Zdobycie Wilna

13 lipca 1944 roku około godziny jedenastej podchorąży Armii Krajowej Jerzy Jensch „Krepdeszyn”, po zniszczeniu niemieckiego gniazda karabinu maszynowego na Górze Zamkowej, zawiesił z kpr. Arturem Rychterem „Zanem” biało-czerwoną flagę na wieży zamkowej w Wilnie. Do wieczora radzieckie oddziały, wspierane przez polskich partyzantów, zlikwidowały ostatnie ośrodki oporu niemieckiego garnizonu i opanowały miasto. Zakończyła się sześciodniowa bitwa, którą 7 lipca rozpoczęło uderzenie AK w ramach operacji „Ostra Brama” i która w radzieckiej historiografii była częścią operacji wileńskiej 3 Frontu Białoruskiego. Moskwa uczciła zdobycie miasta salutem artyleryjskim, a Józef Stalin w rozkazie dziennym podziękował wojskom, które je zdobyły.

Dla Armii Krajowej był to ostatni dzień wspólnej walki. Jeszcze przez kilka dni trwały rozmowy jej dowództwa z dowództwem frontu, ale 17 lipca NKWD aresztowało komendanta Okręgu Wilno ppłk. Aleksandra Krzyżanowskiego „Wilka” i większość jego oficerów, a w kolejnych dniach otoczyło i rozbroiło tysiące żołnierzy AK. Wilno, polskie w oczach rządu RP w Londynie, stało się z powrotem stolicą Litewskiej SRR.

Twierdza w okrążeniu

Wilno było dla niemieckiego dowództwa ważniejsze niż inne miasta Białorusi i Litwy. Leżało na styku rozbitej w operacji „Bagration” Grupy Armii „Środek” i Grupy Armii „Północ”, na szlakach prowadzących do Prus Wschodnich i nad Niemen. Hitler ogłosił je „twierdzą” (fester Platz) i zakazał odwrotu. Garnizonem dowodził generał Luftwaffe Rainer Stahel, mający do dyspozycji – według niemieckich i radzieckich danych zestawionych w literaturze – około 15 tysięcy żołnierzy z różnych jednostek: pułki 170 Dywizji Piechoty, batalion spadochroniarzy, oddziały przeciwpancerne i zbieraninę żołnierzy wycofujących się ze wschodu. 10 lipca zrzucono pod miastem jeszcze kilkuset spadochroniarzy.

Po zdobyciu Mińska 3 lipca radziecki 3 Front Białoruski gen. armii Iwana Czerniachowskiego skierował na Wilno 5 Armię gen. Nikołaja Kryłowa i 5 Armię Pancerną Gwardii marsz. wojsk pancernych Pawła Rotmistrowa. Stawka nakazała zdobyć miasto do 10 lipca. Do 8–9 lipca radzieckie wojska zamknęły pierścień wokół Wilna, a w bezpośrednich walkach wzięło według polskich opracowań udział około 100 tysięcy żołnierzy radzieckich z kilkuset czołgami i silnym lotnictwem. Mimo to walka o miasto ciągnęła się dłużej, niż zakładano. Niemcy bronili się w murowanych kamienicach, kościołach i bunkrach; rzucanie czołgów do walki ulicznej kosztowało 5 Armię Pancerną Gwardii wiele maszyn, co później wytykano Rotmistrowowi.

Obok Armii Czerwonej walczyli żołnierze AK. Po załamaniu się pierwszego natarcia 7 lipca część oddziałów weszła do akcji w mieście. Batalion kpt. Bolesława Zagórnego „Jana” opanował dzielnicę Kalwaryjską i od 8 lipca walczył razem z radziecką 97 Dywizją Piechoty, a 10 lipca przeprawił się przez Wilię do Śródmieścia. Jego kompanie nacierały ulicami Zamkową, Wielką i Mostową, często razem z radzieckimi czołgami, i zdobywały kolejne gmachy. Batalion kpt. Józefa Grzesiaka „Kmity” opanował do 12 lipca kwartał ulic między Poznańską, Zawalną, Dominikańską i Trocką, a oddział ppor. Mariana Homolickiego „Wiktora” zajął więzienie na Łukiszkach i uwolnił więźniów. Do miasta weszli też żydowscy partyzanci z oddziałów walczących w Puszczy Rudnickiej w ramach partyzantki radzieckiej, wśród nich Aba Kowner, dawny komendant Zjednoczonej Organizacji Partyzanckiej z getta. Wracali do miasta, którego żydowska społeczność – po masowych mordach w Ponarach i likwidacji getta w 1943 roku – praktycznie przestała istnieć.

