ZSRR anektuje państwa bałtyckie

3 sierpnia 1940 roku Rada Najwyższa ZSRR, zebrana w Moskwie na swojej siódmej sesji, uchwaliła ustawę o przyjęciu Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej do Związku Radzieckiego. Dwa dni później, 5 sierpnia, tak samo przyjęto Łotwę, a 6 sierpnia Estonię. W ciągu czterech dni trzy państwa, które przez dwadzieścia lat były członkami Ligi Narodów i miały poselstwa w stolicach całego świata, stały się czternastą, piętnastą i szesnastą republiką ZSRR. Ta sama sesja 2 sierpnia utworzyła Mołdawską SRR i rozdzieliła między nią a Ukrainę radziecką ziemie, które Armia Czerwona zajęła w czerwcu po ultimatum wobec Rumunii. A 1 sierpnia, na otwarcie obrad, Wiaczesław Mołotow w wielkim referacie o polityce zagranicznej przedstawił to wszystko jako owoc „pokojowej” polityki Moskwy i dowód trwałości przyjaźni z Niemcami.

Kalendaria wojny notują te sprawy pod pięcioma różnymi dniami: przemówienie Mołotowa pod 1 sierpnia, aneksję Besarabii i północnej Bukowiny pod 2 sierpnia, a formalne aneksje Litwy, Łotwy i Estonii pod 3, 5 i 6 sierpnia. Wszystkie były częściami jednej sesji parlamentu, który w ciągu tygodnia nadał formę prawną zdobyczom terytorialnym całego roku. Jedno z tych stwierdzeń wymaga sprostowania. 2 sierpnia Związek Radziecki nie „zaanektował” Besarabii i północnej Bukowiny: zajął je pięć tygodni wcześniej, między 28 czerwca a 3 lipca. Tego dnia Rada Najwyższa jedynie urządziła je administracyjnie, tworząc nową republikę i powiększając Ukraińską SRR.

Droga do sierpniowej sesji

Kraje bałtyckie trafiły do radzieckiej strefy wpływów na mocy tajnego protokołu do paktu Ribbentrop-Mołotow z 23 sierpnia 1939 roku (Litwę dopisano do niej we wrześniu, w zamian za ziemie polskie między Wisłą a Bugiem). Jesienią 1939 roku Moskwa wymusiła na Tallinnie, Rydze i Kownie pakty o wzajemnej pomocy, które pozwoliły jej rozmieścić w tych krajach garnizony. W czerwcu 1940 roku, gdy uwaga świata skupiła się na upadku Francji, Kreml oskarżył Litwinów o porywanie czerwonoarmistów, a Łotyszy i Estończyków o wrogi sojusz wojskowy, i postawił wszystkim trzem ultimatum. 15 czerwca Armia Czerwona zajęła Litwę, a 17 czerwca Łotwę i Estonię. Pod nadzorem wysłanników Moskwy powstały „rządy ludowe”, a 14 i 15 lipca odbyły się wybory z jedną listą, po których nowe zgromadzenia 21 i 22 lipca ogłosiły swoje państwa republikami radzieckimi i poprosiły o przyjęcie do ZSRR.

Prezydentów, których podpisy przez kilka tygodni dawały tej operacji pozór legalności, już nie było: Antanas Smetona uciekł w czerwcu do Niemiec, Kārlis Ulmanis został 22 lipca aresztowany i wywieziony, a Konstantin Päts 30 lipca deportowany do Ufy. Pod koniec lipca do Moskwy wyjechały delegacje trzech zgromadzeń. Litewską, liczącą dwadzieścia osób, prowadził pełniący obowiązki prezydenta Justas Paleckis. Ich zadaniem było przedstawić „prośby” narodów, a zadaniem Rady Najwyższej je „spełnić”.

1 sierpnia: referat Mołotowa

Sesja Rady Najwyższej trwała od 1 do 7 sierpnia. Pierwszego dnia przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych i ludowy komisarz spraw zagranicznych Mołotow wygłosił referat o polityce zagranicznej rządu, podobny do tego, w którym w marcu przypomniał Rumunii o Besarabii. Tym razem mógł się pochwalić wynikami.

