Bitwa pod Mersa Matruh

Pod koniec czerwca 1942 roku armia feldmarsz. Erwina Rommla, idąca za ciosem po zdobyciu Tobruku, dotarła do Marsa Matruh – małego, ufortyfikowanego portu na egipskim wybrzeżu, około 190 km na wschód od granicy libijskiej i niespełna 300 km szosą od Aleksandrii. W walkach 26–29 czerwca znacznie silniejsza, ale rozbita organizacyjnie brytyjska 8 Armia przegrała kolejną bitwę: jej dwa korpusy działały bez porozumienia, X Korps dał się odciąć w twierdzy i musiał się przebijać nocą przez pustynię, a do niewoli trafiło kilka tysięcy żołnierzy. Upadek Marsa Matruh notuje się zwykle pod 28 czerwca. Tego dnia port był już odcięty, a jego załoga szykowała się do wyrwania z okrążenia, ale samo miasto Niemcy i Włosi zajęli dopiero rano 29 czerwca.

Pościg do Egiptu

Po kapitulacji Tobruku 21 czerwca Rommel, mianowany następnego dnia feldmarszałkiem, uzyskał zgodę Hitlera i Mussoliniego na pościg do Egiptu zamiast postoju na granicy i desantu na Maltę. Jego armia była skrajnie wyczerpana. Według niemieckich meldunków z końca czerwca Afrika Korps miał sprawnych zaledwie około 50–60 czołgów, a 90 Lekka Dywizja liczyła niespełna 2 tysiące ludzi. Jeździła w dużej części na zdobycznych brytyjskich ciężarówkach i paliwie z Tobruku. Rommel liczył na szybkość: chciał dopaść 8 Armię, zanim ta zbierze się za nową linią obrony.

Po stronie brytyjskiej plan obrony granicy pod Sollum upadł, zanim zdążył zadziałać. Gen. por. Neil Ritchie uznał, że bez czołgów nie utrzyma otwartej od południa pozycji, i zdecydował się cofnąć o kolejne 190 km, do Marsa Matruh, gdzie od 1940 roku stały umocnienia. Siły Osi przekroczyły granicę 23 czerwca i szły dalej prawie bez walki, nękane jedynie przez lotnictwo brytyjskie, które teraz działało blisko swoich baz. 25 czerwca nalot na kolumnę włoskiego XX Korpusu zabił jego dowódcę gen. Ettore Baldassarre i dowódcę artylerii.

Tego samego dnia gen. Claude Auchinleck, naczelny dowódca na Bliskim Wschodzie, który już 22 czerwca bezskutecznie zaproponował premierowi Winstonowi Churchillowi swoją dymisję, odwołał Ritchiego i sam objął dowództwo 8 Armii. Zmienił też jej zadanie. Uznał, że wobec przewagi przeciwnika w czołgach i doświadczeniu nie może stoczyć pod Marsa Matruh rozstrzygającej bitwy, bo Rommel znów albo przebije się w środku, albo obejdzie otwarte południowe skrzydło. Najważniejsze było zachowanie armii. Pod Matruh i dalej na wschód miała ona prowadzić walkę opóźniającą, nie dając się okrążyć, a ostatecznie obronić się na przygotowywanej pozycji pod El Alamein, między morzem a niedostępną dla czołgów depresją Kattara.

Dwa korpusy

Rozkazy przyszły w trakcie przegrupowania i przyniosły chaos. Samej twierdzy broniła 10 Dywizja Indyjska, a na wschód od niej, nad wybrzeżem, stała 50 Dywizja – obie w X Korpusie gen. por. Williama Holmesa, którego kwatera dopiero co przybyła z Syrii. Na południu, za dwiema skarpami ciągnącymi się równolegle do wybrzeża, stał XIII Korpus gen. por. Williama Gotta: resztki 5 Dywizji Indyjskiej (w praktyce tylko 29 Brygada), świeżo przerzucona z Syrii 2 Dywizja Nowozelandzka gen. Bernarda Freyberga, która zajęła stanowiska na skarpie pod Minqar Qaim, a dalej na pustyni 1 Dywizja Pancerna z około 160 czołgami, w tym około 60 Grantami. Pas między korpusami osłaniało tylko cienkie pole minowe i dwie małe kolumny z 29 Brygady Indyjskiej.

