Raymond Poincaré

Raymond Poincaré był jednym z najważniejszych polityków III Republiki Francuskiej. Przez całą pierwszą wojnę światową był prezydentem Francji, a w 1917 roku, choć go nie znosił, powierzył rząd Georges’owi Clemenceau. Po wojnie, jako premier, stał się symbolem polityki ścisłego wykonania traktatu wersalskiego: w styczniu 1923 roku kazał wojskom francuskim i belgijskim zająć Zagłębie Ruhry, by zmusić Niemcy do płacenia reparacji. Akcja doprowadziła Niemcy na skraj rozpadu, ale Francję odizolowała, a jej porażka skierowała politykę francuską na drogę ustępstw. W latach 1926–1929 Poincaré jako premier ocalił franka i zrównoważył budżet. Dla Niemców i radzieckiej propagandy był „Poincaré-la-guerre”, rewanżystą winnym wojny. Dla Francuzów uczciwym, chłodnym prawnikiem, który bronił państwa i jego pieniądza.

Lotaryńczyk i adwokat

Raymond Nicolas Landry Poincaré urodził się 20 sierpnia 1860 roku w Bar-le-Duc w departamencie Mozy, w Lotaryngii, w zamożnej mieszczańskiej rodzinie. Ojciec był inżynierem dróg i mostów, jeden brat, Lucien, fizykiem, a stryjeczny brat, Henri Poincaré, jednym z najwybitniejszych matematyków swoich czasów. Jako dziesięcioletni chłopiec przeżył wojnę francusko-pruską: pruscy żołnierze zajęli dom jego rodziny, a Francja straciła Alzację i część Lotaryngii. Ta klęska ukształtowała jego patriotyzm na całe życie.

Studiował prawo w Paryżu i został wziętym adwokatem. W 1887 roku, jako jeden z najmłodszych deputowanych, wszedł do Izby Deputowanych z departamentu Mozy, a w latach dziewięćdziesiątych był kolejno ministrem oświaty i finansów. Należał do umiarkowanego, laickiego centrum, nazywanego wówczas progresistami, a w 1902 roku był jednym z założycieli centroprawicowego Sojuszu Demokratyczno-Republikańskiego. W sprawie Dreyfusa opowiedział się w końcu za rewizją wyroku. Od 1903 roku był senatorem, a w 1909 roku wybrano go do Akademii Francuskiej. Uchodził za wybitnego mówcę i znawcę finansów, ale też za człowieka zimnego, pedantycznego i zamkniętego w sobie.

Premier i prezydent

W styczniu 1912 roku, po kryzysie marokańskim, Poincaré stanął na czele rządu i objął zarazem ministerstwo spraw zagranicznych. Prowadził politykę stanowczości wobec Niemiec, zacieśniał porozumienie z Wielką Brytanią i sojusz z Rosją, a latem 1912 roku odwiedził Petersburg. Jego polityka zagraniczna była w zasadzie obronna: chciał, by Francja i Rosja były na tyle silne, żeby odstraszyć Niemcy od wojny. W styczniu 1913 roku Zgromadzenie Narodowe wybrało go na prezydenta, mimo sprzeciwu części lewicy z Georges’em Clemenceau na czele, który nie wybaczył mu tego do końca życia. Urząd objął 18 lutego 1913 roku. W przeciwieństwie do poprzedników chciał być prezydentem aktywnym, zwłaszcza w polityce zagranicznej i wojskowej. Poparł ustawę o wydłużeniu służby wojskowej do trzech lat.

W lipcu 1914 roku Poincaré i premier René Viviani przebywali z wizytą w Rosji i rozmawiali z carem Mikołajem II. Wiedeń celowo wręczył ultimatum Serbii dopiero po ich wyjeździe, gdy płynęli z powrotem do Francji. Gdy wybuchła wojna, Poincaré w orędziu do parlamentu 4 sierpnia wezwał Francuzów do „świętej jedności” (union sacrée) wszystkich stronnictw wobec wroga. W pierwszych latach wojny decyzje wojskowe spoczywały w rękach naczelnego wodza Josepha Joffre’a, a prezydent skarżył się w dzienniku, że jest władcą bez władzy. Często jeździł jednak na front, przewodniczył radzie ministrów i godził rządy, generałów i sojuszników. 4 czerwca 1917 roku podpisał dekret, który tworzył we Francji autonomiczną armię polską.

