Johan Laidoner

Johan Laidoner był najważniejszym żołnierzem w dziejach międzywojennej Estonii. Jako naczelny wódz poprowadził młode państwo do zwycięstwa w wojnie o niepodległość z lat 1918–1920, w 1924 roku dowodził stłumieniem komunistycznego puczu w Tallinnie, a w 1934 roku razem z Konstantinem Pätsem zawiesił demokrację i do 1940 roku był drugim, obok prezydenta, filarem autorytarnych rządów. W latach 1939–1940, gdy Związek Radziecki zażądał najpierw baz, a potem całego kraju, Laidoner wybrał razem z Pätsem drogę ustępstw i armia estońska nie podjęła walki w obronie państwa. Kilka tygodni po okupacji został wywieziony w głąb ZSRR i zmarł w więzieniu. Dla Polaków był szczególną postacią: ożeniony z Polką, mówiący po polsku, był jednym z najbliższych przyjaciół Polski w regionie.

Z chłopskiego domu do Akademii Sztabu Generalnego

Urodził się 12 lutego 1884 roku (31 stycznia według kalendarza juliańskiego) w gospodarstwie Raba we wsi Vardja w gminie Viiratsi koło Viljandi, jako najstarszy z czterech synów parobka Jaaka Laidonera i Mari z domu Saarsen. Rodziny nie było stać na dalszą naukę, więc po szkole miejskiej w Viljandi chłopak postanowił zostać żołnierzem. W 1900 roku komisja odrzuciła go z powodu zbyt wąskiej klatki piersiowej, ale rok później przyjęto go jako ochotnika do 110 Kamskiego Pułku Piechoty w Kownie. W latach 1902–1905 uczył się w Wileńskiej Szkole Junkrów Piechoty, którą ukończył jako najlepszy na swoim kursie.

W Wilnie poznał piętnastoletnią wówczas Marię Kruszewską, córkę polskiej rodziny szlacheckiej. Spotkali się ponownie w Petersburgu, gdzie ona studiowała w konserwatorium, a on w latach 1909–1912 w Nikołajewskiej Akademii Sztabu Generalnego, którą ukończył z dyplomem pierwszego stopnia. Pobrali się 30 października 1911 roku. W 1913 roku urodził się ich jedyny syn Michael, który w kwietniu 1928 roku zginął od strzału z pistoletu w niewyjaśnionych do końca okolicznościach; później Maria Laidoner i jej mąż adoptowali jej bratanka Aleksieja Kruszewskiego. Przed akademią Laidoner służył w latach 1905–1909 w 13 Erywańskim Pułku Grenadierów w Gruzji, a po niej w pułkach kaukaskich i w sztabie Kaukaskiego Okręgu Wojskowego.

Oficer armii rosyjskiej

W czasie I wojny światowej służył w sztabach na froncie przeciw Niemcom i Austro-Węgrom, w Polsce, Galicji i na Białorusi: w 3 Kaukaskim Korpusie Armijnym, w 21 Dywizji Piechoty, od jesieni 1915 roku w wydziale wywiadu sztabu Frontu Zachodniego, a w 1917 roku jako szef sztabu Kaukaskiej Dywizji Grenadierów i 62 Dywizji Piechoty. Za rozpoznanie przeprowadzone w październiku 1914 roku otrzymał Złotą Broń św. Jerzego, a w sierpniu 1916 roku awansował na podpułkownika.

Po rewolucji lutowej Estończycy zaczęli tworzyć w armii rosyjskiej narodowe oddziały. W grudniu 1917 roku, już po przewrocie bolszewickim, komitet estońskich wojskowych powołał Laidonera na dowódcę 1 Estońskiej Dywizji Piechoty, którą objął 5 stycznia 1918 roku. 19 lutego, gdy Niemcy ruszyli na Estonię, pod naciskiem miejscowych bolszewików musiał ustąpić i wyjechał do Piotrogrodu. Tam, jako przedstawiciel wojskowy estońskiego Rządu Tymczasowego, który 4 kwietnia 1918 roku mianował go pułkownikiem, organizował wysyłanie estońskich żołnierzy do aliantów w Murmańsku.

Wódz wojny o niepodległość

28 listopada 1918 roku, kilka tygodni po kapitulacji Niemiec, Armia Czerwona zaatakowała Narwę i zaczęła się wojna estońsko-bolszewicka. Laidoner przedostał się przez Finlandię do Tallinna, do którego przybył 8 grudnia. Trzy dni później pojechał do Lipawy do dowódcy brytyjskiej eskadry admirała Edwyna Sinclaira i przekonał go, by mimo utraty krążownika na minie przypłynął na redę Tallinna. 23 grudnia Rząd Tymczasowy mianował go naczelnym wodzem.