Najwięcej uwagi świat poświęcił temu, co powiedział o Niemczech. Wbrew pogłoskom, które latem 1940 roku krążyły po Europie, Mołotow zapewnił, że stosunki radziecko-niemieckie pozostają takie, jak ułożono je w sierpniu 1939 roku. Według depeszy amerykańskiego chargé d’affaires w Moskwie Waltera Thurstona, wysłanej jeszcze tej samej nocy, komisarz oświadczył, że pakt o nieagresji był „ściśle przestrzegany”, że wydarzenia minionego roku nie osłabiły jego znaczenia, lecz je „podkreśliły”, i że przyjazne stosunki obu państw opierają się na ich „podstawowych interesach państwowych”, a nie na przypadkowych względach. Mołotow dał też do zrozumienia, że układ zapewnił Niemcom spokój na wschodzie, gdy prowadziły wojnę na zachodzie. Było to zapewnienie złożone w chwili, gdy Hitler, o czym Moskwa nie wiedziała, dzień wcześniej, 31 lipca, na naradzie w Berghofie oznajmił dowódcom wojsk, że wiosną 1941 roku chce uderzyć na Związek Radziecki.

Ton wobec Zachodu był chłodny lub kpiący. Wielka Brytania, mówił Mołotow, postanowiła kontynuować wojnę, licząc na pomoc Stanów Zjednoczonych. W stosunkach z nią nic się istotnie nie zmieniło, choć przysłanie do Moskwy nowego ambasadora, Stafforda Crippsa, mogło świadczyć o chęci ich poprawy. Na Stany Zjednoczone komisarz spadł ostrzej. Zarzucił Amerykanom, że „bezprawnie zatrzymali złoto, które nasz Bank Państwowy niedawno kupił od banków Litwy, Łotwy i Estonii”. Chodziło o bałtyckie rezerwy złożone w amerykańskich bankach, które Waszyngton zamroził 15 lipca, by nie przejęła ich Moskwa. Mołotow drwił też z amerykańskiej troski o „półkulę zachodnią”, za którą, jak sugerował, kryją się imperialistyczne plany. O Japonii mówił, że stosunki z nią zaczynają nabierać „nieco normalnego charakteru”, a o Turcji i Iranie, że loty obcych samolotów nad ich granicami z ZSRR wymagają wzmożonej czujności.

„Granica przesunięta nad Bałtyk”

Druga część referatu była bilansem zdobyczy. Mołotow wyliczał, że po przyjęciu nowych republik ludność Związku Radzieckiego powiększy się o 2 miliony 880 tysięcy mieszkańców Litwy, 1 milion 950 tysięcy Łotwy i 1 milion 120 tysięcy Estonii, a dzięki Besarabii i północnej Bukowinie o kolejne 3 miliony 200 tysięcy. Razem z zagarniętymi jesienią 1939 roku wschodnimi ziemiami Polski wychodziło mu, że w ciągu jednego roku państwo zyskało ponad 23 miliony ludzi. Nie wspominał, że prawie wszystkie te zdobycze były skutkiem porozumienia z Hitlerem.

O krajach bałtyckich mówił językiem strategii. Przesunięcie granicy nad wybrzeże Bałtyku nazwał sprawą „pierwszorzędnej wagi” dla kraju i podkreślił, że Związek Radziecki będzie miał teraz niezamarzające porty na Bałtyku, „których tak bardzo potrzebujemy”. Zarazem przedstawił przyłączenie jako wolę samych narodów, które po obaleniu dawnych rządów same wybrały władzę radziecką. Spór z Rumunią o Besarabię i północną Bukowinę uznał za „pokojowo rozstrzygnięty”. Referat zakończył przestrogą, że wojna trwa i rozszerza się, a Związek Radziecki musi być gotowy na każdą niespodziankę.

