Walki o Tel el-Eisa i grzbiet Ruweisat

W wielu kalendariach pod 11 lipca 1942 roku zapisano, że armia Erwina Rommla utknęła przed El Alamein, „głównie z powodu braku amunicji”, a pod 15 lipca – że wokół El Alamein dochodziło już tylko do drobnych potyczek. Oba zapisy wymagają poprawki. Brak amunicji był tylko jedną z przyczyn zatrzymania Rommla, obok wyczerpania ludzi, braku paliwa, transportu i czołgów. Co ważniejsze, w połowie lipca pod El Alamein wcale nie panował spokój: 10 lipca Australijczycy przełamali front Osi pod Tel el-Eisa, a w nocy z 14 na 15 lipca rozpoczęła się pierwsza bitwa o grzbiet Ruweisat, jedna z najkrwawszych dla Nowozelandczyków w całej wojnie. W tych dniach inicjatywa przeszła z rąk Rommla w ręce gen. Claude’a Auchinlecka.

Dlaczego Rommel stanął

Natarcie, które Rommel rozpoczął 1 lipca, wygasło już po trzech dniach. 4 lipca feldmarszałek meldował, że jego trzy niemieckie dywizje liczą po 1200–1500 ludzi, a w Afrika Korpsie zostało niewiele ponad dwadzieścia sprawnych czołgów. Za jego plecami ciągnęła się linia zaopatrzenia długa na ponad tysiąc kilometrów, z portami w Tobruku i Bengazi zbyt małymi lub zbyt odległymi, a do tego ciągle bombardowanymi. Według brytyjskiej historii oficjalnej w czerwcu do Libii dotarło dla wojsk Osi zaledwie około 5 tysięcy ton zaopatrzenia, wobec około 34 tysięcy w maju. Brakowało amunicji, ale tak samo paliwa, wody, ciężarówek i przede wszystkim ludzi. Niemieckie lotnictwo nie nadążało za frontem, a brytyjskie atakowało drogi dzień i noc. 8 Armia, choć pobita pod Gazalą i Marsa Matruh, broniła się teraz kilkadziesiąt kilometrów od swoich składów, dostawała uzupełnienia i miała przewagę w artylerii.

Rommel przegrupował się więc: niemieckie dywizje pancerne odciągał na odpoczynek i uzupełnienia, a na ich miejsce w linii wprowadzał piechotę włoską, która nadciągała z tyłu. Na północy, przy wybrzeżu, stanęła świeżo przybyła z Libii dywizja „Sabratha”, w centrum, na grzbiecie Ruweisat i wokół niego – dywizje „Pavia” i „Brescia”. Sam Rommel szykował jeszcze natarcie na południowym odcinku, gdzie 9 lipca jego oddziały zajęły opuszczoną przez Nowozelandczyków pozycję Bab el-Kattara.

Auchinleck, który z rozszyfrowanych niemieckich depesz coraz lepiej znał rozmieszczenie przeciwnika, postanowił uderzyć tam, gdzie front był najsłabszy. Jego zasadą było, jak pisał, bić Włochów wszędzie, gdzie się da, bo mają niskie morale, a Niemcy bez nich nie utrzymają długiego frontu. Do linii weszły nowe siły: 9 Dywizja Australijska gen. Lesliego Morsheada, weteranów obrony Tobruku w 1941 roku, przerzucona z Syrii, oraz kolejne brygady indyjskie. Na początku lipca dowództwo XXX Korpusu objął po gen. por. Williamie Norriem gen. por. William Ramsden.

10 lipca: Tel el-Eisa

8 lipca Auchinleck polecił Ramsdenowi zdobyć niskie wzniesienia Tel el-Eisa i Tel el-Makh Khad na zachód od boksu El Alamein, a potem wysłać ruchome grupy bojowe na południe, ku Deir el-Shein, i oddziały rajdowe na zachód, ku lotniskom pod Ad-Dabbą. Wzgórze Tel el-Eisa przy linii kolejowej miała zdobyć 9 Dywizja Australijska ze wsparciem czołgów 44 Królewskiego Pułku Czołgów, Tel el-Makh Khad – 1 Dywizja Południowoafrykańska.

