Antanas Smetona

Antanas Smetona był litewskim publicystą, działaczem narodowym i politykiem, jednym z ojców niepodległej Litwy. Przewodniczył radzie, która 16 lutego 1918 roku ogłosiła niepodległość kraju, był jego pierwszym prezydentem, a po zamachu stanu z grudnia 1926 roku przez trzynaście i pół roku rządził nim jako autorytarny „wódz narodu”. Jego Litwa żyła w cieniu sporu o Wilno z Polską, a w ostatnich latach przed wojną musiała przyjąć trzy ultimata: polskie w 1938 roku, niemieckie w 1939 roku i radzieckie w czerwcu 1940 roku. Po tym ostatnim Smetona, jako jedyny w rządzie domagający się choćby symbolicznego oporu, opuścił kraj, by nie firmować jego włączenia do ZSRR. Zmarł na emigracji w Stanach Zjednoczonych. Dla jednych Litwinów jest symbolem państwowości, dla innych dyktatorem, który zostawił kraj bezbronnym.

Syn chłopów i działacz narodowy

Urodził się 10 sierpnia 1874 roku we wsi Užulėnis w powiecie wiłkomierskim guberni kowieńskiej, w rodzinie byłych chłopów pańszczyźnianych. Ojciec zmarł, gdy Antanas był dzieckiem, ale zdążył wyrazić życzenie, by syn się kształcił. Smetona uczył się w szkole elementarnej w Taujėnai, prywatnie w Wiłkomierzu, potem w progimnazjum w Połądze, gdzie po raz pierwszy zetknął się z litewskimi książkami przemycanymi z Prus Wschodnich wbrew carskiemu zakazowi druku łacinką. Matka chciała, by został księdzem. Zdał egzaminy do seminarium duchownego w Kownie, ale wybrał gimnazjum w Mitawie (Jełgawie), jeden z ośrodków litewskiego odrodzenia narodowego. Uczył go tam językoznawca Jonas Jablonskis, jeden z twórców normy litewskiego języka literackiego. W 1896 roku Smetonę wyrzucono ze szkoły, bo razem z innymi litewskimi uczniami odmówił odmawiania modlitw po rosyjsku. Maturę zdał w Petersburgu.

W latach 1897–1902 studiował prawo na uniwersytecie w Petersburgu. Kierował tajną organizacją studentów litewskich, w 1899 roku za udział w protestach studenckich został relegowany, uwięziony na dwa tygodnie i zesłany do Wilna, a w 1902 roku znów aresztowany w sprawie przemytu zakazanych litewskich druków. Studia jednak ukończył. Odrzucał socjalizm, z którym zetknął się w Petersburgu; jego ideą był naród. Po studiach osiadł w Wilnie i do 1915 roku pracował w Wileńskim Banku Ziemskim. W 1904 roku poślubił Zofię Chodakowską, córkę polskojęzycznej rodziny ziemiańskiej, której brata uczył kiedyś jako korepetytor.

Wilno było wtedy miastem polsko-żydowskim, w którym Litwini stanowili niewielką mniejszość, ale dla ruchu narodowego pozostawało historyczną stolicą. Smetona wszedł do Litewskiej Partii Demokratycznej, w grudniu 1905 roku zasiadał w prezydium Wielkiego Sejmu Wileńskiego, który zażądał autonomii Litwy, pisał i redagował gazety. W 1907 roku z księdzem Juozasem Tumasem-Vaižgantasem założył gazetę „Viltis” („Nadzieja”), a w 1914 roku dwutygodnik „Vairas” („Ster”). Uchodził za najlepszego stylistę języka litewskiego swojego pokolenia.

