Darlan następcą Pétaina

10 lutego 1941 roku marszałek Philippe Pétain, szef Państwa Francuskiego, wydał akt konstytucyjny, którym wyznaczył na swojego następcę admirała floty François Darlana. Dzień wcześniej podał się do dymisji minister spraw zagranicznych Pierre-Étienne Flandin, a Darlan, od czerwca 1940 roku minister marynarki, został wiceprzewodniczącym Rady Ministrów i ministrem spraw zagranicznych. W ciągu kilku dni skupił w swoich rękach także sprawy wewnętrzne i informację, a pod koniec lutego ogłoszono skład jego rządu. Tak zakończył się trwający od połowy grudnia kryzys w Vichy, wywołany dymisją Pierre’a Lavala.

Popularne kalendaria opisują te wydarzenia dwoma zdaniami i oba wymagają sprostowania. Pod 3 lutego podają, że Niemcy siłą przywrócili Lavala na stanowisko w Vichy. Tak się nie stało: Niemcy rzeczywiście od grudnia naciskali na jego powrót, ale Pétain się nie zgodził, a Laval wrócił do rządu dopiero w kwietniu 1942 roku. Pod 24 lutego widnieje w nich informacja, że Darlan został szefem rządu Vichy. W praktyce tak było, lecz formalnie szefem rządu pozostał Pétain, który od lipca 1940 roku łączył tę funkcję z funkcją szefa państwa; Darlan był wiceprzewodniczącym Rady Ministrów, a jego nominacja zapadła 9–10 lutego. Pod koniec lutego, według różnych źródeł między 21 a 25 lutego, ogłoszono jedynie pełny skład nowego gabinetu. Kluczową datą kryzysu jest więc 10 lutego, dzień aktu konstytucyjnego.

Grudniowy przewrót w Vichy

Od lipca 1940 roku Laval był wiceprzewodniczącym Rady Ministrów, a czwartym aktem konstytucyjnym z 12 lipca został wyznaczony na następcę marszałka. Doprowadził do powstania reżimu Vichy, w październiku przygotował spotkanie Pétaina z Hitlerem w Montoire i objął resort spraw zagranicznych. Jesienią prowadził politykę kolaboracji na własną rękę: spotykał się z Hermannem Göringiem i z niemieckim ambasadorem w Paryżu Ottonem Abetzem, rozmawiał o wspólnej akcji przeciw gaullistom w Czadzie, oddał Niemcom powierzone Francji złoto Banku Narodowego Belgii i francuskie udziały w kopalniach miedzi w Borze. Wszystko to bez rezultatów w postaci złagodzenia warunków rozejmu, za to z rosnącą nieufnością marszałka, który uważał Lavala za zbyt samodzielnego, lekceważącego i niepopularnego w kraju. Laval był też jednym z nielicznych w rządzie zawodowych polityków dawnej Izby i Senatu, a zwolennicy „rewolucji narodowej” widzieli w nim relikt znienawidzonej republiki.

Bezpośrednim pretekstem stał się projekt uroczystości w Paryżu. Hitler postanowił oddać Francji szczątki syna Napoleona, księcia Reichstadtu, które miały spocząć w Inwalidach 15 grudnia, a Laval chciał, by Pétain przyjechał na tę ceremonię. W otoczeniu marszałka obawiano się, że w okupowanej stolicy Niemcy mogą go zatrzymać i narzucić mu Lavala jako faktycznego władcę. 13 grudnia 1940 roku wieczorem Pétain zebrał rząd i poprosił wszystkich ministrów o podpisanie zbiorowej dymisji. Laval podpisał, sądząc, że chodzi o pozbycie się któregoś z kolegów. Marszałek ogłosił jednak, że przyjmuje tylko dwie dymisje: Lavala i ministra oświaty Georges’a Riperta. Tej samej nocy Laval został zatrzymany przez ludzi ministra spraw wewnętrznych Marcela Peyroutona i odwieziony pod strażą do swojego zamku w Châteldon. Kolejny akt konstytucyjny, oznaczony jako 4 ter, unieważnił jego wyznaczenie na następcę. 14 grudnia Pétain ogłosił przez radio, że Laval nie jest już członkiem rządu, a resort spraw zagranicznych objął Flandin, dawny premier i rywal Lavala. Rządem kierowało odtąd w praktyce trzech ludzi: Flandin, Darlan i minister wojny gen. Charles Huntziger. Marszałek nie pojechał do Paryża, a trumnę księcia Reichstadtu złożono w Inwalidach bez niego.

