De Gaulle skazany na śmierć

2 sierpnia 1940 roku stały sąd wojskowy 13 Okręgu Wojskowego, obradujący w Clermont-Ferrand, skazał zaocznie gen. bryg. Charles’a de Gaulle’a na karę śmierci, degradację i konfiskatę całego majątku. Oskarżono go o zdradę, zamach na zewnętrzne bezpieczeństwo państwa i dezercję za granicę w czasie wojny. Był to drugi wyrok na generała w ciągu miesiąca. Pierwszy, łagodniejszy, rząd marszałka Philippe’a Pétaina uznał za zbyt słaby i doprowadził do ponownego procesu. Skazany siedział w tym czasie w Londynie, kierował garstką ochotników i przygotowywał porozumienie z Winstonem Churchillem, które miało nadać jego ruchowi stały kształt.

Dwa procesy

De Gaulle odleciał z Bordeaux do Londynu 17 czerwca bez żadnego rozkazu, a następnego dnia wezwał w BBC Francuzów do dalszej walki. Rząd Pétaina zareagował najpierw środkami dyscyplinarnymi. 19 czerwca minister obrony narodowej gen. Maxime Weygand rozkazał mu wrócić, 22 czerwca anulowano jego nominację na generała z czasowym stopniem, a 23 czerwca prezydent Albert Lebrun przeniósł „pułkownika de Gaulle’a” w stan spoczynku. Po podpisaniu rozejmu w Compiègne sprawą zajęła się justycja wojskowa.

4 lipca 1940 roku w gmachu sądu w Tuluzie sąd wojskowy 17 Okręgu Wojskowego pod przewodnictwem gen. André Borisa skazał de Gaulle’a zaocznie na cztery lata więzienia i sto franków grzywny. Zarzucano mu odmowę wykonania rozkazu w obliczu nieprzyjaciela i nakłanianie wojskowych do nieposłuszeństwa. Wyrok zapadł dzień po tym, jak Royal Navy otworzyła ogień do francuskiej floty w Mers-el-Kébir, w atmosferze wrogości do Brytyjczyków i wszystkich, którzy z nimi współpracowali. Według francuskich opracowań Pétain i Weygand uznali karę za śmiesznie niską wobec oficera, który publicznie podważał prawo rządu do zawarcia rozejmu i werbował żołnierzy do obcej armii. Weygand doprowadził do ponownego rozpatrzenia sprawy, tym razem z zarzutami zagrożonymi najwyższym wymiarem kary.

Nowy proces odbył się w Clermont-Ferrand, w strefie nieokupowanej, kilkadziesiąt kilometrów od Vichy, gdzie osiadł rząd. Sąd składał się z siedmiu generałów. Przewodniczył mu gen. Aubert Frère, w maju i czerwcu dowódca 7 Armii, a więc niedawny przełożony de Gaulle’a, teraz gubernator wojskowy Lyonu. W składzie zasiadali m.in. gen. Benoît-Léon Fornel de La Laurencie i gen. Joseph de La Porte du Theil, twórca powołanych właśnie Chantiers de la jeunesse, organizacji pracy dla młodzieży. Rozprawa była krótka, bo oskarżonego nie było, a akta były cienkie. 2 sierpnia sąd orzekł karę śmierci, degradację wojskową i konfiskatę ruchomości i nieruchomości.

Według relacji gen. Jean-Marie Etcheberrigaraya, członka składu, Frère prowadził sprawę z wyraźną niechęcią: kilka razy czytał akta, wypytywał prokuratora o skutki głosowania i przypominał, że oskarżony nie może się bronić. Sam Frère miał powiedzieć w 1944 roku, umierając w niemieckim obozie, że w 1940 roku dwóch sędziów głosowało przeciw karze śmierci, w tym on. Tej wersji nie da się sprawdzić, bo głosowanie było tajne. Pétain miał z kolei zapewniać, że dopilnuje, by wyrok nigdy nie został wykonany. Zapewnienie nic nie kosztowało, bo de Gaulle był poza zasięgiem Vichy.

Odpowiedź z Londynu

De Gaulle przyjął wyrok z pogardą. W oświadczeniu z tych dni napisał: „Akt ludzi z Vichy uważam za nieważny. Po zwycięstwie rozmówię się z nimi”. Te dwa zdania streszczają całą jego postawę z lat wojny. Rządu Pétaina nie uznawał za legalny, bo jego zdaniem powstał z kapitulacji, a pełnomocnictwa z 10 lipca nadało mu Zgromadzenie Narodowe działające pod presją klęski. Uważał, że prawowita Francja jest tam, gdzie się walczy, czyli w Londynie. Wyroki sądów Vichy nie mogły go więc dotyczyć.

Paradoksalnie wyrok bardziej pomógł skazanemu, niż mu zaszkodził. Apel z 18 czerwca usłyszało niewielu ludzi, a nazwisko de Gaulle’a znali głównie politycy i wojskowi. Wiadomość o karze śmierci podały na pierwszych stronach wielkie gazety, m.in. „Paris-Soir” i „Le Figaro”. Wielu Francuzów dopiero wtedy dowiedziało się, że jakiś generał w Londynie nie złożył broni. Mniej więcej w tych samych dniach na ulicach Londynu rozwieszono plakat „Do wszystkich Francuzów” ze zdaniem „Francja przegrała bitwę, ale Francja nie przegrała wojny”.

