Wyzwolenie Belgradu

20 października 1944 roku wojska radzieckie i jugosłowiańscy partyzanci Josipa Broza Tity zakończyli walki o Belgrad. Rano zdobyto twierdzę Kalemegdan nad ujściem Sawy do Dunaju, ostatni duży punkt oporu w mieście, a resztki niemieckiego garnizonu wycofały się przez most na Sawie na lewy brzeg rzeki, do Zemunu. Wieczorem miasto było w rękach aliantów. Bitwa o stolicę Jugosławii, która zaczęła się 14 października na jej południowych przedmieściach, trwała siedem dni i była jedną z niewielu operacji II wojny światowej, w których radzieckie i jugosłowiańskie oddziały walczyły ramię w ramię, nierzadko w tych samych ulicach i w tych samych budynkach. Zakończyła ona operację belgradzką, rozpoczętą 28 września nad Dunajem.

Belgrad pod okupacją

Belgrad był stolicą, która ucierpiała jako pierwsza. 6 kwietnia 1941 roku, w pierwszym dniu niemieckiej napaści na Jugosławię, Luftwaffe bez wypowiedzenia wojny zbombardowała miasto, zabijając tysiące mieszkańców. Po kapitulacji Jugosławii Belgrad stał się siedzibą niemieckiego dowódcy wojskowego w Serbii, a od sierpnia 1941 roku także kolaboracyjnego rządu Milana Nedicia. Okupanci zamordowali niemal wszystkich belgradzkich Żydów: mężczyzn rozstrzelano jesienią 1941 roku w ramach represji za akcje powstańcze, a kobiety i dzieci uwięzione w obozie Sajmište na lewym brzegu Sawy uduszono wiosną 1942 roku spalinami w samochodzie-komorze gazowej. W obozie Banjica na przedmieściach więziono i rozstrzeliwano komunistów, czetników, zakładników i Romów. W 1944 roku miasto kilkakrotnie bombardowało lotnictwo alianckie, atakując węzły kolejowe, mosty i lotnisko w Zemunie; najcięższe naloty, w kwietniu, w prawosławną Wielkanoc, pochłonęły wiele ofiar cywilnych, co wykorzystywała propaganda rządu Nedicia.

W Belgradzie mieściła się też kwatera niemieckiej Grupy Armii F feldmarsz. Maximiliana von Weichsa, dowodzącej wszystkimi wojskami niemieckimi na Bałkanach. Miasto było węzłem, przez który biegły linie kolejowe z Grecji i Macedonii na Węgry, a jego utrata oznaczałaby zamknięcie głównej drogi odwrotu Grupy Armii E, wycofującej się w tym czasie z Grecji.

Droga do Belgradu

Po wejściu Armii Czerwonej do Jugosławii radziecka 57 Armia i partyzancki 14 Korpus w pierwszych dniach października przełamały niemiecką obronę we wschodniej Serbii. 8–10 października radzieckie oddziały zmotoryzowane wyszły w dolinę Wielkiej Morawy i uchwyciły przyczółek na jej zachodnim brzegu. Tędy przeszedł 4 Gwardyjski Korpus Zmechanizowany gen. por. Władimira Żdanowa, liczący według danych radzieckich około 160 czołgów, który 12 października połączył się w rejonie Topoli z partyzanckim 1 Korpusem Proletariackim gen. Peka Dapčevicia. Jugosłowiański korpus miał dużo ludzi, ale głównie lekką broń piechoty; radziecki – czołgi, artylerię i moździerze. To połączenie rozstrzygnęło o dalszym przebiegu walk.

Niemcy dysponowali w Serbii słabymi i improwizowanymi siłami. Obronę samego Belgradu powierzono gen. Wilhelmowi Schneckenburgerowi, niedawnemu szefowi niemieckiej misji wojskowej w Bułgarii, którego doraźnie zebrany korpus składał się z resztek różnych jednostek, oddziałów policji i wojsk wycofanych z Rumunii i Bułgarii. Kwatera Grupy Armii F przeniosła się 5 października do Vukovaru, w Belgradzie pozostał natomiast dowódca Grupy Armijnej „Serbia” gen. Hans Felber. Na wschodzie, w rejonie Smedereva, cofała się grupa bojowa gen. Waltera Stettnera z 1 Dywizją Strzelców Górskich i pułkiem „Brandenburg”, która dotąd walczyła z 57 Armią.

12 i 13 października radzieckie czołgi i partyzanci rozbili garnizony w Topoli i Mladenovacu, a następnie wywalczyli sobie drogę przez górę Avala, panującą nad południowymi podejściami do miasta. W walkach w rejonie Avali Schneckenburger został śmiertelnie ranny – według niemieckich danych 12 października – i zmarł następnego dnia. Wieczorem 13 października radziecka 15 Gwardyjska Brygada Zmechanizowana i partyzancka 5 Dywizja przebiły się do Dunaju w pobliżu Boleča. W ten sposób grupa Stettnera została odcięta od garnizonu Belgradu.