W listopadzie 1917 roku, w czasie najgłębszego kryzysu Francji, Poincaré dokonał najważniejszego wyboru swojej prezydentury: powierzył rząd swojemu wrogowi Clemenceau, bo uznał, że tylko on doprowadzi wojnę do zwycięstwa. Clemenceau rządził energicznie i rzadko liczył się z prezydentem. Poincaré uważał rozejm w Compiègne za przedwczesny, bo chciał, by armie wkroczyły głębiej w Niemcy. 18 stycznia 1919 roku otworzył konferencję pokojową w Paryżu. Razem z marszałkiem Ferdinandem Fochem domagał się oderwania od Niemiec lewego brzegu Renu albo przynajmniej długiej okupacji Nadrenii. Foch namawiał go, by sam wziął sprawy w swoje ręce, ale Poincaré przyjął kompromis wynegocjowany przez Clemenceau i zapisany w traktacie wersalskim, choć rozważał dymisję. Jego kadencja skończyła się 18 lutego 1920 roku.

„Niemcy zapłacą”

Jeszcze jako prezydent Poincaré zapewnił sobie mandat senatora z Mozy. Pisał w prasie artykuły krytykujące rządy za zbyt miękkie traktowanie Niemiec w sprawie reparacji. W styczniu 1922 roku, gdy premier Aristide Briand ustąpił po krytyce swojej ustępliwości na konferencji w Cannes, prezydent Alexandre Millerand powierzył rząd Poincarému. 15 stycznia 1922 roku został premierem i ministrem spraw zagranicznych.

Uważał, że traktat wersalski jest jedyną gwarancją bezpieczeństwa Francji i że jeśli Niemcy bezkarnie zlekceważą obowiązek płacenia reparacji, wkrótce zlekceważą też rozbrojenie i granice. Francja potrzebowała pieniędzy na odbudowę zniszczonych departamentów północnych i na spłatę długów wojennych wobec Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii. Brytyjczycy pod wodzą Davida Lloyda George’a chcieli obniżyć reparacje i odbudować handel z Niemcami. Gdy w kwietniu 1922 roku Niemcy i Rosja Radziecka podpisały układ w Rapallo, Poincaré uznał to za dowód, że Berlin chce rozsadzić ład wersalski, a Londyn nie chce tego widzieć. W przemówieniu w Bar-le-Duc 24 kwietnia 1922 roku po raz pierwszy publicznie zapowiedział, że Francja może działać sama. Na prośby Niemiec o moratorium odpowiadał, że zgodzi się tylko w zamian za „produktywne zastawy”, czyli kontrolę nad niemieckimi kopalniami i lasami.

Gdy Komisja Odszkodowań stwierdziła niemieckie zaległości w dostawach drewna i węgla, Poincaré podjął decyzję. 11 stycznia 1923 roku wojska francuskie i belgijskie wkroczyły do Zagłębia Ruhry. Niemcy odpowiedziały biernym oporem, który finansowały drukowaniem pieniędzy, co doprowadziło do hiperinflacji. Poincaré nie ustąpił: odrzucał niemieckie propozycje rozmów, dopóki opór trwał. 26 września 1923 roku rząd Gustava Stresemanna skapitulował i ogłosił koniec oporu. Był to triumf Poincarégo, ale krótki. Francuskie władze okupacyjne wspierały separatystów nadreńskich, a historycy do dziś spierają się, na ile sam premier chciał trwale oderwać Nadrenię od Rzeszy. Część badaczy uważa, że jego cele były umiarkowane i chodziło mu przede wszystkim o wykonanie traktatu, inni wskazują na plany szczególnego statusu Nadrenii i Zagłębia, podobnego do Saary.

Zwycięstwo kosztowało drogo. Okupacja odizolowała Francję, w oczach Brytyjczyków i Amerykanów zrobiła z niej militarystyczne mocarstwo, a frank, osłabiony deficytem budżetu, zaczął gwałtownie tracić wartość. Na przełomie 1923 i 1924 roku Poincaré musiał zgodzić się, by sprawę reparacji zbadał międzynarodowy komitet ekspertów pod przewodnictwem Amerykanina Charlesa Dawesa. Na początku 1924 roku, by ratować walutę, podniósł podatki o 20 procent i uzyskał kredyt w amerykańskim banku J.P. Morgan. Podwyżki podatków przesądziły o klęsce jego obozu w wyborach 11 maja 1924 roku, które wygrał lewicowy Kartel Lewicy Édouarda Herriota. 1 czerwca Poincaré ustąpił. Kilka tygodni później rząd Herriota zgodził się w Londynie na plan Dawesa i na wycofanie wojsk z Zagłębia Ruhry w ciągu roku.