Przełamanie i koniec walk

12 lipca Niemcy podjęli próbę odsieczy. Od zachodu, znad Niemna, uderzyła 6 Dywizja Pancerna z 3 Armii Pancernej gen. płk. Georga-Hansa Reinhardta, który osobiście towarzyszył natarciu. Zaskoczone i rozciągnięte radzieckie jednostki nie zdołały jej zatrzymać; dywizja przebiła się na kilkadziesiąt kilometrów do przedmieść. W nocy z 12 na 13 lipca część garnizonu, według większości źródeł około 3 tysięcy żołnierzy ze Stahelem na czele, wydostała się z miasta korytarzem w rejonie Krawczun. Przy przeprawach przez Wilię starło się z nimi zgrupowanie AK mjr. Mieczysława Potockiego „Węgielnego”, zadając im straty, ale wyjścia nie zamknęło. Rano 13 lipca radzieckie natarcie rozcięło resztę obrońców na dwa ośrodki oporu – wokół więzienia i obserwatorium – i do wieczora je zlikwidowało.

Straty Niemców w Wilnie radzieckie źródła, przyjmowane w części literatury, szacowały na 12–13 tysięcy zabitych i wziętych do niewoli; liczby te są trudne do sprawdzenia. Stahel, który za obronę Wilna otrzymał Miecze do Krzyża Rycerskiego, już 27 lipca został komendantem wojskowym Warszawy. Straty AK w całej operacji na Wileńszczyźnie polskie opracowania szacują na kilkuset zabitych, rannych i zaginionych. Ucierpiało także samo miasto, choć jego zabytkowe centrum przetrwało w znacznie lepszym stanie niż zrujnowany Mińsk.

Rozmowy i aresztowania

Ppłk Krzyżanowski od pierwszych dni walk próbował ułożyć stosunki z Armią Czerwoną tak, jak przewidywała „Burza”: jako dowódca wojska sojuszniczego państwa, a nie partyzantki, którą należy wcielić lub rozwiązać. 12 lipca pojechał na rozmowy do sztabu 3 Frontu Białoruskiego, występując jako „generał Wilk”. Proponował dalszą współpracę wojskową, ale pod polskim dowództwem i z pozostawieniem oddziałów na Wileńszczyźnie, a włączenia Wilna do ZSRR nie przyjmował do wiadomości. 14 lipca strona radziecka nieoczekiwanie zgodziła się na utworzenie z oddziałów AK okręgów wileńskiego i nowogródzkiego samodzielnej jednostki – w relacjach polskich mowa o dwóch dywizjach piechoty i brygadzie kawalerii, historycy IPN piszą o korpusie – walczącej w składzie frontu, uzbrojonej i zaopatrywanej przez Armię Czerwoną. Krzyżanowski miał do 17 lipca przedstawić szczegółowe propozycje.

Równocześnie zapadła w Moskwie decyzja odwrotna. Dyrektywa Stawki nr 220145 z 14 lipca, jak podają historycy IPN, nakazała frontom białoruskim i ukraińskim rozbrajać oddziały AK. Do Wilna przybył zastępca ludowego komisarza spraw wewnętrznych Iwan Sierow z oddziałami NKWD. Rano 17 lipca radziecki oficer łącznikowy zaprosił „Wilka” do podwileńskich Bogusz na podpisanie porozumienia. Krzyżanowski pojechał tam tylko z szefem sztabu mjr. Teodorem Cetysem „Sławem” i kierowcą; obaj oficerowie zostali na miejscu aresztowani. Wieczorem tak samo postąpiono z większością dowódców AK, wezwanych na rzekomą odprawę w okolice Wołkorabiszek. Aresztowano również przedstawicieli Delegatury Rządu na Wileńszczyznę.