Na papierze 8 Armia była znacznie silniejsza od nacierających. Auchinleck polecił, by gdy jeden korpus zostanie zaatakowany, drugi uderzył przeciwnikowi w skrzydło. Jednocześnie oba miały unikać okrążenia za wszelką cenę. Dowódcy nie wiedzieli więc, czy mają walczyć, czy się wycofywać, a łączność między korpusami i w ich obrębie była zła.

26–27 czerwca: klin między korpusami

Rommel znał brytyjskie ugrupowanie tylko w przybliżeniu – jego rozpoznanie nie nadążało za szybkim pościgiem. Sądził, że w Marsa Matruh stoją cztery dywizje piechoty, a resztki czołgów – na południu. Postanowił odepchnąć czołgi i odciąć piechotę w twierdzy. Natarcie, opóźnione przez brak paliwa, ruszyło po południu 26 czerwca. 21 Dywizja Pancerna i 90 Lekka Dywizja przeszły przez słabe pole minowe w środku i rozproszyły osłaniające je kolumny. Na górnej równinie 15 Dywizję Pancerną zatrzymały brytyjskie czołgi.

27 czerwca 90 Lekka Dywizja rozbiła batalion 50 Dywizji na południe od Matruh, ale potem utknęła pod ogniem jej artylerii. Rommel osobiście poprowadził 21 Dywizję Pancerną na wschód, wzdłuż frontu Nowozelandczyków, i wyszedł na tyły ich pozycji pod Minqar Qaim, rozpraszając kolumny transportowe dywizji. Nowozelandczycy bez trudu odpierali ataki z czoła, ale droga odwrotu została przecięta. Tego dnia Freyberg został ranny w szyję odłamkiem pocisku i przekazał dowództwo bryg. Lindsayowi Inglisowi. Wieczorem Rommel pchnął 90 Lekką Dywizję dalej na północ i po zmroku przecięła ona nadmorską szosę na wschód od Marsa Matruh. X Korps był odcięty.

W rzeczywistości to Rommel był w groźnym położeniu. 90 Lekka Dywizja stała w wąskim, odosobnionym klinie przy szosie, 21 Dywizja Pancerna – kilkadziesiąt kilometrów dalej, związana walką z Nowozelandczykami, a 15 Dywizja Pancerna i Włosi – zatrzymani przez brytyjskie czołgi na południu. Zdecydowane uderzenie obu brytyjskich korpusów mogło go rozbić. Gott, pochłonięty zachowaniem swoich oddziałów, tej szansy nie dostrzegł. Uznał, że XIII Korpus jest zagrożony okrążeniem, i zameldował o zamiarze odwrotu. O 21.20 27 czerwca Auchinleck nakazał całej armii wycofać się na kolejną pozycję opóźniającą pod Fuką, około 50 km na wschód.

Noc pod Minqar Qaim

Najgłośniejszym epizodem bitwy było wyrwanie się Nowozelandczyków. Inglis postanowił przebić się na wschód bez przygotowania artyleryjskiego, by zaskoczyć przeciwnika. Około 2.00 w nocy z 27 na 28 czerwca trzy bataliony 4 Brygady Nowozelandzkiej, w tym batalion maoryski, ruszyły z bagnetami na stanowiska batalionu grenadierów pancernych 21 Dywizji Pancernej. Niemcy zauważyli ich dopiero z bliska. Walka była zażarta i chaotyczna, chwilami wręcz; strona niemiecka oskarżała potem Nowozelandczyków o dobijanie bagnetami rannych i złożyła w tej sprawie formalny protest. Brygada przeszła na drugą stronę i odeszła na wschód. Inglis, zaniepokojony zbliżającym się świtem, poprowadził resztę dywizji – kwaterę, odwody i 5 Brygadę – inną drogą, na południe, na pełnych ludzi ciężarówkach. Wpadli na pozycje niemieckiego batalionu czołgów; w zamieszaniu spłonęło kilka ciężarówek i karetek, ale większość kolumny się wyrwała. Dywizja straciła w trzydniowych walkach około 800 ludzi, ale blisko 10 tysięcy żołnierzy uszło i dotarło aż pod El Alamein.