Sytuacja była rozpaczliwa: bolszewicy stali kilkadziesiąt kilometrów od stolicy, a cała armia estońska liczyła na początku stycznia 1919 roku nieco ponad 13 tysięcy ludzi. Laidoner zbudował w kilka tygodni sprawne dowództwo i postawił na małe, ruchliwe oddziały wspierane przez pociągi pancerne i samochody pancerne, które zdobywały węzły kolejowe i drogi. Z pomocą fińskich ochotników i brytyjskiej floty Estończycy przeszli na początku stycznia do kontrofensywy, odbili Tartu i Narwę, a 20 stycznia 1919 roku Laidoner został generałem majorem. W pierwszą rocznicę niepodległości, 24 lutego 1919 roku, meldował, że wróg został wyparty z kraju. W czerwcu 1919 roku jego wojska pokonały pod Kiesią (Võnnu) niemiecką Landeswehrę i Żelazną Dywizję, co otworzyło drogę łotewskiemu rządowi narodowemu. Laidoner świadomie przenosił walki poza granice Estonii i współdziałał z białymi armiami gen. Nikołaja Judenicza, nie wiążąc się jednak z ich celami, bo biali nie uznawali estońskiej niepodległości. Wojnę zakończył traktat w Tartu z 2 lutego 1920 roku, w którym Rosja Radziecka uznała Estonię. 21 marca 1920 roku Laidoner został generałem porucznikiem, a pięć dni później złożył dowództwo.

Poseł, dyplomata, obrońca republiki

W latach 1920–1929 zasiadał w Zgromadzeniu Państwowym z ramienia konserwatywnych Zgromadzeń Rolników, przewodniczył komisji spraw zagranicznych i w latach 1922–1929 reprezentował Estonię na zgromadzeniach Ligi Narodów. 1 grudnia 1924 roku estońscy komuniści, wspierani przez bojowników przysłanych z ZSRR, próbowali opanować Tallinn. Rząd tej samej nocy wprowadził stan wojenny i ponownie mianował Laidonera naczelnym wodzem. Pucz upadł w ciągu kilku godzin, ale pościg za jego uczestnikami trwał tygodniami; po zniesieniu stanu wojennego, w styczniu 1925 roku, Laidoner znów odszedł z wojska. W 1925 roku Liga Narodów powierzyła mu kierowanie komisją, która na pograniczu turecko-irackim, w spornym rejonie Mosulu, badała doniesienia o deportacjach chrześcijan; jej raport był jednym z dokumentów, na których Liga oparła rozstrzygnięcie sporu na korzyść Iraku. W 1923 roku państwo przekazało mu w uznaniu zasług majątek w Viimsi pod Tallinnem, który stał się jego domem.

Z Polską łączyło go więcej niż małżeństwo. Był kawalerem Virtuti Militari, Krzyża Wielkiego Orderu Odrodzenia Polski i Orderu Orła Białego, w 1928 roku złożył oficjalną wizytę w Warszawie, od 1930 roku był honorowym prezesem tallińskiego Towarzystwa Estonia–Polska, a w lipcu 1934 roku gościł w Viimsi ministra Józefa Becka. Mówił swobodnie po polsku. W 1929 roku dziennik „Vaba Maa” nazwał go w tytule artykułu „estońskim Piłsudskim”.

Zamach stanu i „epoka milczenia”

W 1929 roku zrezygnował z kandydowania do parlamentu, ale wielki kryzys i rozpad koalicji przywróciły go polityce. W 1933 roku ruch weteranów wojny o niepodległość, tak zwani wapsowie, przeforsował w referendum konstytucję z bardzo silną głową państwa i zaczął wygrywać wybory. Laidoner zebrał ponad 38 tysięcy podpisów pod swoją kandydaturą na starszego państwa, ale do wyborów nie doszło. 12 marca 1934 roku Päts ogłosił stan wyjątkowy i mianował Laidonera naczelnym wodzem; przywódców wapsów aresztowano, partie rozwiązano, ograniczono wolność prasy, a parlament przestał się zbierać. Laidoner, minister spraw wewnętrznych Kaarel Eenpalu i Päts stanowili ścisłe kierownictwo państwa w okresie zwanym „epoką milczenia”. Ich obrońcy podkreślają, że uprzedzili przejęcie władzy przez ruch wzorujący się na faszystach, krytycy – że sami odebrali Estończykom głos na kilka lat przed największą próbą.

Jako naczelny wódz Laidoner przeprowadził w 1934 roku reformę wojska, rozbudował pobór i program modernizacji uzbrojenia i wprowadził przysposobienie wojskowe na uczelniach. Po wejściu w życie konstytucji z 1938 roku z urzędu zasiadał w izbie wyższej. 24 lutego 1939 roku otrzymał stopień generała.

1939: wybór bez walki

Po pakcie Ribbentrop-Mołotow Estonia znalazła się w radzieckiej strefie wpływów. We wrześniu 1939 roku Laidoner musiał zająć się ucieczką polskiego okrętu podwodnego „Orzeł” z Tallinna; na jego wniosek Päts zdymisjonował dowództwo estońskiej marynarki. W Polsce przypisywano mu czasem cichą pomoc dla uciekinierów, ale estońskie śledztwo nie wykazało, by ktokolwiek z Estończyków świadomie im pomógł. Moskwa uczyniła z incydentu pretekst do żądania baz. 25 września Laidoner postawił wojsko w najwyższej gotowości, nie ogłosił jednak mobilizacji, by nie sprowokować Armii Czerwonej, której siły przy granicy jego sztab szacował na ponad 160 tysięcy ludzi wobec około 16 tysięcy żołnierzy estońskiej armii czasu pokoju. Razem z Pätsem uznał opór za samobójstwo narodu i 28 września Estonia podpisała pakt o wzajemnej pomocy, a w październiku przyjęła radzieckie garnizony.

