalnie niepodległa, związana była z Tokio traktatem sojuszniczym i działała pod kontrolą japońskiego wojska. We wrześniu 1944 roku, pod naciskiem Japończyków, ogłosiła stan wojny ze Stanami Zjednoczonymi i Wielką Brytanią.

Laurel i jego ministrowie zostali przez Japończyków ewakuowani z Manili w góry północnego Luzonu, do Baguio. Wiosną 1945 roku Laurel z rodziną i kilkoma współpracownikami odleciał z Tuguegarao przez Tajwan do Japonii. 17 sierpnia 1945 roku, już po kapitulacji Japonii, ogłosił w Narze rozwiązanie swojego rządu. Aresztowany na rozkaz MacArthura, wrócił na Filipiny w 1946 roku i stanął przed sądem oskarżony o zdradę.

Sprawa kolaboracji stała się jednym z najtrudniejszych problemów odrodzonego państwa. Wielu przedwojennych polityków – także ludzi z otoczenia Quezona, którym ten w 1941 roku polecił zostać w Manili – pełniło funkcje w administracji okupacyjnej. Część z nich tłumaczyła, że chroniła ludność przed najgorszym, część rzeczywiście współpracowała z przekonania. Osmeña, sam spędziwszy wojnę za granicą, był w niezręcznym położeniu wobec tych, którzy zostali. Waszyngton naciskał na rozliczenia; we wrześniu 1945 roku Kongres Wspólnoty powołał Trybunał Ludowy do spraw o kolaborację. Tymczasem MacArthur już w kwietniu 1945 roku uznał za „wyzwolonego”, a nie zatrzymanego, Manuela Roxasa, który był ministrem w rządzie Laurela, a zarazem utrzymywał kontakty z partyzantką.

Miejsce w wojnie

Ceremonia w Malacañang zamknęła polityczną część kampanii o Luzon, choć walki na wyspie i na południu archipelagu trwały do końca wojny – jeszcze 28 lutego Amerykanie wylądowali na Palawanie. Dla Filipin rozpoczął się trudny okres odbudowy: stolica leżała w gruzach, gospodarka była zrujnowana, a lewicowa partyzantka Hukbalahap na środkowym Luzonie nie zamierzała się podporządkować dawnym elitom.

Przywrócony rząd prowadził kraj ku obiecanej niepodległości. Na początku 1946 roku Roxas, popierany przez MacArthura, zerwał z Osmeñą i stanął na czele nowej Partii Liberalnej. W wyborach 23 kwietnia 1946 roku pokonał urzędującego prezydenta. 4 lipca 1946 roku, zgodnie z harmonogramem z 1934 roku, Stany Zjednoczone uznały niepodległość Republiki Filipin, a Roxas został jej pierwszym prezydentem. W styczniu 1948 roku ogłosił amnestię dla oskarżonych o kolaborację polityczną, co zakończyło także proces Laurela. Osmeña wycofał się z polityki i zmarł w 1961 roku.