Wyrok wpisywał się w szerszą politykę Vichy wobec „dysydentów”. Ustawa z 23 lipca 1940 roku pozwalała odbierać obywatelstwo Francuzom, którzy między 10 maja a 30 czerwca wyjechali za granicę bez rozkazu lub ważnego powodu. Ich majątek mógł zostać skonfiskowany. Na tej podstawie dekret z 8 grudnia 1940 roku pozbawił de Gaulle’a obywatelstwa francuskiego, czyniąc go apatrydą. Według francuskich badań z tego powodu obywatelstwo straciło łącznie 446 osób. W kolejnych miesiącach sądy wojskowe Vichy wydały zaoczne wyroki śmierci na innych dowódców, którzy przeszli do de Gaulle’a, m.in. gen. Georges’a Catroux i Philippe’a Leclerca. Równolegle sąd w Clermont-Ferrand sądził deputowanych, którzy w czerwcu odpłynęli na statku Massilia do Maroka. Wśród nich był Pierre Mendès France, skazany w 1941 roku na sześć lat więzienia, który uciekł potem do Londynu. 30 lipca Vichy powołało też Sąd Najwyższy, przed którym mieli odpowiadać politycy i generałowie III Republiki obwiniani o klęskę. Z tego wyrósł proces w Riom.

Porozumienie z 7 sierpnia

Pięć dni po wyroku de Gaulle i Churchill podpisali w Londynie porozumienie o statusie ochotników. Przygotował je prawnik René Cassin, któremu de Gaulle zlecił tę pracę już pod koniec czerwca. Miało formę memorandum i wymiany listów, co Cassin uważał za zgodne z brytyjską praktyką i nienaruszające suwerenności Wolnej Francji. De Gaulle mógł tworzyć z ochotników siły lądowe, morskie, powietrzne i techniczne. Zachowywał nad nimi najwyższe dowództwo, przyjmując jedynie „ogólne dyrektywy” dowództwa brytyjskiego. Siły te zachowywały francuski charakter. Nie były legią cudzoziemską w armii brytyjskiej, a zapis stanowił, że nigdy nie podniosą broni przeciw Francji. Wielka Brytania pokrywała koszty ich utworzenia i utrzymania, ale na żądanie de Gaulle’a jako zaliczki, które miały zostać rozliczone po wojnie. Ostateczną umowę finansową podpisano w marcu 1941 roku. Londyn obiecał także pomóc ochotnikom po wojnie w odzyskaniu ich praw, łącznie z obywatelstwem, odbieranym im właśnie przez Vichy.

W listach towarzyszących memorandum Churchill zobowiązał się do „pełnego przywrócenia niepodległości i wielkości Francji”. W osobnym, poufnym liście z tego samego dnia zastrzegł jednak, że to sformułowanie nie odnosi się ściśle do granic terytorialnych, bo Wielka Brytania nie mogła ich zagwarantować żadnemu z walczących u jej boku narodów. Porozumienie nie uczyniło z de Gaulle’a szefa rządu na uchodźstwie. Dało mu jednak to, czego nie miał 28 czerwca, gdy Londyn uznał go tylko za przywódcę Wolnych Francuzów: podstawę prawną, pieniądze i brytyjską gwarancję, że jego ruch będzie traktowany jak francuski sojusznik, a nie jak oddział najemników. Pod koniec lipca Wolne Siły Francuskie liczyły około siedmiu tysięcy ludzi.

Znaczenie

Wyrok z 2 sierpnia był symbolicznym zerwaniem między dwiema Francjami. Odtąd każdy Francuz, który przechodził do de Gaulle’a, wiedział, że Vichy traktuje go jak zdrajcę, a przywódca ruchu jest formalnie skazańcem. Dla de Gaulle’a było to potwierdzenie, że kompromisu z Pétainem nie będzie, a spór o to, kto reprezentuje Francję, rozstrzygnie dopiero wynik wojny.

Kilka tygodni później ruch de Gaulle’a zdobył pierwsze terytoria. Pod koniec sierpnia do Wolnej Francji przyłączyły się Czad gubernatora Félixa Éboué, Kamerun i Kongo Środkowe, a jesienią prawie cała Francuska Afryka Równikowa. We wrześniu 1940 roku nieudana wyprawa na Dakar (operacja Menace) zaostrzyła wrogość między Vichy a Londynem. 8 grudnia de Gaulle stracił obywatelstwo. Za wyrok z 2 sierpnia zapłacili także niektórzy jego sędziowie. Gen. Frère po zajęciu strefy wolnej przez Niemców w listopadzie 1942 roku stanął na czele Organizacji Oporu Armii, zakonspirowanej sieci oficerów dawnej armii rozejmowej. W 1943 roku aresztowało go Gestapo, a 13 czerwca 1944 roku zmarł z wycieńczenia w obozie Natzweiler-Struthof.

Po wyzwoleniu sytuacja się odwróciła. Rozporządzenie z 9 sierpnia 1944 roku o przywróceniu legalności republikańskiej uznało akty Vichy za nieważne, a de Gaulle wrócił do Paryża jako szef rządu tymczasowego. Rok później Pétain sam usłyszał wyrok śmierci za zdradę. De Gaulle, zgodnie z zapowiedzią, „rozmówił się” z ludźmi z Vichy, ale marszałkowi zamienił karę na dożywocie.