2 sierpnia: Mołdawska SRR

Następnego dnia Rada Najwyższa zajęła się ziemiami zabranymi Rumunii. Ustawa z 2 sierpnia 1940 roku powołała Mołdawską SRR jako trzynastą republikę związkową, po utworzonej w marcu Karelo-Fińskiej SRR. Połączono w niej sześć z dziewięciu powiatów Besarabii, z Kiszyniowem, który został stolicą, oraz sześć z czternastu rejonów Mołdawskiej Autonomicznej SRR, utworzonej w 1924 roku na lewym brzegu Dniestru jako wizytówka radzieckich roszczeń do Besarabii. Do nowej republiki trafił w ten sposób także Tyraspol, dotychczasowa stolica autonomii.

Resztę zajętych ziem przyłączono do Ukraińskiej SRR: północną część Bukowiny z Czerniowcami, północny powiat Besarabii z Chocimiem i dwa południowe, z Białogrodem nad Dniestrem (Akermanem) i Izmaiłem, a więc całe wybrzeże czarnomorskie i ujście Dunaju. Ukraina dostała również okręg Hercy, który nie należał ani do Besarabii, ani do Bukowiny, a który Armia Czerwona zajęła w czerwcu bez żadnego pretekstu w ultimatum. 7 sierpnia z tych ziem utworzono dwa nowe obwody: czerniowiecki i akermański, w grudniu przemianowany na izmailski. Granicę między obiema republikami poprawiono jeszcze dekretem z 4 listopada 1940 roku, po wyjeździe do Rzeszy Niemców z południowej Besarabii.

Podział miał swój cel. Mołdawska SRR nie dostała dostępu do morza ani do Dunaju, a jej granice wyrysowano tak, że część ziem zamieszkanych przez Mołdawian, czyli w istocie Rumunów z Besarabii, przypadła Ukrainie, a sama republika objęła także zza Dniestru mieszkańców dawnej autonomii. Moskwa od lat twierdziła, że Mołdawianie to odrębny od Rumunów naród, i teraz nadała tej tezie formę państwową.

3, 5 i 6 sierpnia: przyjęcie trzech republik

Na posiedzeniu 3 sierpnia Rada Najwyższa wysłuchała delegacji litewskiej. Paleckis odczytał deklarację Sejmu Ludowego o „wstąpieniu” do ZSRR, po czym deputowani jednomyślnie uchwalili ustawę o przyjęciu Litewskiej SRR. Litwa stała się czternastą republiką Związku. Wraz z nią w jego granicach znalazło się Wilno, które Armia Czerwona zajęła we wrześniu 1939 roku, a Moskwa w październiku oddała Litwie w zamian za zgodę na swoje garnizony, na mocy paktu o wzajemnej pomocy. Polacy z Wilna i Wileńszczyzny, którzy w lipcu musieli głosować w litewskich wyborach, stawali się teraz obywatelami republiki radzieckiej. 5 sierpnia według tego samego scenariusza przyjęto Łotewską SRR, a 6 sierpnia Estońską SRR.

Sesję zamknięto 7 sierpnia, a pod jej koniec deputowani wpisali nowe republiki do konstytucji ZSRR z 1936 roku. Formalnie aneksja była zakończona.

W kolejnych tygodniach dokończono ją w praktyce. 25 sierpnia sejmy ludowe w Kownie i Rydze oraz izba w Tallinnie uchwaliły konstytucje skopiowane z konstytucji stalinowskiej i przemianowały się na rady najwyższe republik. Przy władzy, obok formalnych szefów państw, stanęli pierwsi sekretarze partii komunistycznych, jak Antanas Sniečkus na Litwie. Ziemię, banki i większe przedsiębiorstwa znacjonalizowano już pod koniec lipca, a do wiosny 1941 roku waluty narodowe zastąpił rubel. Z rozwiązanych armii trzech państw jesienią utworzono terytorialne korpusy strzeleckie Armii Czerwonej, z których usuwano i aresztowano dawnych oficerów. NKWD, które od czerwca zatrzymało tysiące ludzi, przejęło kontrolę nad całym życiem publicznym.