Siedem dni walk w mieście

Rano 14 października radzieckie oddziały dotarły do południowego przedmieścia Banjica. Do miasta jako pierwsze weszły radzieckie 36 Gwardyjska Brygada Pancerna oraz 13 i 14 Gwardyjska Brygada Zmechanizowana, a z nimi partyzanckie 1 i 6 Dywizja Proletariacka oraz 5 i 21 Dywizja Uderzeniowa. Partyzanci nacierali od południa drogami wzdłuż Sawy, Rosjanie wspierali ich ogniem czołgów i artylerii; po drugiej stronie Dunaju 46 Armia 2 Frontu Ukraińskiego oczyściła Banat i zajęła Pančevo. Główne uderzenia szły w kierunku przyczółka mostowego na Sawie i twierdzy Kalemegdan. Niemcy bronili się w umocnionych gmachach, a kluczowe pozycje kilkakrotnie przechodziły z rąk do rąk. 15 października radziecka 36 Brygada przebiła się przez śródmieście do brzegu Dunaju. Dworzec główny zdobyto dopiero po dobie walk, a o przedmoście na Sawie walczono cztery dni.

Część sił trzeba było jednak odwrócić od szturmu. Wieczorem 15 października grupa Stettnera uderzyła od strony Smedereva, by przebić się do garnizonu w centrum. Przez dwa dni atakowała przez Zvezdarę i wzdłuż dzisiejszego Bulwaru Króla Aleksandra, ponosząc ciężkie straty. 17 października Stettner porzucił pojazdy i ciężki sprzęt i próbował obejść miasto od południa, przez rejon Avali, w kierunku Sawy. Radzieckie i partyzanckie oddziały, w tym dywizje wycofane specjalnie z walk w mieście, zagrodziły mu drogę. Grupa została rozbita, a Stettner zginął 18 października; część żołnierzy rozproszonymi grupami przedarła się do niemieckiego przyczółka w Šabacu. W radzieckiej literaturze o tej bitwie mówi się zwykle o rozbiciu dwóch niemieckich grup korpuśnych – „Stettner” i „Schneckenburger”; w praktyce garnizon Belgradu po śmierci swojego dowódcy przestał istnieć jako odrębna formacja jeszcze przed końcem walk w mieście.

17 i 18 października partyzanci 1 Dywizji Proletariackiej zdobyli gmach Teatru Narodowego, walcząc od pomieszczenia do pomieszczenia, a do wieczora 18 października Niemcy zostali zepchnięci ku Sawie. Szczególnie krwawe walki toczyły się o gmach Ministerstwa Komunikacji, dworzec, hotel „Moskwa” i ratusz. Do końca 19 października Niemcy utrzymywali już tylko Kalemegdan, pałac „Albanija” – najwyższy wówczas budynek miasta – plac Terazije, rejon mostu na Sawie i dzielnicę Čukarica. W nocy z 19 na 20 października zdobyto „Albaniję”, a rano 20 października radzieckie czołgi i partyzanci 1 Dywizji Proletariackiej szturmem wzięli Kalemegdan.

O świcie 20 października ostatnie niemieckie oddziały wycofywały się przez most na Sawie pod ogniem radzieckiego lotnictwa i artylerii. Saperzy przygotowali most do wysadzenia, ale – jak podaje tradycja jugosłowiańska – emerytowany nauczyciel Miladin Zarić, który mieszkał nieopodal i znał się na materiałach wybuchowych z czasów wojen bałkańskich, przeciął przewody zapalnikowe. Radzieckie i partyzanckie oddziały przeszły przez most i utworzyły przyczółek na lewym brzegu. Wieczorem Niemcy próbowali jeszcze wysadzić przeprawę ciężarówką z materiałami wybuchowymi, ale pojazd został trafiony, zanim do niej dotarł. Most ocalał, a Zemun, leżący na lewym brzegu Sawy, został zajęty 22 października.

Straty

Dokładne straty obu stron są trudne do ustalenia. Według jugosłowiańskich danych w walkach o Belgrad między 14 a 20 października poległo 2953 żołnierzy armii partyzanckiej i około 960–980 żołnierzy Armii Czerwonej; większość z nich pochowano na Cmentarzu Wyzwolicieli Belgradu. Straty radzieckie w całej operacji belgradzkiej, od 28 września do 20 października, wyniosły według danych opublikowanych przez Grigorija Kriwoszejewa 4350 zabitych i zaginionych oraz 14 488 rannych i chorych. Radzieckie i jugosłowiańskie źródła podawały, że Niemcy stracili w tej operacji około 15 tysięcy zabitych i 9 tysięcy jeńców, a wśród poległych byli obaj generałowie dowodzący w rejonie Belgradu, Schneckenburger i Stettner; liczb tych nie potwierdzają w pełni źródła niemieckie. W walkach ulicznych zginęli też mieszkańcy miasta, a wiele budynków w śródmieściu zostało zniszczonych.

