Deportacja Pätsa i Laidonera

30 lipca 1940 roku do gospodarstwa Kloostrimetsa pod Tallinnem, w którym od kilku tygodni pod strażą mieszkał prezydent Estonii Konstantin Päts, przyjechali funkcjonariusze NKWD. Sześćdziesięciosześcioletniego polityka, jednego z twórców niepodległego państwa, wywieziono wraz z synem Viktorem, synową Helgi, dwoma wnukami, Mattim i Hennem, oraz opiekunką dzieci Olgą Tünder, która pojechała z nimi dobrowolnie. 9 sierpnia rodzina dotarła do Ufy, stolicy Baszkirskiej ASRR, gdzie zamieszkała pod nadzorem w domu przy ulicy Kommunisticzeskiej. Jedenaście dni wcześniej, 19 lipca, tę samą drogę na wschód odbył naczelny wódz armii estońskiej z lat wojny o niepodległość i z ostatnich sześciu lat przed okupacją, gen. Johan Laidoner. Z żoną Marią, Polką z domu Kruszewską, został zabrany z majątku w Viimsi, przewieziony do Moskwy, a po kilku dniach do Penzy.

Pod 19 lipca kalendaria odnotowują, że Laidoner został deportowany „na Syberię”, a pod 30 lipca, że Päts został przez Rosjan aresztowany i deportowany. Daty są zgodne ze źródłami, a obie sprawy są ze sobą ściśle powiązane. Opisy te wymagają jednak dwóch uściśleń. Penza leży w środkowym Powołżu, około 600 kilometrów na południowy wschód od Moskwy, a Ufa u stóp Uralu – żadne z tych miast nie leży na Syberii. Po drugie, w lipcu 1940 roku formalnie nie chodziło jeszcze o aresztowanie ze śledztwem i wyrokiem, lecz o przymusowe, administracyjne wysiedlenie w głąb ZSRR. Estońscy historycy zwracają uwagę, że w pierwszym roku obu politykom zapewniono znośne warunki: Laidoner dostawał według dokumentów osobistą rentę w wysokości 2000 rubli miesięcznie, a Päts mieszkał w umeblowanym domu z ogrodem. Prawdziwe więzienie zaczęło się dla nich w czerwcu 1941 roku. Nie zmienia to istoty sprawy: głowę państwa i jego najwyższego dowódcę wywieziono z kraju wbrew ich woli, bez żadnej podstawy prawnej, kilka dni przed formalną aneksją, i żaden z nich nie zobaczył już wolności.

Ludzie, którzy przestali być potrzebni

W pierwszych tygodniach okupacji Moskwa potrzebowała Pätsa i Laidonera. Ich obecność miała świadczyć, że Estonia zmienia się „legalnie”, zgodnie z wolą własnych władz. 17 czerwca to Laidoner, wezwany do Narwy przez dowódcę Leningradzkiego Okręgu Wojskowego Kiriłła Mierieckowa, podpisał protokół o rozmieszczeniu wojsk, które już przekroczyły granicę. 21 czerwca, w dniu wyreżyserowanego przewrotu, obaj stali na balkonie pałacu Kadriorg przed tłumem, który zagłuszał prezydenta okrzykami, a wieczorem Päts mianował premierem Johannesa Varesa, wskazanego przez wysłannika Kremla Andrieja Żdanowa. Następnego dnia, 22 czerwca, Päts pod naciskiem nowych władz zwolnił Laidonera ze stanowiska naczelnego wodza.

Päts przez cały następny miesiąc podpisywał dekrety rządu Varesa, łącznie około dwustu, w tym zmianę ordynacji, która otworzyła drogę do sfałszowanych wyborów z 14 i 15 lipca. Od 29 czerwca był w praktyce w areszcie domowym. Laidoner, pozbawiony stanowiska, mieszkał w Viimsi pod obserwacją. Gdy wybory dały komunistycznej liście oficjalnie prawie 93 procent głosów, a nowy parlament zebrał się, by ogłosić Estonię republiką radziecką, obaj stali się dla Moskwy zbędni, a nawet niebezpieczni: w razie zmiany sytuacji międzynarodowej mogli stać się ośrodkiem oporu lub uosobieniem ciągłości państwa.