O 3.30 rano 10 lipca rozpoczęło się przygotowanie artyleryjskie, najsilniejsze, jakie dotąd widziała wojna na pustyni. Spadło ono na żołnierzy dywizji „Sabratha”, w większości niedoświadczonych, którzy dopiero co zajęli słabo przygotowane stanowiska. Wielu z nich wpadło w panikę. Australijska 26 Brygada uderzyła wzdłuż wybrzeża na wzniesienie oznaczone na mapach jako Trig 33 i do rana rozbiła włoską dywizję; według danych australijskich wzięto ponad 1500 jeńców. Południowoafrykańczycy do południa zajęli Tel el-Makh Khad.

Najcenniejszą zdobyczą tego dnia okazała się mała jednostka niemiecka. Około kilometra za linią frontu, na wzniesieniu dogodnym do nasłuchu, stały pododdziały 621 Kompanii Nasłuchu Radiowego, dowodzonej przez Alfreda Seebohma (część źródeł podaje stopień porucznika, inne kapitana). Kompania od miesięcy przechwytywała rozmowy radiowe brytyjskich oddziałów, które często posługiwały się otwartym tekstem lub prostymi kodami, i dostarczała Rommlowi bieżący obraz ruchów 8 Armii. Razem z depeszami amerykańskiego attaché Bonnera Fellersa, czytanymi przez Niemców do końca czerwca, był to jeden z filarów jego sukcesów pod Gazalą. Australijczycy rozbili kompanię w walce; Seebohm został ciężko ranny i wkrótce zmarł, a do niewoli trafiło kilkudziesięciu jego ludzi. Brytyjczycy przejęli sprzęt i dokumenty: meldunki dzienne i miesięczne, wykazy kryptonimów i kluczy, a nawet aktualną brytyjską książkę znaków wywoławczych. Dopiero teraz zrozumieli, jak wiele zdradzała ich własna niedbałość na falach radiowych. Zaostrzyli dyscyplinę łączności, zmienili procedury i znaki wywoławcze, a Rommel stracił źródło informacji, którego nie zdołał już w pełni odbudować. W chwili, gdy Brytyjczycy dzięki Ultra czytali coraz więcej jego depesz, on sam niemal oślepł.

11–16 lipca: kontrataki na wybrzeżu

Utrata Tel el-Eisa zmusiła Rommla do porzucenia planów na południu. Na północ pospieszyły pierwsze oddziały niemieckiej 164 Dywizji Lekkiej, przerzucanej właśnie z Krety, włoska dywizja zmotoryzowana „Trieste” i 15 Dywizja Pancerna. Ich kontrataki po południu i wieczorem 10 lipca rozbiły się o ogień australijskiej artylerii i dział przeciwpancernych.

O świcie 11 lipca – w dniu, pod którym w kalendariach widnieje „pat” – australijski 2/24 batalion z czołgami 44 Pułku zdobył zachodni kraniec wzgórza Tel el-Eisa, tzw. Punkt 24, i utrzymał go przez cały dzień mimo serii kontrataków. Mała kolumna czołgów, piechoty zmotoryzowanej i dział wyszła stąd rajdem na Deir el-Abyad i zmusiła do kapitulacji batalion włoskiej piechoty, zanim zatrzymano ją na grzbiecie Miteirya. Według danych brytyjskich tego dnia wzięto ponad tysiąc włoskich jeńców.