Ta decyzja do dziś dzieli historyków. Kilka tygodni później Finlandia odrzuciła podobne żądania i stawiła czoło ZSRR w wojnie zimowej. Fiński historyk Martti Turtola w głośnej i krytykowanej w Estonii książce z 2008 roku dowodził, że bierność Pätsa i Laidonera była świadomym wyborem, a nie wynikiem przymusu. Według estońskich biografów Maria Laidoner, przy pomocy Estończyków, pomagała zimą i wiosną 1940 roku w ucieczkach polskich oficerów internowanych na Łotwie i Litwie do Finlandii, skąd mogli dotrzeć do Wojska Polskiego we Francji.

Okupacja i zesłanie

16 czerwca 1940 roku dowódca Leningradzkiego Okręgu Wojskowego Kiriłł Mierieckow wezwał Laidonera na rozmowy w Narwie. Gdy generał tam jechał, wojska radzieckie przekraczały już granicę, a w Narwie musiał 17 czerwca podpisać przywieziony z Moskwy protokół o ich rozmieszczeniu. 21 czerwca stał obok Pätsa na balkonie pałacu Kadriorg, gdy demonstranci zagłuszali prezydenta, i na posiedzeniu rządu przekonywał, że skoro wojska radzieckie weszły bez incydentu, wysłannik Kremla Andriej Żdanow nie ma powodu żądać zmian. Tego wieczoru przewrót się dokonał, a następnego dnia, 22 czerwca, Päts pod naciskiem nowych władz zwolnił Laidonera ze stanowiska naczelnego wodza.

19 lipca 1940 roku, po sfałszowanych wyborach, a przed ogłoszeniem Estonii republiką radziecką, NKWD wywiozło Laidonera z żoną z Viimsi przez Moskwę do Penzy. Przez pierwszy rok żyli tam pod nadzorem, na rencie państwowej. Po napaści Niemiec na ZSRR aresztowano ich pod koniec czerwca 1941 roku; przybrany syn Aleksiej zmarł w listopadzie tego roku w obozie pod Solikamskiem. Laidoner przeszedł przez moskiewskie Butyrki, gdzie był więźniem nr 11, a Päts nr 12, przez więzienia w Kirowie i od jesieni 1945 roku w Iwanowie. Śledczy zarzucali mu przede wszystkim zbrojną walkę z władzą radziecką w latach 1918–1920. Według dokumentów sprawy 16 kwietnia 1952 roku Kolegium Specjalne, działające wówczas przy MGB, skazało go na 25 lat więzienia i konfiskatę mienia, a pod koniec kwietnia przewieziono go do więzienia we Włodzimierzu nad Klaźmą; część estońskich publikacji podaje, że wyrok ogłoszono mu dopiero w marcu 1953 roku. Zmarł tam 13 marca 1953 roku, osiem dni po Stalinie, i został pochowany w zbiorowej mogile na miejskim cmentarzu razem z Delegatem Rządu RP na Kraj Janem Stanisławem Jankowskim, który zmarł w tym samym więzieniu tego samego dnia. Jego szczątków nie odnaleziono.

Maria Laidoner, której nigdy nie postawiono zarzutów, wyszła z więzienia w 1954 roku, przez kilka lat uczyła muzyki w Mielenkach w obwodzie włodzimierskim i dopiero w 1961 roku mogła zamieszkać w Estonii, w Haapsalu. Zmarła w 1978 roku i spoczęła w Tallinnie obok syna, gdzie jest też symboliczny grób jej męża.

Pamięć

Pomnik Laidonera w rodzinnej Vardji, odsłonięty w 1937 roku, zniszczono w 1940 roku. Odbudowano go w 1990 roku. W 1999 roku przy cmentarzu we Włodzimierzu umieszczono tablicę pamiątkową, w 2001 roku w dawnym majątku w Viimsi otwarto Estońskie Muzeum Wojny jego imienia, a w 2004 roku w Viljandi stanął jego pomnik konny. W 2013 roku przed dworkiem Milusin w Sulejówku, w muzeum Józefa Piłsudskiego, w obecności prezydenta Estonii odsłonięto tablicę poświęconą jego pamięci.

Ocena Laidonera pozostaje w Estonii podwójna. Dla większości jest bohaterem narodowym, zwycięskim wodzem wojny, która dała Estonii państwo. Zarazem pamięta się, że był współautorem zamachu stanu z 1934 roku i że w latach 1939–1940, w odróżnieniu od Carla Gustafa Mannerheima w Finlandii, nie poprowadził armii do walki. On sam i jego najbliżsi zapłacili za tę decyzję najwyższą cenę, podobnie jak tysiące estońskich oficerów i ich rodzin, które w następnych latach trafiły do radzieckich więzień i łagrów.