Akt niepodległości

W czasie I wojny światowej, gdy Litwę zajęli Niemcy, Smetona kierował komitetem pomocy ofiarom wojny i należał do grupy działaczy, którzy latem 1916 roku zażądali od niemieckiego dowództwa na Wschodzie prawa Litwinów do własnego państwa. We wrześniu 1917 roku konferencja litewska w Wilnie wybrała go przewodniczącym Taryby, Rady Litwy, a jednocześnie zaczął wydawać dziennik „Lietuvos aidas”. Taryba lawirowała między niemieckimi okupantami a własnymi celami. 11 grudnia 1917 roku ogłosiła niepodległość w „wiecznym związku” z Niemcami, ale 16 lutego 1918 roku Smetona z dziewiętnastoma innymi członkami rady podpisał akt niepodległości Litwy bez tego zastrzeżenia. Gdy Berlin chciał zrobić z Litwy państwo zależne, Taryba pod jego przewodnictwem latem 1918 roku ogłosiła królestwo i wybrała na tron niemieckiego księcia Wilhelma von Urach, by uprzedzić aneksję. Po klęsce Niemiec w listopadzie 1918 roku z tego pomysłu się wycofała.

Na przełomie 1918 i 1919 roku Smetona zabiegał w Niemczech i Skandynawii o pożyczki dla rodzącego się państwa. 4 kwietnia 1919 roku Taryba wybrała go pierwszym prezydentem Litwy. Był nim w czasie walk z bolszewikami, bermontowcami i Polską, ale jego narodowcy przegrali wiosną 1920 roku wybory do Sejmu Ustawodawczego, a obowiązki głowy państwa przejął przewodniczący Sejmu Aleksandras Stulginskis. W październiku tego roku dywizja gen. Lucjana Żeligowskiego zajęła Wilno. Odzyskanie miasta stało się dla Litwy, a dla Smetony szczególnie, sprawą nadrzędną. W jego myśleniu Polska była zagrożeniem większym niż Niemcy i Rosja.

Dyktatura „wodza narodu”

Przez sześć lat Smetona pozostawał na uboczu władzy. Pisał, redagował gazety, wykładał etykę i filozofię starożytną na uniwersytecie w Kownie, przewodził nacjonalistycznemu Związkowi Narodowców (tautininkai). Na początku 1923 roku, po zajęciu Kraju Kłajpedzkiego przez litewskich powstańców, był przez krótki czas komisarzem rządu w Kłajpedzie, a w listopadzie tego roku spędził kilka dni w więzieniu za opublikowanie artykułu swojego współpracownika Augustinasa Voldemarasa.

17 grudnia 1926 roku oficerowie przeprowadzili zamach stanu przeciw lewicowemu rządowi Mykolasa Sleževičiusa i prezydentowi Kazysowi Griniusowi, uzasadniając go zagrożeniem komunistycznym. Smetona był jednym z przywódców przewrotu. 19 grudnia Sejm, bez posłów lewicy i bez wymaganego quorum, wybrał go prezydentem, a premierem został Voldemaras. W kwietniu 1927 roku prezydent rozwiązał Sejm, który nie zebrał się przez dziewięć lat, a w 1928 roku narzucił konstytucję, która dawała mu władzę wykonawczą i, pod nieobecność parlamentu, ustawodawczą. W 1929 roku odsunął zbyt radykalnego Voldemarasa, a na czele rządu postawił szwagra, Juozasa Tūbelisa. W 1931 i 1938 roku wybierało go ponownie, jako jedynego kandydata, kolegium „przedstawicieli narodu”. W 1936 roku zwołał posłuszny sobie Sejm, który dwa lata później uchwalił jeszcze bardziej autorytarną konstytucję, a partie opozycyjne rozwiązano.

Reżim Smetony bywał nazywany faszystowskim, zwłaszcza przez propagandę radziecką, ale historycy porównują go raczej z rządami Józefa Piłsudskiego w Polsce, Ulmanisa na Łotwie czy Salazara w Portugalii: był to autorytaryzm konserwatywny, z kultem przywódcy, cenzurą i represjami wobec komunistów i opozycji, ale bez masowej partii i bez terroru. Smetona tłumił zarówno komunistów, jak i radykalnych narodowców Voldemarasa, którzy w 1934 roku próbowali przewrotu wojskowego. Był tolerancyjny wobec Żydów: za jego rządów nie uchwalono żadnego prawa antyżydowskiego, a ekscesy antysemickie karano, za co przeciwnicy nazywali go „królem żydowskim”. W 1934 i 1935 roku jego władze postawiły przed sądem przywódców nazistowskich partii w Kraju Kłajpedzkim, w jednym z pierwszych w Europie procesów działaczy nazistowskich. Gospodarka, oparta na rolnictwie i eksporcie do Wielkiej Brytanii i Niemiec, rozwijała się, ale wieś cierpiała w czasie wielkiego kryzysu, a strajk rolników na Suwalszczyźnie w 1935 roku stłumiono siłą.

