Gwardia Ludowa i Armia Ludowa

Gwardię Ludową utworzyła wiosną 1942 roku Polska Partia Robotnicza, założona w styczniu tego roku przez komunistów przerzuconych z ZSRR. GL nie uznawała rządu na uchodźstwie i pozostała poza Armią Krajową. Prowadziła dywersję kolejową, napady na niemieckie lokale, jak kawiarnia „Cyganeria” w Krakowie w grudniu 1942 roku, oraz walkę partyzancką; dostarczała też broń bojownikom getta warszawskiego i pomagała ocalałym.

1 stycznia 1944 roku utworzona przez PPR Krajowa Rada Narodowa przemianowała GL na Armię Ludową pod dowództwem gen. Michała Roli-Żymierskiego. AL współdziałała z partyzantką radziecką i walczyła w powstaniu warszawskim. Jej liczebność jest sporna: szacunki wahają się od kilku do kilkudziesięciu tysięcy, a propaganda PRL znacznie je zawyżała. 21 lipca 1944 roku AL połączono z armią Berlinga w Wojsko Polskie podległe nowej, zależnej od Moskwy władzy.