Czechosłowacki rząd na uchodźstwie

21 lipca 1940 roku rząd brytyjski uznał Tymczasowy Rząd Czechosłowacki, utworzony w Londynie przez Czechosłowacki Komitet Narodowy. Tego samego dnia Edvard Beneš, występujący odtąd jako prezydent republiki, mianował rząd z przywódcą ludowców, księdzem prałatem Janem Šrámkiem, jako premierem i Janem Masarykiem, synem pierwszego prezydenta, jako ministrem spraw zagranicznych, a obok rządu powołał Radę Państwową, namiastkę parlamentu. Czechosłowacja, która od marca 1939 roku nie istniała na mapie, znów miała za granicą prezydenta, rząd i wojsko, uznane przez państwo, które w tym momencie samotnie prowadziło wojnę z Niemcami.

Pod tą datą często zapisuje się, że czechosłowacki rząd na uchodźstwie „przybył do Londynu”. Nie jest to ścisłe. Beneš mieszkał w Londynie od lipca 1939 roku, a paryska część Komitetu i wojsko przedostały się do Anglii w czerwcu 1940 roku. 21 lipca nikt nie przyjechał: tego dnia dotychczasowy komitet emigracyjny został przez Brytyjczyków uznany za rząd i rząd ten formalnie powołano.

Z Paryża do Londynu

Komitet Narodowy, założony w Paryżu w październiku 1939 roku, był dla Francji i Wielkiej Brytanii tylko przedstawicielstwem narodu i organem kierującym odbudową armii. Tak ograniczone uznanie dała mu Francja w listopadzie, a Londyn 20 grudnia 1939 roku. Beneš od początku chciał więcej: rządu, który byłby kontynuacją przedmonachijskiej republiki, i prezydentury, z której zrezygnował w październiku 1938 roku pod naciskiem Berlina, a którą po zajęciu Pragi uważał za nadal mu przysługującą. Paryż, ostrożny wobec niego i zabiegany przez rywali Beneša, zwłaszcza Milana Hodżę i jego Radę Narodową, na to się nie godził.

Klęska Francji usunęła te przeszkody. Dwa pułki 1 Czechosłowackiej Dywizji Piechoty walczyły w czerwcu nad Marną i Loarą, a po rozejmie żołnierze i lotnicy, w dużej części przez Sète i Gibraltar, odpłynęli do Wielkiej Brytanii. Według brytyjskiej historii oficjalnej w czasie operacji „Aerial” i innych ewakuacji po Dunkierce z Francji wywieziono 4938 czechosłowackich wojskowych. Od 7 lipca żołnierze wojsk lądowych, według czeskich danych ponad trzy i pół tysiąca ludzi, obozowali w namiotach w parku zamku Cholmondeley w hrabstwie Cheshire. Paryska część Komitetu przestała istnieć, Rada Hodży rozpadła się, a jedynym ośrodkiem czechosłowackiej emigracji został Londyn. Rząd Winstona Churchilla, który od maja zastąpił gabinet Chamberlaina, nie był związany osobistą odpowiedzialnością za Monachium i potrzebował każdego sojusznika i każdego lotnika.

Uznanie

9 lipca 1940 roku Komitet ogłosił przekształcenie się w tymczasowy ustrój państwowy (prozatímní státní zřízení), oparty na trzech filarach: prezydencie, rządzie i Radzie Państwowej. Beneš zawiadomił o tym ministra spraw zagranicznych lorda Halifaksa i poprosił o uznanie. Czeskie opracowania podają, że Halifax odpowiedział 18 lipca, potwierdzając, że rząd Jego Królewskiej Mości uznaje tymczasowy ustrój i będzie z nim współpracował. Churchill, pytany 23 lipca w Izbie Gmin przez liberała Geoffreya Mandera, oświadczył, że uznanie nastąpiło 21 lipca listem do Beneša. Rząd brytyjski, czytał premier, „z zadowoleniem uznaje Tymczasowy Rząd Czechosłowacki, ustanowiony przez Czechosłowacki Komitet Narodowy, by działał w tym kraju, i nawiązuje z nim stosunki”. Brytyjskim łącznikiem przy tym rządzie został wkrótce dyplomata i znawca Europy Środkowej Robert Bruce Lockhart, w latach dwudziestych urzędnik poselstwa w Pradze.