Oddziały, pozbawione dowódców, zgromadziły się na skraju Puszczy Rudnickiej. Nowi dowódcy okręgów – ppłk Zygmunt Blumski „Strychański” w wileńskim i ppłk Janusz Prawdzic-Szlaski „Prawdzic” w nowogródzkim – pozwolili żołnierzom samodzielnie zdecydować, czy próbować przebić się na zachód, w stronę Grodna i Białegostoku, czy rozejść się do domów. Na oddziały ruszyły obławy NKWD i Armii Czerwonej. Według raportu Sierowa i Czerniachowskiego dla Stalina w ciągu kilku dni rozbrojono ponad 6 tysięcy żołnierzy AK, z czego około 4 tysiące trafiło do obozu przejściowego w Miednikach Królewskich; Ławrientij Beria meldował o łącznie 7924 zatrzymanych, z których około 2500 zwolniono. Do armii gen. Zygmunta Berlinga zwerbowano ponad 400 ludzi. Oficerów wywieziono do obozu NKWD pod Riazaniem, a szeregowych i podoficerów – do Kaługi, gdzie wcielono ich siłą do 361 zapasowego pułku piechoty Armii Czerwonej i skierowano do wyrębu lasów. Większość odmówiła złożenia radzieckiej przysięgi. Zwalniano ich stopniowo w latach 1946–1947.

Miejsce w wojnie

Zdobycie Wilna było jednym z większych sukcesów trzeciej fazy operacji „Bagration”. Otworzyło 3 Frontowi Białoruskiemu drogę nad Niemen i do Kowna, zdobytego 1 sierpnia, a pod koniec lipca radzieckie czołówki przecięły po drugiej stronie Litwy połączenie lądowe Grupy Armii „Północ” z resztą frontu, docierając do Zatoki Ryskiej. Za Wilnem stały już granice Prus Wschodnich. Dla Niemców utrata miasta była kolejnym dowodem, że żadna „twierdza” nie zatrzyma radzieckiej ofensywy.

Dla Polaków Wilno stało się pierwszym wyraźnym sprawdzianem tego, czym kończy się „Burza” na ziemiach, które ZSRR uważał za swoje. Żołnierze AK walczyli z Niemcami u boku Armii Czerwonej, po czym zostali rozbrojeni i internowani, a ich dowódcy aresztowani. Scenariusz ten powtórzył się w ciągu kilkunastu dni we Lwowie, gdzie AK wystąpiła 23 lipca, a 31 lipca jej oficerowie zostali aresztowani, oraz na Lubelszczyźnie. Część wileńskich partyzantów, którzy uniknęli obław, wróciła do konspiracji i do walki – tym razem z NKWD; mjr Maciej Kalenkiewicz „Kotwicz”, pomysłodawca „Ostrej Bramy”, zginął 21 sierpnia 1944 roku pod Surkontami w starciu z oddziałami NKWD. Płk Krzyżanowski – awansowany przez Naczelnego Wodza we wrześniu 1944 roku – przeszedł radzieckie więzienia i obozy, a po powrocie do kraju został w 1948 roku aresztowany przez UB; zmarł w 1951 roku w szpitalu więzienia mokotowskiego.

Samo miasto wróciło do Litewskiej SRR i znów stało się jej stolicą. Na mocy umowy, którą PKWN zawarł z rządem Litewskiej SRR we wrześniu 1944 roku, w latach 1944–1947 wyjechała do Polski większość polskich mieszkańców Wilna i część mieszkańców okolicznych wsi, w oficjalnym języku „repatriantów”. Polska ludność, przez stulecia współtworząca miasto, stała się w nim mniejszością; jej miejsce zajęli Litwini i przybysze z innych republik ZSRR. Granicę, którą faktycznie wyznaczył lipiec 1944 roku, przyjęły ostatecznie mocarstwa w Jałcie w lutym 1945 roku i polsko-radziecka umowa graniczna z sierpnia 1945 roku.