Abetz w Vichy

Niemcy uznali dymisję Lavala za wymierzoną w siebie. 17 grudnia Abetz przyjechał do Vichy z uzbrojoną eskortą i oświadczył, że Hitler jest niezadowolony, a współpraca nie będzie kontynuowana, jeśli Laval nie wróci do rządu. Zażądał też powierzenia władzy dyrektoriatowi z Darlanem, Huntzigerem i Flandinem, usunięcia czterech ministrów, w tym Peyroutona, oraz mianowania Fernanda de Brinona przedstawicielem rządu przy władzach okupacyjnych w Paryżu. Pétain zgodził się na część żądań, Brinon rzeczywiście otrzymał to stanowisko, ale w sprawie Lavala był nieugięty: oświadczył, że jego decyzja jest nieodwołalna, i zagroził ustąpieniem. Na polecenie Abetza Lavala zwolniono, a po burzliwej rozmowie z marszałkiem w obecności ambasadora wieczorem odjechał z Niemcami do Paryża. Odtąd mieszkał w strefie okupowanej pod opieką niemiecką.

Berlin odpowiedział naciskiem. Abetz odmawiał wszelkich kontaktów z Flandinem, niemieckie władze utrudniały członkom rządu przekraczanie linii demarkacyjnej, a kolaboracyjna prasa paryska, z Marcelem Déatem na czele, atakowała Vichy jako gniazdo reakcji i ludzi związanych z Anglią. W święta Bożego Narodzenia Darlan pojechał na spotkanie z Adolfem Hitlerem, które odbyło się 25 grudnia w jego pociągu specjalnym koło La Ferrière-sur-Epte niedaleko Beauvais. Według francuskich relacji Hitler mówił o dymisji Lavala jako dowodzie złej woli Francji i groził, że Rzesza przestanie traktować ją jak partnera. Darlan przekazał mu list Pétaina, potwierdzający wolę kontynuowania polityki z Montoire, i zapewnił, że zmiana ludzi nie oznacza zmiany kursu. Wrócił z przekonaniem, że to on, a nie Flandin, może być dla Niemców rozmówcą.

Spotkanie w La Ferté-Hauterive

Flandin, przywódca liberalnej prawicy z czasów III Republiki, chciał prowadzić politykę bardziej wyważoną niż Laval. Popierał kurs z Montoire, ale przez pośredników, profesora Louisa Rougiera i ministra Jacques’a Chevaliera, prowadził poufne rozmowy z Brytyjczykami, które miały złagodzić blokadę i umożliwić zaopatrzenie strefy nieokupowanej przez porty śródziemnomorskie. Gdy na początku stycznia uprzedził o nich niemiecką komisję rozejmową, porozumienie upadło. 22 stycznia ogłosił utworzenie Rady Narodowej, ciała doradczego złożonego w dużej mierze z dawnych parlamentarzystów i przedsiębiorców, co miało nadać reżimowi bardziej szacowne oblicze. Wobec Niemców był jednak bezsilny, bo ci po prostu nie chcieli z nim rozmawiać. W styczniu przebywał już w Vichy nowy ambasador Stanów Zjednoczonych, admirał William Leahy, wysłany przez Franklina Delano Roosevelta, by utrzymywać marszałka z dala od dalszych ustępstw wobec Rzeszy.