Kto nie uznał aneksji

Niemcy, które same oddały Moskwie kraje bałtyckie, przyjęły aneksję do wiadomości bez protestu. Inaczej postąpiły Stany Zjednoczone. Już 23 lipca, dwa dni po proklamacjach republik radzieckich, pełniący obowiązki sekretarza stanu Sumner Welles ogłosił deklarację, w której potępił „podstępne procedury”, którymi zniszczono niepodległość trzech małych państw, i zapowiedział, że Waszyngton ich nie uzna. Było to zastosowanie doktryny Stimsona o nieuznawaniu zmian terytorialnych dokonanych siłą. Bałtyckie poselstwa w Waszyngtonie działały dalej, a bałtyckie złoto pozostało zamrożone, o co Mołotow miał pretensje w swoim referacie. Wielka Brytania również zatrzymała bałtyckie rezerwy i nie uznała aneksji de iure, choć dążąc do poprawy stosunków z Moskwą, przez całą wojnę unikała w tej sprawie ostrych gestów.

Protestowali też dyplomaci trzech państw, którym rządy w Kownie i Rydze zdążyły jeszcze przed okupacją dać pełnomocnictwa na wypadek utraty niepodległości. Poseł łotewski w Londynie Kārlis Zariņš i litewski poseł w Rzymie Stasys Lozoraitis, szef litewskiej służby dyplomatycznej na emigracji, stali się przez następne dziesięciolecia nieformalnymi przedstawicielami swoich państw. Swój protest złożył również rząd RP na uchodźstwie. 26 lipca ambasador w Waszyngtonie Jerzy Potocki przekazał Departamentowi Stanu notę, w której Polska protestowała przeciw „nowemu pogwałceniu prawa międzynarodowego” przez ZSRR, zwłaszcza w sprawie Wilna, i zastrzegała sobie wszelkie prawa do ziem zajętych przez Związek Radziecki.

Miejsce w wojnie

Sierpniowa sesja Rady Najwyższej zamknęła rok, w którym Józef Stalin, korzystając z porozumienia z Hitlerem, przesunął granice ZSRR od Zatoki Fińskiej po ujście Dunaju. Związek Radziecki zdobył porty w Tallinnie, Rydze, Lipawie i Windawie, bazy lotnicze nad Bałtykiem i granicę z Prusami Wschodnimi, a na południu wyszedł nad Prut i Dunaj. Każde z tych przesunięć oddalało od dawnej granicy przyszłą linię frontu, ale zarazem stawiało Armię Czerwoną bezpośrednio naprzeciw Wehrmachtu i niedaleko rumuńskiej ropy, której Hitler potrzebował do prowadzenia wojny. Już w listopadzie 1940 roku, w czasie wizyty Mołotowa w Berlinie, sprawy Bukowiny, Finlandii i Bałkanów pokazały, że interesy obu mocarstw zaczynają się zderzać.

Dla mieszkańców nowych republik sierpień 1940 roku był początkiem pierwszej okupacji radzieckiej. W dniach 12–14 czerwca 1941 roku NKWD przeprowadziło masowe deportacje w Besarabii, północnej Bukowinie i krajach bałtyckich: w głąb ZSRR wywieziono kilkadziesiąt tysięcy ludzi, w tym wielu Polaków z Wileńszczyzny. Tydzień później Niemcy uderzyły na Związek Radziecki i w ciągu kilku tygodni zajęły kraje bałtyckie, a Rumunia, walcząc u boku Niemiec, odebrała Besarabię i Bukowinę. W latach 1944–1945 Armia Czerwona wróciła, a granice wytyczone latem 1940 roku przetrwały do rozpadu ZSRR.

Zachodnia polityka nieuznawania, zapoczątkowana deklaracją Wellesa, przetrwała pół wieku. Gdy w latach 1990–1991 Litwa, Łotwa i Estonia odzyskiwały niepodległość, powołały się właśnie na nią i na nieważność decyzji z sierpnia 1940 roku: nie ogłosiły się nowymi państwami, lecz przywróciły ciągłość przedwojennych republik. Mołdawska SRR z 2 sierpnia 1940 roku stała się zaś zalążkiem dzisiejszej Mołdawii, a północna Bukowina, Chocim i południowa Besarabia należą dziś do Ukrainy.