Radziecko-estoński pakt o nieagresji

4 maja 1932 roku w Moskwie Związek Radziecki i Estonia podpisały „Układ o nieagresji i pokojowym załatwianiu sporów”. Obie strony zobowiązały się nie napadać na siebie, nie uczestniczyć w porozumieniach wymierzonych w drugą stronę i rozstrzygać spory w drodze pojednawczej. Estonia ratyfikowała układ 29 lipca, Związek Radziecki 5 sierpnia, a w życie wszedł 18 sierpnia 1932 roku. Miał obowiązywać trzy lata, z automatycznym przedłużaniem o kolejne dwa lata, jeśli żadna ze stron nie wypowie go na pół roku przed upływem terminu. W kwietniu 1934 roku przedłużono go do 31 grudnia 1945 roku. Była to trzecia z serii umów, które ludowy komisarz spraw zagranicznych Maksim Litwinow zawarł w 1932 roku z zachodnimi sąsiadami ZSRR, po Finlandii (21 stycznia) i Łotwie (5 lutego), a przed Polską (25 lipca) i Francją (29 listopada).

Mały sąsiad za Narwą

Estonia ogłosiła niepodległość w lutym 1918 roku i obroniła ją w wojnie z bolszewikami, toczonej w latach 1918–1920 równolegle z wojną domową w Rosji. 2 lutego 1920 roku w Tartu Rosja Radziecka zawarła z nią pierwszy w swojej historii traktat pokojowy z państwem, które oderwało się od dawnego imperium. Uznała w nim niepodległość Estonii i zrzekła się „dobrowolnie i na zawsze” wszelkich praw do jej terytorium. Traktat z Tartu pozostał odtąd podstawą wzajemnych stosunków.

Stosunki te nie były jednak spokojne. 1 grudnia 1924 roku kilkuset komunistów, inspirowanych i uzbrojonych z Moskwy, próbowało opanować Tallinn. Powstanie stłumiono w ciągu kilku godzin, ale w Estonii utrwaliło przekonanie, że radziecki sąsiad, liczący ponad sto pięćdziesiąt milionów mieszkańców, nie pogodził się z istnieniem państwa liczącego nieco ponad milion. Estońskie bezpieczeństwo opierało się na Lidze Narodów, na współpracy wojskowej z Łotwą i na dobrych stosunkach z Polską i Finlandią.

Związek Radziecki od połowy lat dwudziestych proponował sąsiadom dwustronne układy o neutralności i nieagresji. Państwa bałtyckie, podobnie jak Polska, wolały porozumienie wspólne, które nie pozwalałoby Moskwie rozgrywać ich osobno. W lutym 1929 roku Estonia podpisała protokół Litwinowa, który wprowadzał między ZSRR a jego zachodnimi sąsiadami pakt Brianda-Kellogga. Protokół nie zawierał jednak niczego ponad ogólne wyrzeczenie się wojny.

Nowa runda rokowań

Przełom przyniósł 1931 rok. 10 sierpnia Francja i ZSRR parafowały tekst własnego paktu o nieagresji, a Paryż zachęcał swoich sojuszników, Polskę i Rumunię, oraz państwa bałtyckie, by poszły w jego ślady. Moskwa miała własne powody, by zabezpieczyć zachodnią granicę. Trwała pierwsza pięciolatka i przymusowa kolektywizacja, a we wrześniu 1931 roku incydent mukdeński otworzył drogę do japońskiej inwazji na Mandżurię. Na początku 1932 roku Armia Kwantuńska stała nad granicą radziecką, a 1 marca w Mandżurii ogłoszono powstanie Mandżukuo. Spokój w Europie stał się dla Kremla jeszcze cenniejszy.

Rozmowy z Finlandią i Estonią ruszyły w grudniu 1931 roku. Według łotewskich opracowań 15 grudnia Estończycy przekazali Łotyszom projekt swojego układu z ZSRR, niemal identyczny z tekstem negocjowanym równocześnie przez Polskę. Państwa regionu uzgadniały między sobą treść, żeby żadne z nich nie przyjęło warunków gorszych niż pozostałe. Finlandia podpisała swój pakt 21 stycznia 1932 roku, 25 stycznia w Moskwie parafowano tekst polski, a 5 lutego w Rydze podpisała układ Łotwa. Estońskie rokowania trwały dłużej. Estonia przechodziła wtedy ciężki okres: wielki kryzys uderzył w jej rolnictwo i handel, rządy zmieniały się co kilka miesięcy, a w siłę rósł skrajnie prawicowy ruch weteranów wojny o niepodległość, tak zwanych wapsów. Estonię reprezentował w Moskwie od 1928 roku poseł Julius Seljamaa, uczestnik rokowań w Tartu i późniejszy minister spraw zagranicznych.

Co postanowiono

Układ podpisany 4 maja 1932 roku w Moskwie należał do tej samej rodziny co pozostałe pakty tego roku. Strony potwierdzały, że podstawą ich stosunków pozostaje traktat z Tartu, i zobowiązywały się szanować nawzajem nienaruszalność terytorium i granic. Każda zobowiązywała się nie dokonywać napaści na drugą, ani samodzielnie, ani wspólnie z innymi państwami, nawet bez wypowiedzenia wojny. Obie obiecywały nie przystępować do sojuszy i porozumień skierowanych przeciw drugiej stronie, także do takich, które miałyby na celu jej bojkot gospodarczy lub finansowy. Spory, których nie da się załatwić drogą dyplomatyczną, miały trafiać do mieszanej komisji pojednawczej, której zasady określiła osobna konwencja, podpisana w Moskwie 16 czerwca 1932 roku.

