Churchill przywódcą Partii Konserwatywnej

Po południu 9 października 1940 roku w Caxton Hall, sali zebrań w londyńskiej dzielnicy Westminster, zebrali się konserwatywni posłowie, członkowie Izby Lordów i kandydaci do parlamentu, by wybrać nowego przywódcę Partii Konserwatywnej. Jednogłośnie został nim premier Winston Churchill. Zastąpił Neville’a Chamberlaina, który kierował partią od 1937 roku, a teraz, śmiertelnie chory na raka, musiał wycofać się z życia publicznego. Pięć miesięcy po tym, jak objął urząd premiera jako polityk bez zaplecza we własnym obozie, Churchill stał się także formalnym przywódcą partii, która miała ogromną większość w Izbie Gmin.

Niektóre kalendaria podają, że tego dnia Chamberlain „zrezygnował z mandatu w Izbie Gmin”. To nieścisłość: Chamberlain odszedł z rządu i z przywództwa partii, co ogłoszono 3 października, ale mandatu poselskiego nie złożył i był posłem z okręgu w birmingamskiej dzielnicy Edgbaston aż do śmierci. Sam 9 października był natomiast dniem drugiej części tej zmiany: wyboru następcy na czele partii.

Choroba Chamberlaina

Po dymisji z 10 maja Chamberlain pozostał przywódcą konserwatystów i wszedł do pięcioosobowego gabinetu wojennego jako lord przewodniczący Rady. Kierował komitetem, który koordynował sprawy gospodarcze i wewnętrzne, przewodniczył gabinetowi pod nieobecność Churchilla, a w czasie kryzysu w gabinecie wojennym pod koniec maja poparł premiera przeciw lordowi Halifaksowi, który chciał zbadać możliwość rokowań przez Włochy. Lojalność dawnego premiera była dla Churchilla bezcenna, bo wielu konserwatywnych posłów wciąż ufało bardziej Chamberlainowi niż jemu. Gdy 13 maja obaj weszli do Izby Gmin, ławy konserwatywne zgotowały owację Chamberlainowi, a nowego premiera przyjęły chłodno.

Latem 1940 roku Chamberlain zaczął cierpieć niemal bez przerwy. Pod koniec lipca przeszedł operację jamy brzusznej. Chirurdzy stwierdzili nieuleczalnego raka jelita grubego, ale według jego biografów nie powiedzieli mu od razu całej prawdy, zapewniając, że kolejna operacja nie będzie potrzebna. W połowie sierpnia wrócił do pracy, a 9 września do swojego gabinetu w Londynie. Ból jednak powrócił, a rozpoczęte 7 września nocne naloty na Londyn zmuszały go do spędzania nocy w schronie i odbierały mu sen. 19 września opuścił stolicę po raz ostatni i wyjechał do Highfield Park w Heckfield w hrabstwie Hampshire.

22 września Chamberlain złożył Churchillowi rezygnację. Premier początkowo nie chciał jej przyjąć, ale obaj rozumieli, że chory nie wróci już do pracy. Churchill zaproponował mu najwyższy brytyjski order rycerski, Order Podwiązki, który nosił jego przyrodni brat Austen. Chamberlain odmówił, pisząc, że woli umrzeć jako zwykły „pan Chamberlain”, tak jak jego ojciec, bez żadnego tytułu.

Przetasowanie 3 października

Odejście Chamberlaina ogłoszono 3 października razem z najszerszą od maja zmianą w rządzie. Wymusiła ją nie tylko choroba lorda przewodniczącego, lecz także Blitz. Minister spraw wewnętrznych i bezpieczeństwa wewnętrznego sir John Anderson, który przed wojną odpowiadał za obronę cywilną i od którego nazwiska pochodziła nazwa rozdawanych ludności blaszanych schronów ogrodowych, był ostro krytykowany w prasie i w parlamencie za to, że rząd nie budował głębokich schronów. Ludzie sami zajmowali stacje metra, a władze początkowo próbowały im tego zabronić.

Anderson zamienił się więc stanowiskami z laburzystą Herbertem Morrisonem, dotychczasowym ministrem zaopatrzenia. Morrison, który w latach trzydziestych kierował Radą Hrabstwa Londynu, został ministrem spraw wewnętrznych i bezpieczeństwa wewnętrznego, a Anderson objął po Chamberlainie urząd lorda przewodniczącego Rady i miejsce w gabinecie wojennym. Do gabinetu weszli też kanclerz skarbu sir Kingsley Wood i minister pracy Ernest Bevin, wieloletni przywódca związku zawodowego transportowców, który od maja kierował mobilizacją siły roboczej. Lord Halifax został dodatkowo przywódcą Izby Lordów.