Mander zapytał, czy rząd czechosłowacki będzie miał taki sam status jak rząd polski, który Sikorski i prezydent Władysław Raczkiewicz przenieśli w czerwcu do Londynu. Churchill odpowiedział, że „mogą występować pewne różnice formy, ale co do zasady różnicy nie ma”. Różnice były jednak istotne. Rząd polski był konstytucyjnym rządem państwa sprzymierzonego, uznawanym przez Wielką Brytanię bez przerwy od września 1939 roku, podobnie jak przybyłe w maju i czerwcu władze Holandii i Norwegii. Rząd czechosłowacki był „tymczasowy” i, jak podkreślano w Londynie, powołany przez komitet emigracyjny, a nie wywodzący się z przedwojennej republiki. Wielka Brytania nie odwołała podpisu pod układem monachijskim i nie zobowiązała się do niczego w sprawie przyszłych granic. Gdy komunista Willie Gallacher zapytał, czy nowy rząd reprezentuje Czechosłowację sprzed czy po Monachium, Churchill uchylił się od odpowiedzi.

Rząd i Rada Państwowa

W rządzie Šrámka, mianowanym 21 lipca, ministrem spraw zagranicznych został Jan Masaryk, od 1925 roku poseł w Londynie, który po Monachium zrezygnował z urzędu, a od wybuchu wojny był w Londynie jednym z najbardziej znanych Czechów. Ministrem obrony narodowej został gen. Sergej Ingr, ministrem spraw wewnętrznych słowacki agrariusz Juraj Slávik, dawny poseł w Warszawie, finansów ekonomista Eduard Outrata, a opieki społecznej socjaldemokrata František Němec. Ministrami stanu zostali m.in. agrariusz Ladislav Feierabend, do początku 1940 roku minister w rządzie Protektoratu, który uciekł z kraju, socjaldemokraci Jaromír Nečas i słowacki działacz Ján Bečko oraz Štefan Osuský, dawny poseł w Paryżu i rywal Beneša. Skład miał pokazać, że rząd reprezentuje Czechów i Słowaków oraz główne przedwojenne partie, choć jego trzon stanowili ludzie Beneša.

Rada Państwowa, zapowiedziana razem z rządem, miała zastąpić parlament, którego nie dało się zwołać: z około 450 posłów i senatorów przedwojennego Zgromadzenia Narodowego na emigracji przebywało niespełna czterdziestu. Postanowiono więc, że będzie liczyła 40 członków mianowanych przez prezydenta na rok i będzie organem doradczym, opiniującym sprawy przedkładane jej przez prezydenta i rząd. Jej członków powołano jesienią. Przewodniczącym został socjaldemokrata Rudolf Bechyně, a jednym z wiceprzewodniczących Hodža, który na kilka miesięcy pogodził się z Benešem. Komuniści weszli do Rady dopiero w 1941 roku. Ustawodawstwo przejął prezydent: od października 1940 roku Beneš na wniosek rządu wydawał dekrety z mocą ustaw, nazwane później dekretami Beneša.

