Pakty o nieagresji Niemiec z Estonią i Łotwą

7 czerwca 1939 roku w Berlinie minister spraw zagranicznych Rzeszy Joachim von Ribbentrop podpisał dwa niemal identyczne układy o nieagresji: z ministrem spraw zagranicznych Estonii Karlem Selterem i z ministrem spraw zagranicznych Łotwy Vilhelmsem Muntersem. Każdy liczył tylko dwa artykuły. W pierwszym strony zobowiązywały się, że „w żadnym wypadku” nie uciekną się przeciwko sobie do wojny ani do żadnej innej formy użycia siły, a gdyby taką akcję podjęło wobec jednej z nich państwo trzecie, druga nie udzieli mu poparcia. Drugi określał czas obowiązywania: dziesięć lat od wymiany dokumentów ratyfikacyjnych, z automatycznym przedłużeniem o kolejne dziesięć lat, jeśli żadna ze stron nie wypowie układu na rok przed upływem terminu. Oba pakty były ze sobą powiązane: wygaśnięcie jednego oznaczało wygaśnięcie drugiego. Ratyfikacje wymieniono w Berlinie 24 lipca 1939 roku i tego dnia układy weszły w życie. Dzień po podpisaniu Adolf Hitler przyjął estońskiego i łotewskiego posła i mówił z nimi przede wszystkim o rozwijaniu handlu.

Często pisze się, że pakty miały obowiązywać dziesięć lat, ale zostały złamane, gdy Niemcy najechały oba kraje w 1941 roku. Pierwsza część się zgadza, druga upraszcza sprawę. W 1941 roku Estonia i Łotwa nie były już niepodległymi państwami. Już 23 sierpnia 1939 roku Niemcy w tajnym protokole do paktu ze Związkiem Radzieckim uznały oba kraje za radziecką strefę wpływów, a latem 1940 roku ZSRR je zajął i wcielił w swoje granice. Wehrmacht, który w lipcu i sierpniu 1941 roku wkroczył do Rygi i Tallinna, nacierał więc na terytorium radzieckie w ramach wojny z ZSRR. Pakty z 7 czerwca straciły wszelkie znaczenie wtedy, gdy Hitler oddał oba państwa Stalinowi, a nie dopiero dwa lata później.

Między dwoma sąsiadami

Estonia i Łotwa wywalczyły niepodległość w latach 1918–1920 w walkach z bolszewikami, a Łotysze także z niemieckimi oddziałami ochotniczymi i bałtycką Landeswehrą. Rosja Radziecka uznała je w traktatach pokojowych z 1920 roku, a w 1932 roku oba państwa podpisały z ZSRR pakty o nieagresji, Łotwa 5 lutego, Estonia 4 maja. W 1934 roku w obu krajach władzę przejęły reżimy autorytarne: w Estonii Konstantina Pätsa, na Łotwie Kārlisa Ulmanisa. W tym samym roku razem z Litwą utworzyły Ententę Bałtycką, ale był to raczej związek konsultacyjny niż sojusz wojskowy.

Po Monachium oba państwa uznały, że w razie konfliktu mocarstw nie mogą liczyć na Ligę Narodów, i pod koniec 1938 roku, podobnie jak Litwa, ogłosiły ustawy o ścisłej neutralności. Ich elity nie postrzegały jednak sąsiadów jednakowo. W Estonii kierownictwo państwa uważało za wroga numer jeden Związek Radziecki: łotewski poseł w Tallinnie raportował w styczniu 1939 roku, że Selter rysował mu czarny obraz losu Estonii pod rosyjską okupacją i twierdził, że od Niemiec, jakiekolwiek by były, nie można się spodziewać takich okrucieństw. Na Łotwie, gdzie pamięć o dawnej dominacji bałtyckich baronów była żywa, nastroje społeczne były wyraźniej antyniemieckie, ale Munters starał się utrzymywać z Berlinem poprawne stosunki. Oba kraje prowadziły z Niemcami ożywiony handel.

Wiosna 1939 roku

Marzec 1939 roku wstrząsnął regionem. Po zajęciu Czech Rzesza postawiła ultimatum Litwie i zajęła Kłajpedę. Hitler przypłynął tam na pancerniku, pokazując, że Niemcy mogą się pojawić na wschodnim wybrzeżu Bałtyku w ciągu godzin. 28 marca ludowy komisarz spraw zagranicznych Maksim Litwinow przekazał posłom Estonii i Łotwy w Moskwie oświadczenia, że ZSRR nie mógłby pozostać obojętny wobec jakiegokolwiek porozumienia, dobrowolnego czy wymuszonego, które ograniczałoby ich niezależność na rzecz państwa trzeciego. W Tallinnie i Rydze odczytano je jako zapowiedź, że Moskwa przyznaje sobie prawo do decydowania o ich losie.

Obawy te wzmogły rokowania brytyjsko-francusko-radzieckie. Od radzieckiej propozycji sojuszu z 17 kwietnia ZSRR domagał się, by trzy mocarstwa wspólnie zagwarantowały bezpieczeństwo państw między Bałtykiem a Morzem Czarnym, także bez ich zgody. 2 czerwca Wiaczesław Mołotow, następca Litwinowa, przedstawił projekt, w którym Estonia i Łotwa były wymienione z nazwy. Oba państwa oświadczały, że nie chcą gwarancji, o które nie prosiły, i że każdą próbę narzucenia im pomocy będą traktować jako zamach na swoją neutralność. Radziecka gwarancja oznaczała dla nich ryzyko, że pod pretekstem obrony Armia Czerwona wkroczy na ich terytorium.

