Wyzwolenie Mińska

3 lipca 1944 roku oddziały Armii Czerwonej wkroczyły do Mińska, stolicy radzieckiej Białorusi, okupowanej przez Niemców od przełomu czerwca i lipca 1941 roku. Miasto padło po zaledwie kilku godzinach walk, dwanaście dni po rozpoczęciu operacji „Bagration”. Ważniejsze od samego zajęcia ruin było to, co działo się na wschód od nich: w lasach między Berezyną a Mińskiem zostały odcięte główne siły niemieckiej 4 Armii i resztki 9 Armii – według różnych szacunków około 100 tysięcy ludzi. Grupa Armii „Środek”, przez trzy lata najsilniejsze zgrupowanie Wehrmachtu na froncie wschodnim, przestała istnieć jako zwarta siła.

Droga na Mińsk

W pierwszym tygodniu ofensywy cztery fronty radzieckie rozbiły oba skrzydła Grupy Armii „Środek”. Pod Witebskiem 1 Front Nadbałtycki i 3 Front Białoruski okrążyły i zniszczyły LIII Korpus Armijny, a pod Bobrujskiem 1 Front Białoruski zamknął w kotle znaczną część 9 Armii. W centrum 4 Armia gen. Kurta von Tippelskircha, naciskana od czoła przez 2 Front Białoruski pod Mohylewem, zbyt późno dostała zgodę na odwrót. Jej kolumny cofały się po nielicznych drogach i mostach na Berezynie, bombardowane bez przerwy przez lotnictwo radzieckie i atakowane przez partyzantów.

Hitler 28 czerwca odwołał dowódcę Grupy Armii „Środek” feldmarszałka Ernsta Buscha i powierzył ją feldmarszałkowi Walterowi Modelowi, który zachował zarazem dowództwo Grupy Armii „Północna Ukraina”. Model nie miał jednak czym zatkać wyrwy szerokiej na kilkaset kilometrów. Jedyną świeżą siłą była 5 Dywizja Pancerna, przerzucona z Ukrainy w rejon Borysowa. Jej grupa bojowa pod dowództwem gen. Dietricha von Sauckena, wsparta batalionem ciężkich czołgów „Tygrys” oraz improwizowanymi oddziałami policji i SS z grupy gen. Curta von Gottberga, przez kilka dni wiązała walką 5 Gwardyjską Armię Pancerną marszałka wojsk pancernych Pawła Rotmistrowa, zadając jej ciężkie straty. W tym czasie jednak inne radzieckie zgrupowania szybkie – grupa konno-zmechanizowana gen. Nikołaja Osłikowskiego i 2 Gwardyjski Korpus Pancerny gen. Aleksieja Burdiejnego – sforsowały Berezynę obok i parły dalej na zachód. Przeprawy pod Borysowem, w miejscu, gdzie w 1812 roku przeprawiała się Wielka Armia Napoleona, wojska radzieckie opanowały 1 lipca.

Od południa na Mińsk szedł 1 Front Białoruski Konstantego Rokossowskiego, od 29 czerwca marszałka Związku Radzieckiego. Grupa konno-zmechanizowana gen. Issy Plijewa zajęła 2 lipca Nieśwież, przecinając drogi odwrotu na południowy zachód, a 1 Gwardyjski Korpus Pancerny gen. Michaiła Panowa zbliżał się do miasta szosą od Bobrujska. Działania 1 Frontu Nadbałtyckiego i 3 Frontu Białoruskiego koordynował z ramienia Stawki marszałek Aleksandr Wasilewski, szef Sztabu Generalnego, a 1 i 2 Frontu Białoruskiego – marszałek Gieorgij Żukow. Niemieckie dowództwo w Mińsku zaczęło przygotowania do ewakuacji 1 lipca, ale zgodę na opuszczenie miasta wydano dopiero 2 lipca; Gottberg wycofał swoje oddziały w kierunku Lidy, a Saucken – na Mołodeczno.

3 lipca w mieście

Rankiem 3 lipca 2 Gwardyjski Korpus Pancerny, który obszedł Mińsk, wdarł się do miasta od północnego zachodu. Według radzieckiej tradycji pierwszy wjechał do miasta pluton czołgów T-34 4 Gwardyjskiej Brygady Pancernej pod dowództwem młodszego lejtnanta Dmitrija Frolikowa; jego czołg upamiętnia dziś pomnik na jednym z placów Mińska. Mniej więcej w tym samym czasie od południa doszły do miasta czołówki 1 Gwardyjskiego Korpusu Pancernego Rokossowskiego, od północnego wschodu 5 Gwardyjska Armia Pancerna, a od wschodu oddziały 31 Armii. Niemieckie straże tylne stawiały opór tylko miejscami; według rosyjskich opracowań około 13:00 centrum miasta było w rękach radzieckich, a ostatnie grupy niemieckich żołnierzy wyparto z miasta lub wyłapano do 4 lipca. Wieczorem 3 lipca Moskwa uczciła zdobycie Mińska salwą honorową z 324 dział.