Wojsko w Cholmondeley

Uznanie rządu przyszło w chwili kryzysu w wojsku. Wśród żołnierzy ewakuowanych z Francji wielu było poborowymi spośród Czechów i Słowaków osiadłych we Francji, część uciekinierów z Protektoratu stanowili Żydzi, a wśród ochotników byli komuniści i dawni interbrygadziści z Hiszpanii. Narzekano na przedwojennych oficerów, których obwiniano za klęskę we Francji, na dyscyplinę i na warunki w obozie. 23 lipca, dwa dni po uznaniu rządu, w Cholmondeley doszło do otwartego protestu dużej grupy żołnierzy. Nie uspokoiło go nawet wystąpienie Beneša. 29 lipca z czechosłowackiego wojska usunięto 539 żołnierzy, z których większość przeniesiono do brytyjskiego Pioneer Corps, formacji pomocniczej. Według czeskich opracowań około 350 z nich było pochodzenia żydowskiego, a wielu innych było komunistami.

Pozostali utworzyli 1 Czechosłowacką Brygadę Mieszaną, która w październiku przeniosła się w okolice Royal Leamington Spa i przez kolejne lata broniła odcinków brytyjskiego wybrzeża na wypadek inwazji. Bardziej widoczni byli lotnicy. 10 lipca, w dniu, który Brytyjczycy uznali później za początek bitwy o Anglię, w Duxford powstał 310 Dywizjon, pierwszy czechosłowacki dywizjon myśliwski RAF, pod koniec lipca bombowy 311, a 29 sierpnia myśliwski 312. Część czechosłowackich lotników służyła w jednostkach brytyjskich, a Josef František w polskim Dywizjonie 303. To ich udział w bitwie o Anglię najbardziej przemówił do brytyjskiej opinii publicznej.

Miejsce w wojnie

Uznanie z 21 lipca 1940 roku było drugim krokiem, po grudniowym liście Halifaksa, na drodze Beneša do pełnej restytucji państwa. Rząd i prezydent zamieszkali w Londynie i okolicach (Beneš w Putney, a później w Aston Abbotts w hrabstwie Buckingham), a Wielka Brytania 25 października 1940 roku zawarła z nimi umowę o czechosłowackich siłach zbrojnych i udzieliła rządowi kredytu na ich utrzymanie. W listopadzie 1940 roku rządy Šrámka i Sikorskiego ogłosiły deklarację o przyszłej konfederacji polsko-czechosłowackiej, z której ostatecznie nic nie wyszło.

Słowo „tymczasowy” zniknęło dopiero po ataku Niemiec na Związek Radziecki. 18 lipca 1941 roku Masaryk podpisał w Londynie z ambasadorem Iwanem Majskim układ o nawiązaniu stosunków ze ZSRR, a tego samego dnia minister spraw zagranicznych Anthony Eden zgodził się, by porozumienia zawierano, jak przed wrześniem 1938 roku, w imieniu Republiki Czechosłowackiej. W październiku 1942 roku rząd uznały w pełni Stany Zjednoczone. Po zamachu na Reinharda Heydricha, przygotowanym przez londyński rząd i wykonanym przez spadochroniarzy z czechosłowackiej brygady w Anglii, Londyn 5 sierpnia 1942 roku oświadczył, że układ monachijski nie będzie wiązał przy ustalaniu powojennych granic, a 29 września 1942 roku Wolni Francuzi uznali go za nieważny od początku. W 1943 roku Beneš zawarł sojusz z Józefem Stalinem, a w 1945 roku wrócił przez Moskwę i Koszyce do Pragi jako uznany przez wszystkich aliantów prezydent. Londyńska emigracja oddała władzę w kwietniu 1945 roku rządowi Zdeňka Fierlingera, w którym komuniści mieli już silną pozycję.

Lipiec 1940 roku był też czasem, gdy Londyn stawał się stolicą okupowanej Europy. Obok Polaków, Norwegów, Holendrów, Luksemburczyków i Wolnych Francuzów generała de Gaulle’a działali tu belgijscy politycy, którzy 5 lipca próbowali tworzyć własny komitet, a teraz także rząd czechosłowacki. Dla Czechów i Słowaków oznaczało to, że ich państwo, przekreślone w Monachium i w marcu 1939 roku, znów stało się, choć z zastrzeżeniami, podmiotem wojny po stronie aliantów.