Gabinet wojenny liczył teraz ośmiu członków: Churchilla, Clementa Attleego, Halifaksa, Arthura Greenwooda, lorda Beaverbrooka (ministra produkcji lotniczej, który zasiadał w nim od 2 sierpnia), Andersona, Wooda i Bevina. Laburzyści mieli w nim trzech przedstawicieli. Zmieniły się także inne resorty: ministrem zaopatrzenia został przemysłowiec sir Andrew Duncan, Izbę Handlu objął Oliver Lyttelton, ministerstwo transportu John Moore-Brabazon, dawny szef BBC sir John Reith przeszedł do resortu robót publicznych, a sprawy dominiów przejął wicehrabia Cranborne, który zastąpił wicehrabiego Caldecote’a, mianowanego lordem najwyższym sędzią.

Prasa przyjęła odejście Chamberlaina chłodno. On sam skarżył się w liście, że komentarze były „krótkie, zimne i w większości deprecjonujące”, pisane bez śladu zrozumienia, że w tle może rozgrywać się ludzka tragedia. Parlament, który nie obradował od 19 września, zebrał się ponownie 8 października. W długim przemówieniu o sytuacji wojennej Churchill bronił Andersona: mówił, że nie ma w rządzie lepszego „starego konia bojowego”, i że wstydzi się ataków, które przypuszczano na niego w „nieświadomych i złośliwych kręgach”. Krytyka jednak nie ustała. Laburzysta Aneurin Bevan wytknął Andersonowi internowanie cudzoziemców i politykę schronów, walijski poseł Clement Davies przypominał, że ośmioosobowy gabinet, w którym pięciu ministrów kieruje wielkimi resortami, przeczy temu, czego sam Churchill uczył o kierowaniu wojną, a liberałowie żałowali, że w gabinecie wojennym nie ma ich przedstawiciela.

Wybór w Caxton Hall

Do 1965 roku konserwatyści nie znali rywalizacji kilku kandydatów w głosowaniu. Następcę ustalano w nieformalnych konsultacjach czołowych polityków, a od 1922 roku formalnie wybierało go zebranie partyjne, złożone z posłów, parów, kandydatów do parlamentu i przedstawicieli władz organizacji partyjnej, które w praktyce przez aklamację zatwierdzało jednego kandydata. Tak było i tym razem. O następstwie Churchilla przesądzono już w drugiej połowie września, gdy Chamberlain zapowiedział odejście: żaden inny konserwatysta nie mógł poważnie konkurować z premierem, który w czasie bitwy o Anglię zdobył autorytet w kraju i w swojej partii.

Zebranie w Caxton Hall rozpoczęło się, według Andrew Robertsa, o 16.30. Wniosek o powierzenie przywództwa Churchillowi przedstawił lord Halifax, jeszcze w maju naturalny kandydat Chamberlaina na premiera. Przyjęto go jednogłośnie. Churchill w odpowiedzi rozpoczął od Chamberlaina. Mówił, że strata, jaką poniosła partia i on sam, jest „ciężka i bolesna”, i że wszyscy żegnają odchodzącego z szacunkiem i podziwem dla odwagi i prawości, które kierowały każdym czynem jego życia. Przypomniał, że trzy lata wcześniej, w tej samej sali, popierał jako drugi mówca wniosek o wybór Chamberlaina na przywódcę, a przez ostatnie trzynaście miesięcy był najpierw jego podwładnym, a potem szefem rządu, w którym Chamberlain „lojalnie i bezinteresownie” służył. Ich przyjaźń, jak powiedział, została „przekuta w ogniu wojny” w braterstwo broni oparte na wzajemnym zaufaniu.

Następnie Churchill wyjaśnił, dlaczego przyjmuje przywództwo, choć stoi na czele rządu wszystkich partii. Zadał sobie, jak mówił, dwa pytania. Pierwsze dotyczyło tego, czy kierowanie jedną partią da się pogodzić z pozycją premiera koalicji. Uznał, że skoro codziennie musi uzgadniać sprawy wewnętrzne z przywódcami laburzystów i liberałów zasiadającymi w rządzie, a jako lider Izby Gmin pracuje w izbie, w której konserwatyści mają ogromną większość i w której w czasie wojny nie można przeprowadzić wyborów, będzie mu łatwiej, jeśli będzie mógł mówić w imieniu tej większości z jej upoważnienia. Drugie pytanie było osobiste: czy on, polityk, który dwukrotnie zmieniał partię, potrafi szczerze utożsamić się z tradycją torysów. Odpowiedział, że przez czterdzieści lat życia publicznego zawsze służył dwóm sprawom, które uważa za najwyższe: „trwałej wielkości Wielkiej Brytanii i jej imperium oraz historycznej ciągłości życia naszej wyspy”. Zapewnił, że to nie czas na partyjniactwo i że Partia Konserwatywna nie da się nikomu prześcignąć w poświęcaniu interesów partyjnych dla wspólnego zwycięstwa.