Miasto, które zdobyto, było w dużej części ruiną. Mińsk spłonął w znacznym stopniu już podczas niemieckich nalotów w czerwcu 1941 roku, a przez trzy lata okupacji i w czasie odwrotu Niemcy niszczyli zakłady przemysłowe, mosty, elektrownię i węzeł kolejowy. Według danych radzieckich i białoruskich w centrum ocalało zaledwie kilkadziesiąt budynków, a zburzonych lub spalonych było około 80% domów; wśród nielicznych zachowanych gmachów był monumentalny Dom Rządowy, który według radzieckich relacji saperzy rozminowali tuż po wejściu wojsk. Z ponad 250 tysięcy mieszkańców sprzed wojny w mieście zostało według różnych źródeł od około 37 do 50 tysięcy. Białoruscy historycy szacują, że w czasie okupacji zginęło ponad 70 tysięcy mińszczan, nie licząc deportowanych z Rzeszy i z innych miejsc Żydów zamordowanych w Mińsku i pod miastem.

Getto i Mały Trościeniec

Najtragiczniejszą częścią historii okupowanego Mińska była Zagłada. Już w lipcu 1941 roku Niemcy utworzyli w mieście getto, największe na okupowanych terenach ZSRR; według różnych szacunków zamknięto w nim od 80 do ponad 100 tysięcy ludzi – miejscowych Żydów i uchodźców. Od listopada 1941 roku obok powstało osobne getto dla Żydów deportowanych z Niemiec, Austrii i Protektoratu Czech i Moraw, zwane „gettem hamburskim”. Mieszkańców getta mordowano w kolejnych masowych akcjach w 1941 i 1942 roku; największa, pod koniec lipca 1942 roku, pochłonęła według szacunków około 10 tysięcy ofiar. We wrześniu 1943 roku część mieszkańców getta wywieziono do obozu zagłady w Sobiborze – w jednym z tych transportów był jeniec Aleksandr Pieczerski, późniejszy przywódca buntu więźniów – a 21–23 października 1943 roku getto zlikwidowano ostatecznie, mordując pozostałych głównie w Małym Trościeńcu. Mińsk był zarazem jednym z miejsc, z których najwięcej Żydów zbiegło do lasów – według szacunków około 10 tysięcy przedostało się do oddziałów partyzanckich i tzw. obozów rodzinnych. Gdy 3 lipca 1944 roku do miasta weszła Armia Czerwona, ukrywało się w nim tylko niewielu żydowskich ocalałych.

Około 12 kilometrów na południowy wschód od miasta działał obóz w Małym Trościeńcu – obóz pracy przymusowej połączony z miejscami masowych egzekucji w uroczyskach Błagowszczyzna i Szaszkowka. Od maja do października 1942 roku przywożono tam transporty Żydów z Wiednia, Theresienstadt, Kolonii i innych miast i zabijano ich zwykle w dniu przyjazdu, także w samochodach-komorach gazowych. Później rozstrzeliwano tam Żydów z mińskiego getta, a od przełomu 1943 i 1944 roku także jeńców, więźniów mińskich więzień i ludność cywilną podejrzaną o kontakty z partyzantką. Od jesieni 1943 roku komando Akcji 1005 rozkopywało masowe groby i paliło zwłoki, by zatrzeć ślady. Według ustaleń przytaczanych przez historyków 29 i 30 czerwca 1944 roku, gdy front zbliżał się do Mińska, Niemcy rozstrzelali ostatnich więźniów obozu, zamknęli ciała w stodole i ją podpalili, a następnie zniszczyli obóz. Liczba ofiar Małego Trościeńca pozostaje sporna: radziecka komisja podała ponad 200 tysięcy, a współcześni historycy, m.in. Christian Gerlach, szacują ją na około 60 tysięcy; liczbę samych żydowskich ofiar różne opracowania podają w granicach od 60 tysięcy do ponad 100 tysięcy.

Kocioł na wschód od Mińska

Zamknięcie pierścienia wokół Mińska oznaczało, że dziesiątki tysięcy niemieckich żołnierzy wciąż maszerujących od Berezyny na zachód znalazły się w pułapce. W kotle były głównie XII i XXVII Korpus Armijny oraz resztki XXXIX Korpusu Pancernego 4 Armii i rozbitków 9 Armii spod Bobrujska. Sztab 4 Armii zdołał się wydostać, a dowodzenie okrążonymi objął dowódca XII Korpusu gen. por. Vincenz Müller. Bez paliwa, amunicji i łączności, pod nieustannym ostrzałem artylerii i bombardowaniem, kolumny próbowały w kolejnych dniach przebijać się na zachód i północny zachód. Front radziecki uciekał im jednak coraz dalej – po tygodniu do linii niemieckich było już ponad sto kilometrów.