Ratowanie franka

Kartel Lewicy nie poradził sobie z finansami. W lipcu 1926 roku frank spadał z dnia na dzień, a rządy upadały co kilka tygodni. 23 lipca 1926 roku 65-letni Poincaré utworzył rząd jedności narodowej, w którym zasiadało sześciu byłych premierów. Sam objął ministerstwo finansów, a sprawy zagraniczne zostawił Briandowi, który kontynuował politykę porozumienia z Niemcami rozpoczętą w Locarno. Sama wiadomość o jego powrocie wzmocniła franka. Rząd podniósł podatki, ciął wydatki i zrównoważył budżet, a kapitał zaczął wracać do kraju. Ustawa z 25 czerwca 1928 roku ustaliła nową wartość waluty: tak zwany frank Poincarégo był wart w złocie mniej więcej jedną piątą przedwojennego franka. Oznaczało to dewaluację, ale uznającą rzeczywisty kurs, a przede wszystkim koniec inflacji. W wyborach w kwietniu 1928 roku obóz Poincarégo wygrał. W tych latach Francja przeżywała krótki okres dobrobytu, a jej silna, oparta na złocie waluta i duże rezerwy złota sprawiły, że wielki kryzys dotknął ją później niż inne kraje.

Twórca okupacji Ruhry zgodził się teraz na politykę, której nie podzielał: w 1928 roku Briand podpisał pakt Brianda-Kellogga, a rozmowy o planie Younga otwierały drogę do przedterminowego opuszczenia Nadrenii. Poincaré nie żył już złudzeniem, że Francja sama wymusi na Niemcach posłuszeństwo. W lipcu 1929 roku, chory i wyczerpany, w obliczu czekającej go operacji, ustąpił z urzędu. Nigdy już nie wrócił do rządu.

Ostatnie lata

Do końca życia był senatorem. Pisał dziesięciotomowe wspomnienia „Au service de la France” (W służbie Francji), jedno z najważniejszych źródeł do dziejów francuskiej polityki lat 1912–1918. Bronił się w nich przed oskarżeniem, że wciągnął Europę w wojnę. Widział, jak w Niemczech rośnie ruch Adolfa Hitlera, który w każdym przemówieniu przypominał okupację Ruhry i „dyktat” wersalski. 9 października 1934 roku w Marsylii w zamachu przygotowanym przez chorwackich ustaszy i macedońskich terrorystów zginęli król Jugosławii Aleksander I i francuski minister spraw zagranicznych Louis Barthou, przyjaciel Poincarégo, który próbował budować system sojuszy przeciw Niemcom. Sześć dni później, 15 października 1934 roku, Poincaré zmarł w Paryżu na zator płucny. Po państwowym pogrzebie w Paryżu pochowano go w rodzinnym grobie w Nubécourt w Mozie.

Ocena

Poincaré był przez całe międzywojnie postacią sporną. Niemiecka, radziecka i francuska komunistyczna propaganda przedstawiała go jako lotaryńskiego rewanżystę, który w 1914 roku w Petersburgu zachęcił Rosję do wojny. Większość historyków tę tezę odrzuca. Jego biograf John Keiger uważa jego politykę przed wojną za zasadniczo obronną, choć inni, jak Christopher Clark, zwracają uwagę, że jego zapewnienia o lojalności wobec Rosji mogły ośmielić Petersburg.

Okupacja Zagłębia Ruhry była ostatnią próbą wyegzekwowania traktatu wersalskiego siłą. Poincaré wygrał w niej starcie z Niemcami, ale przegrał bitwę o opinię międzynarodową i o wsparcie sojuszników. Po 1924 roku Francja nie odważyła się już działać sama. W 1936 roku, gdy Hitler remilitaryzował Nadrenię, wspomnienie samotnej i kosztownej akcji z 1923 roku było jednym z powodów francuskiej bierności. Jego polityka pozostaje tematem sporu: jedni widzą w niej krótkowzroczną mściwość, która pchnęła Niemców w objęcia nacjonalistów, inni ostatnią poważną próbę egzekwowania ładu, który potem rozbierano krok po kroku, bez oporu, aż do 1939 roku.