Rommel uparcie próbował zlikwidować występ. 12 lipca 21 Dywizja Pancerna uderzyła na Trig 33 i Punkt 24; po dwuipółgodzinnej walce przed stanowiskami Australijczyków zostało, według ich relacji, ponad 600 zabitych i rannych Niemców. 13 lipca natarcie poszło na boks El Alamein, gdzie stał południowoafrykański batalion Royal Durban Light Infantry. Niemieckie czołgi i bombowce nurkujące podeszły na kilkaset metrów od jego okopów, ale ogień artylerii australijskiej, południowoafrykańskiej i brytyjskiej zatrzymał je, a wieczorem atak wygasł. Kolejne niemieckie uderzenie 15 lipca nie przyniosło żadnych zdobyczy. 16 lipca Australijczycy, wsparci przez brytyjskie czołgi, spróbowali odbić utracony wcześniej Punkt 24 i zostali odparci, tracąc blisko połowę stanu atakujących oddziałów. Po siedmiu dniach walki o występ Tel el-Eisa wygasły. Według szacunków 9 Dywizji Australijskiej przeciwnik stracił w nich co najmniej 2 tysiące zabitych i ponad 3,7 tysiąca jeńców.

14–16 lipca: pierwsza bitwa o grzbiet Ruweisat

Ściągnięcie niemieckich odwodów na wybrzeże dało Auchinleckowi okazję do uderzenia w centrum, na dywizje „Pavia” i „Brescia” na grzbiecie Ruweisat (operacja „Bacon”). Plan XIII Korpusu gen. por. Williama Gotta zakładał nocne natarcie piechoty: 4 i 5 Brygada 2 Dywizji Nowozelandzkiej miały zdobyć zachodnią część grzbietu, a 5 Brygada Indyjska – wschodnią. O świcie 2 Brygada Pancerna miała przejść przez zdobyty teren w kierunku Deir el-Shein i Miteirya, a 22 Brygada Pancerna – osłaniać piechotę, gdy ta będzie się okopywać. Dywizję nowozelandzką wciąż prowadził bryg. Lindsay Inglis, bo gen. Bernard Freyberg leczył ranę odniesioną pod Minqar Qaim. Nikt nie ustalił jednak jasno, kto komu podlega i jak piechota ma porozumiewać się z czołgami, a na tym właśnie bitwa się rozstrzygnęła.

Natarcie ruszyło o 23.00 14 lipca. Przed świtem 15 lipca obie brygady nowozelandzkie stanęły na celach, ale za nimi zostały nieoczyszczone pola minowe i gniazda oporu, które zatrzymały ciężką broń, artylerię i działa przeciwpancerne. Piechota znalazła się na odkrytym, kamienistym grzbiecie, gdzie nie dało się wkopać, prawie bez wsparcia. Brytyjskie brygady pancerne nie ruszyły jej na pomoc. O pierwszym brzasku niemiecki 8 Pułk Pancerny z 15 Dywizji Pancernej zaatakował 22 Batalion z 5 Brygady; po krótkiej wymianie ognia jego działa przeciwpancerne zostały zniszczone, a około 350 ludzi musiało się poddać. Sierż. Keith Elliott z tego batalionu, który mimo ran poprowadził swój pluton do kontrataku i wziął do niewoli wielu jeńców, otrzymał za ten dzień Krzyż Wiktorii. Dowódca 5 Brygady bryg. Howard Kippenberger pojechał przez pustynię szukać brytyjskich czołgów i z trudem nakłonił jedną z brygad do ruszenia naprzód – stanęła jednak w pewnej odległości od grzbietu.

Na wschodnim krańcu Ruweisat 5 Brygada Indyjska z pomocą 2 Brygady Pancernej zdobyła swoje cele wczesnym popołudniem. 22 Brygada Pancerna tymczasem walczyła pod Alam Nayil z 90 Lekką Dywizją i dywizją „Ariete”, które nacierały od południa, i choć łatwo je odparła, nie poszła na północ osłonić Nowozelandczyków. Rommel, widząc rozpad „Brescii” i „Pavii”, ściągnął z obu stron grzbietu niemieckie oddziały rozpoznawcze i grupy bojowe z 15 i 21 Dywizji Pancernej pod dowództwem gen. Walthera Nehringa. O 17.00 uderzyły one na 4 Brygadę Nowozelandzką, której brakowało już dział przeciwpancernych i amunicji. Obrona została przełamana, około 18.00 padła kwatera brygady, a do niewoli dostały się setki żołnierzy; jednostkowe zestawienia mówią o około 380 jeńcach z tego natarcia, historie batalionów nowozelandzkich – o ponad tysiącu ludzi z całej brygady w ciągu tego dnia. Wśród wziętych był ranny kpt. Charles Upham z 20 Batalionu, który za walki pod Minqar Qaim i na Ruweisat jako jeden z trzech ludzi w historii otrzymał Krzyż Wiktorii po raz drugi. Dopiero po 18.00 2 Brygada Pancerna weszła do walki i zatrzymała niemieckie natarcie. W nocy Nowozelandczycy zeszli z grzbietu.