Po wyzwoleniu

Mieszkańcy, którzy przetrwali walki, tłumnie witali żołnierzy obu armii. Kilka dni po zakończeniu walk przybył do Belgradu Tito, który przebywał wcześniej w Vršacu w Banacie, i odebrał defiladę jednostek, które zdobyły miasto. Do stolicy przeniosły się Narodowy Komitet Wyzwolenia Jugosławii i naczelne dowództwo, a Belgrad stał się ośrodkiem nowej władzy, której zalążek Tito ogłosił niespełna rok wcześniej.

Wyzwolenie miało też ciemną stronę, o której w Jugosławii przez dziesięciolecia nie mówiono publicznie. Bezpośrednio po wejściu do miasta partyzancka służba bezpieczeństwa OZNA przystąpiła do aresztowań i egzekucji ludzi uznanych za kolaborantów, zwolenników rządu Nedicia, czetników i przeciwników komunistów. Według wspomnień Milovana Đilasa kierownictwo partyzanckie zdecydowało jeszcze przed wejściem do Belgradu, że stolicę, uważaną za główny ośrodek serbskiej „reakcji”, trzeba będzie starannie „oczyścić”. Ofiarami doraźnych sądów i egzekucji bez sądu padali urzędnicy, policjanci, przedsiębiorcy, dziennikarze, artyści i duchowni, a także ludzie przypadkowi. Ich liczba pozostaje przedmiotem badań: w 2009 roku rząd Serbii powołał państwową komisję do zbadania tajnych grobów osób zabitych po 12 września 1944 roku, a historycy szacują liczbę ofiar represji w samej centralnej Serbii na dziesiątki tysięcy (najczęściej przytaczana liczba to około 30 tysięcy). Dla samego Belgradu nie ma jednej, powszechnie przyjętej liczby ofiar; szacunki serbskich historyków, opierających się m.in. na materiałach komisji, różnią się znacznie.

Milan Nedić nie doczekał wkroczenia Rosjan i partyzantów do Belgradu: jego rząd rozwiązał się 4 października, a dwa dni później premier wyjechał do Austrii. Dragoljub Mihailović, którego ruch utracił w Serbii oparcie, wycofał się z resztą swoich sił do Bośni.

Miejsce w wojnie

Utrata Belgradu i doliny Morawy przecięła główną drogę odwrotu Grupy Armii E z Grecji przez Skopje i Nisz na Węgry. Wojska niemieckie musiały wycofywać się przez góry Sandżaku i Bośni, pod ciągłymi atakami partyzantów, porzucając znaczną część sprzętu; ich czołowe jednostki dotarły nad Drawę dopiero w połowie lutego 1945 roku. Jednocześnie radziecki 3 Front Ukraiński marsz. Fiodora Tołbuchina mógł skierować się na północ, ku Węgrom, gdzie od początku października trwała już bitwa pod Debreczynem. Zgodnie z porozumieniem zawartym we wrześniu przez Titę ze Stalinem główne siły radzieckie nie zostały w Jugosławii. Ciężar dalszej wojny z Niemcami spadł na armię Tity, która na zachód od Belgradu, na froncie sremskim, toczyła ciężkie walki pozycyjne aż do kwietnia 1945 roku.

Wyzwolenie Belgradu przesądziło też o układzie sił wewnątrz kraju. Partyzanci, którzy przez trzy lata walczyli głównie w górach Bośni, Czarnogóry i Chorwacji, objęli władzę w Serbii – dotąd najsłabszym punkcie swojego ruchu – i w stolicy. Na konferencji moskiewskiej Churchill i Stalin zapisali na początku października w swoim „porozumieniu procentowym” podział wpływów w Jugosławii pół na pół, ale w praktyce o władzy w kraju zdecydowała obecność armii Tity w Belgradzie. Zawarte w listopadzie porozumienie Tity z premierem rządu emigracyjnego Ivanem Šubašiciem i powołanie w marcu 1945 roku wspólnego rządu nie zmieniło tego, że realna władza była w rękach komunistów.

W Jugosławii 20 października obchodzono jako święto miasta, a o tym, kto wyzwolił Belgrad, spierano się długo po wojnie. Po zerwaniu Tity ze Stalinem w 1948 roku oficjalna historiografia jugosłowiańska podkreślała udział partyzantów, a radziecka – rolę Armii Czerwonej. 19 października 1964 roku, w przeddzień 20. rocznicy wyzwolenia, w katastrofie samolotu pod Belgradem zginęli lecący na uroczystości marsz. Siergiej Biriuzow, w 1944 roku szef sztabu 3 Frontu Ukraińskiego, i gen. płk Władimir Żdanow, którego korpus jako pierwszy wszedł do miasta.