Niemiecka oferta trafiła więc na podatny grunt. Hitler zapowiedział ją w przemówieniu w Reichstagu 28 kwietnia, w odpowiedzi na apel Roosevelta, który wymienił Estonię i Łotwę wśród państw, jakich Niemcy miały nie atakować. Pod koniec kwietnia Berlin zaproponował pakty o nieagresji państwom nordyckim i bałtyckim. Szwecja, Norwegia i Finlandia odmówiły, Dania podpisała układ 31 maja. Projekty dla Estonii i Łotwy były gotowe na początku maja, ale podpisanie dwukrotnie przesuwano, bo Ryga prosiła o wyjaśnienia. Dla obu rządów pakt z Niemcami miał być przeciwwagą dla radzieckich gwarancji: dowodem, że są neutralne wobec obu sąsiadów, i argumentem, że nie potrzebują niczyjej ochrony.

Co się kryło za paktem

Tekst układów był niewinny, ale ich sens polityczny był dla Berlina jasny. Pakty miały odgrodzić kraje bałtyckie od wpływów zarówno zachodnich, jak i radzieckich i sprawić, by w razie wojny z Polską stanowiły barierę na drodze ewentualnej interwencji ZSRR. Później pojawiały się informacje, że do paktów dołączono tajną klauzulę, w której Estonia i Łotwa miały się zobowiązać do podjęcia, w porozumieniu z Niemcami, środków bezpieczeństwa wojskowego przeciw Rosji Radzieckiej. Jej istnienia nie potwierdzono jednak dokumentami. Pewne jest, że latem 1939 roku kontakty wojskowe ożywiły się: szef sztabu generalnego niemieckich wojsk lądowych Franz Halder odwiedził w czerwcu Estonię i Finlandię, a do krajów bałtyckich jeździł też szef Abwehry Wilhelm Canaris.

W Moskwie odczytano pakty jako dowód, że Niemcy wchodzą do strefy, którą ZSRR uważał za swoje przedpole, i jako argument za tym, by w rokowaniach z Londynem i Paryżem domagać się prawa do reagowania na „agresję pośrednią”, czyli także na sytuację, w której któreś z państw bałtyckich bez przymusu zbliżyłoby się do Niemiec. Spór o tę definicję był jednym z powodów, dla których sojusz trzech mocarstw nigdy nie powstał.

Znaczenie

Dwa i pół miesiąca później okazało się, ile pakty były warte. 23 sierpnia 1939 roku Ribbentrop podpisał w Moskwie pakt z ZSRR, a tajny protokół wyznaczył granicę stref wpływów na północnej granicy Litwy: Finlandia, Estonia i Łotwa przypadły Związkowi Radzieckiemu. Rzesza, która w czerwcu obiecywała nie używać przeciw nim siły, oddała je drugiemu sąsiadowi bez ich wiedzy.

Skutki przyszły szybko. Po ucieczce internowanego polskiego okrętu podwodnego ORP „Orzeł” z Tallinna we wrześniu 1939 roku Moskwa oskarżyła Estonię o naruszenie neutralności i wymusiła na niej 28 września pakt o wzajemnej pomocy z radzieckimi bazami wojskowymi. 5 października podobny układ musiała podpisać Łotwa. Jesienią Hitler wezwał Niemców bałtyckich do „powrotu” do Rzeszy i kilkadziesiąt tysięcy z nich opuściło kraje, w których ich przodkowie żyli od wieków. W czerwcu 1940 roku, gdy świat patrzył na upadek Francji, ZSRR postawił Estonii i Łotwie ultimatum, a 17 czerwca Armia Czerwona zajęła oba kraje. Po sfałszowanych wyborach zostały w sierpniu włączone do Związku Radzieckiego. Päts i Ulmanis zostali wywiezieni w głąb ZSRR i tam zmarli, Munters także trafił na zesłanie. Niemcy nie zaprotestowały. 14 czerwca 1941 roku NKWD deportowało z obu republik w głąb ZSRR ponad dwadzieścia tysięcy osób.

Tydzień później ruszyła operacja „Barbarossa”. Wehrmacht zajął Rygę 1 lipca, a Tallinn pod koniec sierpnia 1941 roku. Oba kraje weszły w skład Komisariatu Rzeszy Wschód. Wbrew nadziejom części mieszkańców nie odzyskały niepodległości. Niemcy przy udziale miejscowych kolaborantów wymordowali niemal wszystkich łotewskich i estońskich Żydów, między innymi w masakrze w Rumbuli pod Rygą. W latach 1944–1945 Armia Czerwona wróciła, a Estonia i Łotwa pozostały w ZSRR do 1991 roku. Pakty z 7 czerwca 1939 roku nie zostały więc złamane najazdem z 1941 roku. Przestały cokolwiek znaczyć już w sierpniu 1939 roku, gdy ich niemiecki sygnatariusz podzielił się z Moskwą regionem, któremu obiecywał pokój.