Pétain próbował wyjść z impasu. 18 stycznia 1941 roku spotkał się z Lavalem w swojej salonce na stacji w La Ferté-Hauterive, około 25 kilometrów na północ od Vichy, w strefie nieokupowanej. Rozmowa trwała mniej więcej dwie godziny. Jedyny świadek, szef gabinetu cywilnego marszałka Henry du Moulin de Labarthète, zapamiętał, że Pétain wyrzucał Lavalowi ukrywanie przed nim informacji i działanie na własną rękę. Na koniec obaj zgodzili się na komunikat prasowy, który mówił o wyjaśnieniu nieporozumień. Laval przedstawiał później to spotkanie jako pojednanie. Było nim jednak tylko na płaszczyźnie osobistej: marszałek był gotów przyjąć go z powrotem jako jednego z ministrów, bez szczególnych uprawnień, a Laval nie chciał wracać inaczej niż jako rzeczywisty szef rządu, z resortem spraw wewnętrznych lub zagranicznych w ręku.

Luty: odejście Flandina

Na początku lutego sytuację przesądziło stanowisko Berlina. Minister spraw zagranicznych Rzeszy Joachim von Ribbentrop polecił Abetzowi, by Laval pozostał w Paryżu, w strefie okupowanej, jako atut w zapasie na wypadek sporu z marszałkiem. Niemcom wystarczał w Vichy ktoś, kto prowadzi politykę kolaboracji i z kim mogą rozmawiać. Na przełomie stycznia i lutego Darlan pojechał do Paryża, zatrzymany najpierw na linii demarkacyjnej, a potem przepuszczony, rozmawiał z Abetzem i z Lavalem. Laval żądał pełni władzy. Według relacji krążących potem w Vichy, zapytany, co w jego planach stanie się z marszałkiem, miał odpowiedzieć, że postawi go na kominku jak ozdobę. Czy padły dokładnie takie słowa, nie wiadomo, ale Darlan wrócił przekonany, że kompromisu z Lavalem nie będzie, a Niemcy nie będą się upierać przy jego osobie.

Flandin zrozumiał, że jest przeszkodą. Niemcy nie przyjmowali go i nie zamierzali przyjmować, a Darlan, który rozmawiał z Hitlerem, Abetzem i Lavalem, stał się jedynym ministrem zdolnym do prowadzenia rokowań z okupantem. 9 lutego 1941 roku Flandin złożył dymisję. W oświadczeniu podkreślał, że starał się realizować politykę kolaboracji, zachowując zarazem niezależność, jaką Francji gwarantował rozejm. Jego rządy trwały 57 dni. Gen. Émile Laure, jeden z najbliższych współpracowników Pétaina, nazwał później ten dzień decydującym punktem zwrotnym w historii Vichy.

Akt z 10 lutego

9 i 10 lutego Darlan objął stanowiska wiceprzewodniczącego Rady Ministrów i ministra spraw zagranicznych, zachowując resort marynarki. 10 lutego Pétain podpisał kolejną wersję czwartego aktu konstytucyjnego, o zastępstwie i następstwie szefa państwa, oznaczoną jako 4 quater. Na jej mocy, gdyby marszałek zmarł lub nie mógł sprawować władzy, jego funkcje miał przejąć Darlan. Akt ogłoszono w dzienniku urzędowym następnego dnia, dlatego część opracowań podaje datę 11 lutego. Według relacji jednego z oficerów otoczenia marszałka Pétain mówił tego wieczoru, że gdyby odszedł, zostawiłby los kraju w rękach człowieka, który umiał poprowadzić swoje sprawy z kompetencją i autorytetem.

Darlan, niespełna sześćdziesięcioletni wówczas admirał floty, nie był politykiem z wyboru. Wywodził się z republikańskiej rodziny z Nérac, jego ojciec był radykalnym deputowanym i ministrem sprawiedliwości, a on sam przez lata budował nowoczesną flotę. Nie podzielał klerykalnego i tradycjonalistycznego zapału „rewolucji narodowej”, ale od ataku Brytyjczyków na Mers-el-Kébir w lipcu 1940 roku był zdecydowanym anglofobem i uważał zwycięstwo Niemiec za przesądzone. Sądził, że Francja, oferując Rzeszy współpracę gospodarczą i ograniczoną wojskową, może odzyskać jeńców, złagodzić warunki rozejmu, zachować flotę i imperium kolonialne, a w przyszłej Europie pod przewodnictwem Niemiec zająć miejsce lepsze niż pokonany przeciwnik. Pod tym względem niewiele różnił się od Lavala. Różnica polegała na tym, że Pétain mu ufał.