Ważna była klauzula, wspólna dla wszystkich układów z 1932 roku: jeśli jedna ze stron dopuściłaby się agresji wobec państwa trzeciego, druga mogła wypowiedzieć układ bez uprzedzenia. Estonia nie wyrzekała się więc swoich zobowiązań wobec Ligi Narodów ani współpracy z sąsiadami, ale zamykała sobie drogę do udziału w jakiejkolwiek koalicji antyradzieckiej. Dla Moskwy była to główna korzyść. Od lat dwudziestych radziecka propaganda przedstawiała państwa bałtyckie jako możliwą bazę wypadową „imperialistów” i polskich planów federacyjnych.

Następne kroki

Układ wszedł w życie 18 sierpnia 1932 roku. Rok później, 3 lipca 1933 roku, Estonia podpisała w Londynie razem z ZSRR, Polską, Łotwą, Rumunią, Turcją, Persją i Afganistanem konwencję o określeniu napaści, przygotowaną przez Litwinowa. Wyliczała ona, co jest agresją, i stwierdzała, że żadne względy polityczne, wojskowe ani gospodarcze nie mogą jej usprawiedliwić.

Gdy Niemcy Adolfa Hitlera zaczęły zbliżać się do Polski, Litwinow w grudniu 1933 roku zaproponował Warszawie wspólną polsko-radziecką deklarację gwarantującą niepodległość państw bałtyckich, przygotowaną bez ich udziału. Według łotewskich historyków jej projekt mógł posłużyć za pretekst do mieszania się w wewnętrzne sprawy tych państw. Polska nie podjęła propozycji, a Estonia i Łotwa w połowie stycznia 1934 roku ją odrzuciły, nie chcąc gwarancji udzielanych przez jednego wielkiego sąsiada. 20 marca 1934 roku Moskwa zaproponowała natomiast przedłużenie układów o nieagresji o dziesięć lat i 4 kwietnia w Moskwie Estonia, Łotwa i Litwa podpisały protokoły, które przedłużały je do 31 grudnia 1945 roku.

Kilka tygodni wcześniej, 12 marca 1934 roku, sprawujący urząd szefa państwa i rządu (riigivanem) Konstantin Päts i generał Johan Laidoner przeprowadzili w Estonii zamach stanu, który uprzedził zwycięstwo wapsów w wyborach. Kraj wszedł w okres rządów autorytarnych, nazywany „epoką milczenia”. Polityka zagraniczna Tallinna pozostała jednak ta sama: neutralność, Liga Narodów i porozumienie z Łotwą i Litwą, z którymi Estonia zawarła we wrześniu 1934 roku Ententę Bałtycką.

Znaczenie

Układ z 4 maja 1932 roku dawał małemu państwu to, czego najbardziej potrzebowało: pisemne zobowiązanie wielkiego sąsiada, że nie użyje przeciw niemu siły. Osłabiał też groźbę radzieckiej interwencji pod pretekstem „obrony” estońskich komunistów. Jego wartość zależała jednak wyłącznie od dobrej woli Moskwy, a ta zmieniła się, gdy Józef Stalin uznał, że porozumienie z Hitlerem da mu więcej niż system bezpieczeństwa zbiorowego.

23 sierpnia 1939 roku tajny protokół do paktu Ribbentrop-Mołotow przyznał Estonię radzieckiej strefie wpływów. We wrześniu, po ucieczce z Tallinna internowanego polskiego okrętu podwodnego ORP „Orzeł”, Moskwa oskarżyła Estonię o niezdolność do strzeżenia własnej neutralności i zażądała baz wojskowych. 28 września 1939 roku estoński minister spraw zagranicznych Karl Selter i Wiaczesław Mołotow podpisali w Moskwie pakt o wzajemnej pomocy. Jego preambuła stwierdzała, że traktat z Tartu i układ o nieagresji z 4 maja 1932 roku pozostają „mocną podstawą” wzajemnych stosunków, a artykuł trzeci dawał ZSRR bazy na wyspach Sarema i Hiuma oraz w Paldiski. Wkrótce w Estonii stacjonowało więcej żołnierzy Armii Czerwonej, niż liczyła cała armia estońska.

W czerwcu 1940 roku, gdy uwaga świata skupiała się na klęsce Francji, Związek Radziecki zażądał od Estonii wpuszczenia nowych wojsk i zmiany rządu. 17 czerwca Armia Czerwona wkroczyła do kraju, a 6 sierpnia 1940 roku Estonia została wcielona do ZSRR jako Estońska SRR. Konstantin Päts zmarł w 1956 roku w radzieckim szpitalu psychiatrycznym, a Johan Laidoner w 1953 roku w więzieniu we Włodzimierzu. Układ, który miał obowiązywać do końca 1945 roku, przetrwał na papierze dłużej niż państwo, z którym go zawarto. Większość demokracji zachodnich nigdy nie uznała aneksji, a okupacja skończyła się dopiero w 1991 roku.