Trzy ultimata

Polityka zagraniczna Smetony opierała się na nieuznawaniu polskiego Wilna i na neutralności. Litwa nie utrzymywała stosunków z Polską, a konstytucja wskazywała Wilno jako stolicę, Kowno było tylko stolicą tymczasową. 17 marca 1938 roku Polska postawiła Litwie ultimatum, żądając nawiązania stosunków dyplomatycznych. Kowno ustąpiło po dwóch dniach. Rok później, 20 marca 1939 roku, Niemcy zażądały Kłajpedy i Smetona musiał oddać Hitlerowi jedyny port kraju. Upokorzenie zmusiło go do wpuszczenia do rządu polityków opozycji i osłabiło jego pozycję na resztę rządów.

We wrześniu 1939 roku Litwa ogłosiła neutralność i odrzuciła niemieckie namowy, by uderzyć na Polskę i zająć Wilno. Gdy na mocy traktatu o granicach i przyjaźni kraj przeszedł do radzieckiej strefy interesów, Józef Stalin zaproponował mu Wilno w zamian za radzieckie garnizony. Smetona wątpił, czy miasto jest warte takiej ceny, ale rząd uznał, że odmowa nie powstrzyma Armii Czerwonej, a jedynie odbierze Litwie Wilno. 10 października 1939 roku Litwa podpisała pakt o wzajemnej pomocy i dostała Wilno, ale z około 20 tysiącami żołnierzy radzieckich w bazach wokół Kowna.

Wiosną 1940 roku Moskwa wykorzystała pretekst rzekomego porywania swoich żołnierzy. 25 maja Wiaczesław Mołotow oskarżył Litwę, a w czerwcu Smetona pisał jeszcze osobisty list do przewodniczącego Prezydium Rady Najwyższej ZSRR Michaiła Kalinina, zapewniając o lojalności wobec paktu. Tuż przed północą 14 czerwca Mołotow postawił ultimatum: nowy rząd i wpuszczenie nieograniczonej liczby wojsk. W nocnych obradach rządu Smetona zgadzał się tylko na zmianę gabinetu i domagał się oporu, choćby symbolicznego, i wycofania armii pod granicę niemiecką. Ministrowie i generałowie uznali to za niemożliwe. Rano 15 czerwca rząd przyjął wszystkie żądania. Smetona przekazał obowiązki premierowi Antanasowi Merkysowi i po południu wyjechał do Kibart. Gdy litewscy strażnicy nie chcieli go przepuścić, około północy przeszedł w bród przez graniczny potok do Prus Wschodnich. Tego samego dnia Armia Czerwona zajęła kraj, a dwa dni później Moskwa ustanowiła w Kownie tak zwany rząd ludowy.

Sam Smetona tłumaczył później, że gdyby został, bolszewicy odebraliby mu majątek, a jego i rodzinę wywieźli w głąb Rosji. Liczył też, że za granicą zrobi dla kraju więcej niż jako marionetka. Los prezydentów Łotwy i Estonii, Kārlisa Ulmanisa i Konstantina Pätsa, którzy zostali, podpisywali dekrety okupantów, a potem zostali deportowani do ZSRR i tam zmarli, pokazał, że w tej części miał rację. Jego ucieczka, z brodzeniem przez potok, dała jednak propagandzie radzieckiej obraz tchórzliwego dyktatora, który porzucił naród.