Rozpad kotła trwał kilka dni. 8 lipca Müller dostał się do niewoli i podpisał rozkaz o kapitulacji, który Rosjanie rozpowszechniali przez głośniki i w ulotkach zrzucanych z samolotów. Część grup walczyła dalej lub próbowała przedostać się lasami; ostatnie zorganizowane walki dogasały około 11 lipca, a wyłapywanie rozbitków przez wojsko i partyzantów trwało jeszcze tygodniami. Z mniej więcej 100 tysięcy okrążonych – według szacunków przytaczanych w literaturze zachodniej – około 40 tysięcy zginęło, a większość pozostałych trafiła do niewoli; dane radzieckie mówią o około 35 tysiącach jeńców wziętych w samym kotle. Wkrótce potem, 17 lipca, ponad 57 tysięcy jeńców, wziętych głównie na Białorusi, przeprowadzono pod eskortą ulicami Moskwy, z kilkunastoma generałami na czele kolumny – był to pokaz rozmiarów klęski Wehrmachtu, adresowany także do sojuszników zachodnich. Po przejściu kolumn ulice ostentacyjnie umyto polewaczkami.

Partyzancka Białoruś

Białoruś była w latach 1941–1944 głównym obszarem radzieckiej partyzantki. Według danych radzieckich latem 1944 roku działało tam około 140 tysięcy partyzantów, kierowanych z Moskwy przez sztaby ruchu partyzanckiego. Najważniejszą postacią tego ruchu był pierwszy sekretarz białoruskiej partii komunistycznej Pantelejmon Ponomarienko, w latach 1942–1944 szef Centralnego Sztabu Ruchu Partyzanckiego. W nocy z 19 na 20 czerwca partyzanci wysadzili tysiące ładunków na liniach kolejowych na tyłach Grupy Armii „Środek”, a w lipcu pomagali wojsku w wyłapywaniu rozbitych niemieckich oddziałów. Niemcy odpowiadali na partyzantkę tzw. akcjami przeciwpartyzanckimi, w których ginęła przede wszystkim ludność cywilna: palono całe wsie wraz z mieszkańcami, jak Chatyń w marcu 1943 roku, a w akcjach tych szczególnie okrutnie wyróżniał się pułk SS Oskara Dirlewangera. Według szacunków historyków Białoruś straciła w czasie wojny około jednej czwartej ludności, a w części opracowań podawana jest liczba jeszcze wyższa. Partyzantka radziecka nie była przy tym jedyną siłą w tych lasach – na zachodnich, przedwojennych polskich ziemiach Białorusi działały też oddziały Armii Krajowej, a stosunki między nimi a partyzantami radzieckimi od 1943 roku przeszły od współpracy do otwartej wrogości.

16 lipca 1944 roku na polu dawnego hipodromu w Mińsku odbyła się parada partyzantów: według białoruskich i rosyjskich opracowań przemaszerowało ponad 30 tysięcy ludzi z 30 brygad, przy kilkudziesięciu tysiącach widzów. Na trybunie stał Ponomarienko z władzami republiki, które wróciły do miasta już 4 lipca. Wielu uczestników parady wcielono wkrótce do Armii Czerwonej i skierowano na front.

Miejsce w wojnie

Upadek Mińska zamknął pierwszy etap operacji „Bagration”. Trzy lata wcześniej, w kotle pod Białymstokiem i Mińskiem, Grupa Armii „Środek” rozbiła radziecki Front Zachodni i wzięła setki tysięcy jeńców; latem 1944 roku role się odwróciły, i to w tym samym miejscu. W kotłach pod Witebskiem, Bobrujskiem i Mińskiem Wehrmacht stracił w ciągu dwóch tygodni – zależnie od sposobu liczenia – od około 25 do 28 dywizji, a niemieccy historycy wojskowości, m.in. Karl-Heinz Frieser, uważają klęskę Grupy Armii „Środek” za największą porażkę w dziejach armii niemieckiej. Na froncie wschodnim powstała luka szeroka na około 400 kilometrów, której Model nie miał czym wypełnić.

Józef Stalin i Stawka wykorzystali ją natychmiast. Już 4 lipca fronty otrzymały rozkazy pościgu na Wilno, Grodno, Białystok, Baranowicze i Brześć. W kolejnych tygodniach Armia Czerwona wyzwoliła resztę Białorusi i większą część Litwy, doszła do granicy Prus Wschodnich i do Wisły, a lewe skrzydło 1 Frontu Białoruskiego zajęło Lublin. Ofensywa przesunęła wojnę z ziem radzieckich na przedwojenne terytorium Polski – a wraz z nią przyszły rozstrzygnięcia polityczne, w których o losie tych ziem miała decydować Moskwa.

Dla Białorusi 3 lipca stał się datą symboliczną: obchodzony w czasach radzieckich jako dzień wyzwolenia Mińska, od 1996 roku jest Dniem Niepodległości Republiki Białoruś. Odbudowa miasta trwała przez całe lata powojenne; jego historyczne centrum zostało w dużej mierze zastąpione monumentalną zabudową radziecką. Pamięć o Zagładzie mińskich Żydów i o ofiarach Małego Trościeńca przez dziesięciolecia rozmywano w radzieckiej formule „pokojowych obywateli radzieckich”; memoriał na terenie obozu powstał dopiero w latach 2014–2018.