Laidonera wywieziono pierwszego, 19 lipca, w dniu, w którym wyniki wyborów były już ogłoszone, a do pierwszego posiedzenia nowej izby pozostawały dwa dni. Według relacji Marii Laidoner w Moskwie małżonków umieszczono na kilka dni w daczy ludowego komisariatu spraw wewnętrznych, a potem odwieziono do Penzy, gdzie warunki życia były, jak pisała, „zadowalające”. 21 lipca, gdy nowy parlament proklamował Estońską SRR i postanowił prosić o przyjęcie do ZSRR, Päts wysłał syna do poselstwa amerykańskiego z prośbą o azyl dla całej rodziny. Pełniący obowiązki sekretarza stanu Sumner Welles zgodził się następnego dnia wydać dyplomatyczne wizy, ale było już za późno. 21 lub 22 lipca – źródła różnią się co do dnia – Päts podpisał dymisję. Dziewięć dni później wywieziono i jego.

Ścięcie głowy trzech państw

Los Pätsa i Laidonera nie był wyjątkiem, lecz częścią planowego usuwania przywódców całego regionu w tych samych tygodniach. Na Litwie, której prezydent Antanas Smetona zdążył uciec do Niemiec, NKWD w nocy z 11 na 12 lipca, tuż przed wyborami, aresztowało kilkuset działaczy politycznych i społecznych (litewskie badania archiwalne mówią o ponad pięciuset, starsza literatura o około dwóch tysiącach). 17 lipca ostatni premier Antanas Merkys, zatrzymany przy próbie ucieczki, i minister spraw zagranicznych Juozas Urbšys zostali z rodzinami wywiezieni do Saratowa. 22 lipca, dzień po proklamowaniu Łotewskiej SRR, prezydenta Łotwy Kārlisa Ulmanisa wysłano do Woroszyłowska, dzisiejszego Stawropola, a 31 lipca jego najbliższego współpracownika, byłego ministra wojny gen. Jānisa Balodisa, z żoną do Syzrania.

W Estonii w lipcu 1940 roku aresztowano m.in. byłego premiera i ministra spraw wewnętrznych Kaarela Eenpalu, najbliższego obok Laidonera współpracownika Pätsa z lat autorytarnych rządów, a 23 lipca byłego starszego państwa Jaana Teemanta. W następnych miesiącach przyszła kolej na kolejnych byłych szefów państwa: jesienią na Friedricha Akela i Jaana Tõnissona, który jeszcze w lipcu próbował wystawić w wyborach kandydatów opozycji, potem na Juhana Kukka, a tuż po wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej na Antsa Piipa. Żaden z nich nie przeżył. Otto Strandman, wezwany w lutym 1941 roku do NKWD, zastrzelił się w domu. Z byłych szefów państwa uratował się tylko August Rei, który uciekł do Szwecji. Spośród jedenastu ministrów ostatniego rządu niepodległej Estonii wojnę przeżył tylko jeden; ostatni premier Jüri Uluots, którego nie aresztowano, zmarł w 1945 roku na emigracji. Władze radzieckie postępowały według tego samego wzoru, który rok wcześniej zastosowały na zajętych ziemiach polskich: najpierw usuwały ludzi zdolnych przewodzić społeczeństwu, a potem przychodziła kolej na ich rodziny i środowiska.

Więzienie i śmierć

Rok względnej swobody skończył się wraz z wybuchem wojny niemiecko-radzieckiej. Pätsa i jego syna aresztowano w Ufie 26 czerwca 1941 roku pod zarzutem kontaktów z niemieckimi kołami dyplomatycznymi i działalności antyradzieckiej; wnuków oddano do domu dziecka, gdzie młodszy, Henn, zmarł z głodu w 1944 roku. Laidonerów aresztowano w Penzie pod koniec czerwca 1941 roku (większość opracowań podaje 28 czerwca). Ich przybrany syn, bratanek Marii Aleksiej Kruszewski, zmarł w listopadzie 1941 roku w obozie pod Solikamskiem. We wrześniu 1942 roku Laidonera przewieziono do moskiewskich Butyrek, gdzie trafił także Päts. W więziennej ewidencji, w której nazwiska bałtyckich polityków zastępowano numerami, Laidoner był więźniem nr 11, Päts nr 12, a jego syn Viktor nr 13.