28–29 czerwca: X Korps odcięty

Rozkaz odwrotu z 27 czerwca dotarł do X Korpusu dopiero wczesnym rankiem 28 czerwca, bo kwatera Holmesa przez całą noc nie miała łączności z dowództwem armii. Przez noc X Korps nawet atakował na południe, by ulżyć Gottowi, nie wiedząc, że XIII Korpus już odszedł. Holmes rozważał obronę twierdzy do końca albo przebicie się szosą na wschód, przez 90 Lekką Dywizję. Auchinleck wykluczył obie możliwości i polecił mu podzielić korpus na kolumny wielkości brygady i nocą przebić się na południe, w pustynię, a potem skręcić na wschód.

Tymczasem bitwa przesunęła się na wschód. Po południu 28 czerwca 21 Dywizja Pancerna dopadła pod Fuką 29 Brygadę Indyjską, zanim ta zdążyła odjechać, i rozbiła ją. Wieczorem twierdzę otoczyły 90 Lekka Dywizja i włoskie dywizje, w tym pancerna „Littorio”. O 21.00 kolumny X Korpusu ruszyły na południe. W ciemności wpadały na obozujące na noc oddziały niemieckie i włoskie; jedna z nich natknęła się na kwaterę Rommla, której sztab musiał się bronić z bronią w ręku, zanim feldmarszałek przeniósł się dalej na południe. Część oddziałów 10 Dywizji Indyjskiej nie zdołała się przebić. Rano 29 czerwca do Marsa Matruh weszły 90 Lekka Dywizja i włoscy bersalierzy, przyjmując kapitulację żołnierzy, którzy zostali w twierdzy.

Straty

Według brytyjskiej historii oficjalnej w samej Marsa Matruh do niewoli trafiło około 6 tysięcy żołnierzy, a ponadto Brytyjczycy stracili tam około 40 czołgów i wielkie składy zaopatrzenia. Pod Fuką i w czasie pościgu wzięto kolejne około 1,6 tysiąca jeńców, dlatego część opracowań podaje dla całej bitwy około 8 tysięcy. Holmes szacował, że do El Alamein dotarło tylko około 60 procent jego korpusu, i to w rozsypce – X Korps trzeba było odesłać na tyły do reorganizacji. Gen. Henry Maitland Wilson podsumował to po wojnie dosadnie: XIII Korpus po prostu zniknął i zostawił X Korps na lodzie. Oficer wywiadu Rommla Friedrich von Mellenthin uważał Marsa Matruh za wspaniałe zwycięstwo niemieckie, ale też za bitwę, w której wahanie Auchinlecka odebrało Brytyjczykom wielką szansę rozbicia słabszej armii pancernej. Dla Włochów, których dywizje odegrały w końcowej fazie dużą rolę, było to jedno z ważniejszych zwycięstw w Afryce.

Miejsce w wojnie

Mimo strat Auchinleck osiągnął to, co uważał za najważniejsze: główna część 8 Armii uszła i zajęła pozycję pod El Alamein, zaledwie około 110 km od Aleksandrii. Upadek Matruh wywołał jednak w Egipcie panikę, nazwaną później „the Flap”. Samoloty Osi z lotnisk pod Matruh mogły sięgnąć Aleksandrii, więc adm. Henry Harwood w ostatnich dniach czerwca rozproszył Flotę Śródziemnomorską po portach Palestyny, Libanu i Kanału Sueskiego. 1 lipca, w dniu nazwanym „popielcową środą”, w kwaterze głównej w Kairze i w ambasadzie brytyjskiej palono tajne dokumenty, a dym unosił się nad miastem. Brytyjczycy przygotowywali obronę Aleksandrii i Kanału Sueskiego oraz zalewali części delty Nilu. Benito Mussolini 29 czerwca poleciał do Libii, by przygotować swój triumfalny wjazd do Kairu.

Wjazd nie nastąpił. W lipcu, w pierwszej bitwie pod El Alamein, Auchinleck zatrzymał Rommla, którego wyczerpane dywizje stały na końcu linii zaopatrzenia długiej na ponad tysiąc kilometrów, podczas gdy Brytyjczycy mieli bazy tuż za plecami. Mersa Matruh okazała się ostatnim wielkim zwycięstwem Rommla w Egipcie. Bitwa pod Gazalą i odwrót do El Alamein kosztowały jednak Auchinlecka stanowisko: w sierpniu Churchill zastąpił go gen. Haroldem Alexandrem, a dowództwo 8 Armii objął gen. por. Bernard Montgomery. W listopadzie 1942 roku, po drugiej bitwie pod El Alamein, Brytyjczycy odzyskali Marsa Matruh w pościgu za cofającą się armią Rommla.