Dlaczego Churchill się zgodził

Decyzja nie była oczywista. Według córki Churchilla, Mary Soames, jego żona Clementine odradzała mu przyjęcie przywództwa. Uważała, że premier rządu narodowego powinien stać ponad partiami i że związanie się z konserwatystami zrazi do niego laburzystów i robotników, których poparcie było w wojnie niezbędne. Churchill wybrał jednak inaczej. Biografowie wskazują, że pamiętał los Davida Lloyda George’a, który w czasie pierwszej wojny światowej był premierem koalicji bez własnej silnej partii i którego w 1922 roku obalili konserwatyści, gdy przestał być im potrzebny. Przywództwo partii dawało Churchillowi pewne oparcie w parlamencie na wypadek porażek, których w kolejnych latach miało nie brakować, i zamykało drogę rywalom, wokół których mogliby się skupić niechętni mu torysi.

Wybór był też symbolicznym zamknięciem sporu z lat trzydziestych. Partia, która przez dekadę trzymała Churchilla z dala od władzy i odrzucała jego ostrzeżenia przed Hitlerem, a w 1938 roku poparła układ monachijski, teraz oddała mu przywództwo. Wielu dawnych zwolenników Chamberlaina pozostało wobec niego nieufnych, ale w październiku 1940 roku nikt nie kwestionował już tego, że to on prowadzi kraj.

Miejsce w wojnie

Chamberlain przeżył swoje odejście zaledwie o pięć tygodni. 14 października odwiedzili go w Highfield Park król Jerzy VI i królowa Elżbieta. W liście do sir Johna Simona pisał, że do polityki przyciągnęła go nadzieja poprawy losu najuboższych, że niczego, co zrobił, nie żałuje i że godzi się z losem, który go tak nagle spotkał. Zmarł 9 listopada 1940 roku. Trzy dni później Churchill pożegnał go w Izbie Gmin słowami, że cokolwiek historia powie o tych strasznych latach, Chamberlain działał „z doskonałą szczerością, zgodnie ze swoim rozumieniem”, i z całych sił starał się uchronić świat przed wojną. 14 listopada Churchill i Halifax nieśli trumnę w czasie nabożeństwa w Opactwie Westminsterskim, gdzie prochy Chamberlaina złożono obok prochów Andrew Bonar Lawa. Prywatnie premier miał powiedzieć: „Co ja zrobię bez biednego Neville’a? Liczyłem, że zajmie się dla mnie frontem wewnętrznym”.

Październikowe zmiany ukształtowały rząd, który z niewielkimi korektami kierował Wielką Brytanią do 1945 roku. Anderson jako lord przewodniczący stał się faktycznym koordynatorem gospodarki wojennej, a później odpowiadał za brytyjski program budowy bomby atomowej. Morrison prowadził obronę cywilną przez cały Blitz i kolejne lata nalotów, a Bevin, już jako członek gabinetu wojennego, zbudował system mobilizacji siły roboczej, dzięki któremu Wielka Brytania zaangażowała w wojnę większą część swojej ludności niż jakiekolwiek inne państwo. W grudniu 1940 roku Halifax wyjechał jako ambasador do Waszyngtonu, a jego miejsce w Foreign Office zajął Anthony Eden.

Churchill kierował Partią Konserwatywną przez czternaście i pół roku, do kwietnia 1955 roku. W czasie wojny przywództwo partii zapewniało mu spokojne zaplecze, ale w lipcu 1945 roku, w pierwszych od dziesięciu lat wyborach, konserwatyści pod jego wodzą ponieśli ciężką porażkę z Partią Pracy Attleego. Okazało się wtedy, że wyborcy umieli oddzielić zwycięskiego przywódcę wojennego od partii, która przed wojną prowadziła politykę appeasementu. Dla Polski, która w 1939 roku otrzymała od rządu Chamberlaina gwarancję, odejście dawnego premiera nie miało bezpośrednich skutków: rząd Władysława Sikorskiego w Londynie współpracował od czerwca 1940 roku z Churchillem, a zmiana z 9 października tylko umocniła jego pozycję jako jedynego gospodarza brytyjskiej polityki wojennej.