16 lipca Nehring ponowił atak, tym razem na 5 Brygadę Indyjską, która utrzymała wschodnią część grzbietu. Przechwycone rozmowy radiowe ostrzegły ją, że po południu nastąpi kolejna próba; zdążono okopać działa przeciwpancerne i przygotować ogień artylerii, a natarcie zostało odparte. Hindusi naliczyli potem przed swoimi stanowiskami 24 zniszczone czołgi oraz wiele samochodów pancernych i dział.

Bilans

W trzech dniach walk o Ruweisat Brytyjczycy wzięli według ich zestawień ponad 2 tysiące jeńców, głównie z dywizji „Brescia” i „Pavia”. 2 Dywizja Nowozelandzka straciła 1405 ludzi – zabitych, rannych i wziętych do niewoli – i 4 Brygadę trzeba było wycofać na tyły do odbudowy. W dywizji pozostało głębokie przekonanie, że brytyjskie czołgi zostawiły piechotę na pastwę losu; ta gorycz wobec brytyjskich jednostek pancernych przetrwała całą kampanię i odżyła tydzień później pod El Mreir.

Walki pod Tel el-Eisa i na Ruweisat kosztowały jednak Rommla bardzo wiele. Dywizja „Sabratha” w praktyce przestała istnieć, „Pavia” i „Brescia” zostały ciężko poszarpane. Rommel musiał przerzucać swoje nieliczne czołgi z odcinka na odcinek, gasząc kolejne pożary, osłaniać włoskie pozycje gęstymi polami minowymi i wplatać między nie niemieckie bataliony. O dalszym marszu na Aleksandrię nie było mowy. Utrata 621 Kompanii odebrała mu przy tym przewagę informacyjną, z której przez całą wiosnę korzystał.

Miejsce w wojnie

Połowa lipca była momentem, w którym inicjatywa pod El Alamein przeszła na stronę brytyjską, ale też początkiem serii kosztownych brytyjskich prób rozstrzygnięcia bitwy. Wszystkie miały podobny przebieg: piechota zdobywała w nocy cele, po czym o świcie traciła je pod uderzeniem niemieckich czołgów, bo brytyjskie brygady pancerne nie nadążały lub nie umiały z nią współdziałać. Już 17 lipca australijska 24 Brygada uderzyła na grzbiet Miteirya, nazwany przez Australijczyków „Ruin Ridge”, wzięła ponad 700 jeńców z dywizji „Trento” i „Trieste” i musiała się wycofać pod kontratakiem. Podobnie skończyły się natarcie pod El Mreir 22 lipca i operacja „Manhood” 26–27 lipca na grzbiecie Miteirya, po której Auchinleck przerwał działania zaczepne.

Pierwsza bitwa pod El Alamein zakończyła się patem, ale Rommel nie doszedł do Nilu. W sierpniu Winston Churchill odwołał Auchinlecka, a nowy dowódca 8 Armii, gen. por. Bernard Montgomery, zbudował swoją obronę i późniejszą ofensywę na doświadczeniach lipca – z naciskiem na ścisłe współdziałanie piechoty, artylerii i czołgów oraz na przewagę wywiadu, którą Brytyjczycy zyskali m.in. pod Tel el-Eisa. Australijczycy z 9 Dywizji i Nowozelandczycy, którzy w lipcu ponieśli tak ciężkie straty, odegrali kluczową rolę w drugiej bitwie pod El Alamein w październiku i listopadzie 1942 roku. Ten sam grzbiet Miteirya i te same wzgórza pod Tel el-Eisa stały się wtedy miejscem przełamania frontu Osi.