Rząd admirała

W następnych dniach Darlan gromadził kolejne stanowiska. 16 lutego przejął od Peyroutona, którego Niemcy nie mogli zapomnieć za aresztowanie Lavala, ministerstwo spraw wewnętrznych, a wkrótce także nadzór nad informacją i propagandą. Peyrouton wyjechał jako ambasador do Argentyny. Pozostali ministrowie urzędowali do czasu, gdy pod koniec lutego ogłoszono skład nowego gabinetu; źródła podają tu daty od 21 do 25 lutego, a francuskie zestawienia rządów przyjmują zwykle stan na 24 lutego. Huntziger pozostał ministrem wojny, gen. Maxime Weygand generalnym delegatem rządu w Afryce Północnej. Nowością byli młodzi technokraci z kręgów wielkiego przemysłu i banków, jak Pierre Pucheu, François Lehideux czy Jacques Barnaud, a obok nich publicysta i historyk Jacques Benoist-Méchin, który 25 lutego, z poparciem Abetza i Brinona, został zastępcą sekretarza generalnego przy wiceprzewodniczącym rady i miał być pośrednikiem w kontaktach z Niemcami. Oświatę objął historyk starożytności Jérôme Carcopino.

Skład gabinetu zrodził w Vichy legendę o „synarchii”, tajnym spisku bankierów i technokratów, który miał przejąć władzę nad państwem. Historycy uznają ją za mit, ale zmiana była realna: z rządu zniknęli ostatni ludzie kojarzeni z parlamentaryzmem III Republiki, a władzę wykonawczą przejęli admirałowie i fachowcy, gotowi traktować kolaborację jako sprawę techniczną. Dla Niemców był to rząd bardziej przewidywalny niż ekipa Flandina, a według części historyków nawet bardziej skłonny do współpracy niż rząd Lavala. Pétain pozostał szefem państwa i formalnie szefem rządu, przewodniczył radzie ministrów i podpisywał akty prawne, ale codzienne rządy przeszły w ręce Darlana. Laval pozostał w Paryżu i czekał.

Miejsce w wojnie

Darlan rządził Vichy przez czternaście miesięcy i poprowadził kolaborację dalej niż jego poprzednik. W marcu 1941 roku powstał Generalny Komisariat do spraw Żydowskich, w czerwcu ogłoszono drugi, ostrzejszy statut Żydów. Wiosną, gdy w Iraku wybuchło powstanie przeciw Brytyjczykom, Darlan pozwolił Luftwaffe korzystać z lotnisk w Syrii, 11 maja rozmawiał z Hitlerem w Berchtesgaden, a pod koniec maja podpisał z Abetzem protokoły paryskie, otwierające Niemcom bazy w Aleppo, Bizercie i Dakarze. Weygand doprowadził do tego, że ich nie ratyfikowano, ale udostępnienie Syrii wywołało brytyjsko-wolnofrancuską kampanię syryjską latem 1941 roku. W lipcu rząd Darlana zgodził się na wspólną z Japonią obronę Indochin, co otworzyło Japończykom drogę na południe, ku Malajom i Holenderskim Indiom Wschodnim.

Laval nie zniknął ze sceny. 27 sierpnia 1941 roku został ranny w zamachu w Wersalu, a gdy Niemcy przestali ufać admirałowi, który odmawiał im robotników i zaczął szukać kontaktu z Amerykanami, zażądali jego powrotu. 18 kwietnia 1942 roku Laval został szefem rządu, tym razem z tym właśnie tytułem, utworzonym specjalnie dla niego. Darlan pozostał następcą Pétaina i naczelnym dowódcą sił zbrojnych Vichy. W listopadzie 1942 roku, przypadkiem obecny w Algierze w chwili lądowania aliantów, przeszedł na ich stronę, a 24 grudnia zginął z ręki zamachowca. Kryzys z grudnia 1940 i lutego 1941 roku pokazał granice „niezależności” Vichy: Pétain mógł odprawić ministra, którego Niemcy chcieli widzieć u władzy, ale jego następcą mógł zostać tylko ktoś, kogo okupant gotów był przyjąć jako rozmówcę.