Emigracja i śmierć

W Niemczech Smetonę przejęło Gestapo. Przez dwa miesiące mieszkał pod nadzorem w domku myśliwskim na Mazurach, a w sierpniu przeniesiono go do Berlina. Hitler, związany wówczas paktem ze Stalinem, nie pozwalał mu na żadną działalność polityczną. Jesienią 1940 roku Smetona wyjechał do Szwajcarii. Tam podpisał antydatowane na 15 czerwca tak zwane akty kibartajskie, którymi odwoływał Merkysa i powierzał obowiązki premiera i zastępcy prezydenta posłowi litewskiemu w Rzymie, Stasysowi Lozoraitisowi. Miało to dać podstawę rządowi na uchodźstwie, ale dokumenty nigdy nie zostały użyte. Litewscy dyplomaci, którzy nadal reprezentowali niepodległą Litwę w państwach nieuznających aneksji, traktowali dawnego dyktatora z rezerwą.

Wizę amerykańską Smetona dostał pod upokarzającym warunkiem, że w Stanach Zjednoczonych nie będzie występował jako głowa państwa ani przedstawiciel rządu. W styczniu 1941 roku wyjechał do Lizbony, przez Brazylię popłynął do Nowego Jorku, dokąd dotarł w marcu. 1 kwietnia przyjął go podsekretarz stanu Sumner Welles, autor deklaracji z lipca 1940 roku, w której Stany Zjednoczone odmówiły uznania aneksji państw bałtyckich, a 18 kwietnia prezydent Franklin Delano Roosevelt. Spotkania nie przyniosły Litwie nic konkretnego. Smetona mieszkał w Waszyngtonie, Pittsburghu i Chicago, a od 1942 roku u syna w Cleveland, gdzie pisał wspomnienia i historię Litwy. Po niemieckim ataku na ZSRR w czerwcu 1941 roku Litwini wznieśli antyradzieckie powstanie i utworzyli rząd tymczasowy, ale Niemcy go rozwiązali i włączyli kraj do Komisariatu Rzeszy Ostland. Smetona obserwował to z oddali, bez wpływu na bieg wydarzeń.

9 stycznia 1944 roku w domu syna wybuchł pożar. Smetona wydostał się z poddasza, ale wrócił po płaszcz i udusił się dymem. Zmarł w drodze do szpitala. Pogłoski, że pożar podłożyli radzieccy agenci, nigdy nie znalazły potwierdzenia. Pochowano go w Cleveland, a w 1975 roku jego szczątki przeniesiono na cmentarz w Chardon w stanie Ohio, gdzie spoczywa obok żony.

Znaczenie

Smetona był jedną z tych postaci międzywojennej Europy Środkowo-Wschodniej, które zbudowały państwa narodowe na gruzach imperiów i rządziły nimi w sposób autorytarny, przekonane, że tylko silna władza ochroni je przed wrogami. Jak Piłsudski, Ulmanis i Päts, nie zdołał ochronić kraju przed porozumieniem dwóch totalitarnych sąsiadów: pakt Ribbentrop-Mołotow i jego tajne protokoły rozstrzygnęły los Litwy bez jej udziału, a armia, na którą wydawano jedną piątą budżetu, nie oddała w czerwcu 1940 roku ani jednego strzału. Na Litwie wciąż spiera się, czy winę ponosi prezydent, który przez lata wykluczał opozycję i nie przygotował państwa na kryzys, czy ministrowie i generałowie, którzy odrzucili jego wezwanie do oporu. Spór ten ma też wymiar prawny: niepodległa Litwa po 1990 roku przyjęła, że skoro Smetona nigdy nie zrzekł się urzędu, przejęcie jego władzy przez Merkysa i Paleckisa było nieważne, a z nim cała droga do aneksji. Dla Polaków pozostał przede wszystkim przeciwnikiem w sporze o Wilno, ale to za jego prezydentury Litwa w 1939 roku odmówiła udziału w napaści na Polskę i przyjęła tysiące polskich żołnierzy i uchodźców. Dziś na Litwie stoją jego pomniki, a jego imię noszą ulice i szkoły.