Laidoner przeszedł potem przez więzienia w Kirowie i Iwanowie. Według dokumentów jego sprawy 16 kwietnia 1952 roku Kolegium Specjalne skazało go zaocznie na 25 lat więzienia i przepadek mienia za „czynną działalność kontrrewolucyjną i antyradziecką”, czyli w praktyce za dowodzenie armią estońską w wojnie o niepodległość; część estońskich publikacji podaje, że wyrok ogłoszono mu dopiero w marcu 1953 roku. Zmarł 13 marca 1953 roku w więzieniu we Włodzimierzu nad Klaźmą i został pochowany w zbiorowej mogile na miejskim cmentarzu, razem ze zmarłym tego samego dnia w tym samym więzieniu Delegatem Rządu RP na Kraj Janem Stanisławem Jankowskim. Jego szczątków nie odnaleziono. Maria Laidoner, której nigdy nie postawiono zarzutów, spędziła w więzieniach dwanaście lat i wróciła do Estonii na stałe dopiero w 1961 roku.

Päts od 1943 roku przebywał w więziennych szpitalach psychiatrycznych w Kazaniu i Czystopolu, a w 1952 roku, uznany za winnego antyradzieckiej agitacji, został skierowany na przymusowe leczenie – typowy przykład psychiatrii represyjnej. Jego syn Viktor zmarł w Butyrkach w 1952 roku. Pod koniec 1954 roku starego prezydenta przewieziono do szpitala w Jämejala w Estonii, a gdy ludzie zaczęli go rozpoznawać, przeniesiono go do Buraszewa pod Kalininem, dzisiejszym Twerem, gdzie zmarł 18 stycznia 1956 roku.

Miejsce w wojnie

Wywiezienie Pätsa i Laidonera zamknęło polityczną część aneksji. Kilka dni później, między 3 a 6 sierpnia 1940 roku, Rada Najwyższa ZSRR przyjęła Litwę, Łotwę i Estonię jako republiki związkowe, a armię estońską przekształcono w 22 Terytorialny Korpus Strzelecki Armii Czerwonej, z którego oficerów wielu aresztowano jeszcze przed wojną z Niemcami. Masowa deportacja z 14 czerwca 1941 roku, która objęła w Estonii około dziesięciu tysięcy osób, a w trzech krajach ponad 40 tysięcy, była prostą kontynuacją tego, co w lipcu 1940 roku zaczęło się od przywódców.

Uprowadzenie głowy państwa miało jednak skutek, którego Moskwa nie przewidziała. Ponieważ Päts został usunięty siłą i nie mógł swobodnie sprawować urzędu, a jego akty z czerwca i lipca 1940 roku powstały pod przymusem, Estonia na uchodźstwie uznała, że jego obowiązki przejęli kolejno Uluots, Rei i premierzy rządu emigracyjnego. Stany Zjednoczone już 23 lipca 1940 roku, w deklaracji Wellesa, odmówiły uznania aneksji państw bałtyckich, a większość państw zachodnich trzymała się tego stanowiska przez pół wieku. W 1992 roku ostatni premier na uchodźstwie przekazał pełnomocnictwa nowo wybranemu prezydentowi niepodległej Estonii.

Ocena obu ludzi pozostaje w Estonii sporna. Päts i Laidoner są pamiętani jako twórcy państwa i zwycięzcy z wojny o niepodległość, ale także jako autorzy zamachu stanu z 1934 roku i ludzie, którzy w latach 1939–1940 wybrali ustępstwa bez walki, nie zmobilizowali armii i nie odwołali się do narodu. Ich zesłanie i śmierć w niewoli pokazały, że ta strategia nie uratowała ani państwa, ani ich samych. Szczątki Pätsa sprowadzono w 1990 roku do Tallinna i pochowano na cmentarzu Metsakalmistu; Laidoner ma symboliczny grób w Tallinnie obok żony i syna, a w jego dawnym majątku w Viimsi działa dziś Estońskie Muzeum Wojny jego imienia.