Tito w Trieście

1 maja 1945 roku oddziały jugosłowiańskiej 4 Armii i słoweńskiego IX Korpusu partyzanckiego wkroczyły do Triestu – największego portu nad północnym Adriatykiem, od 1920 roku należącego do Włoch. Dzień wcześniej w mieście wybuchło powstanie przeciwko Niemcom, zorganizowane przez włoski Komitet Wyzwolenia Narodowego. 2 maja po południu dotarła tam nowozelandzka 2 Dywizja generała Bernarda Freyberga, której poddały się ostatnie niemieckie załogi broniące się w mieście. Dwie armie sojusznicze stanęły naprzeciw siebie w jednym mieście, a każda z nich reprezentowała inną wizję powojennego porządku.

Sformułowanie, że „Josip Broz Tito i jego oddziały zdobyli Triest”, wymaga wyjaśnienia. Tito nie był wówczas w mieście – kierował państwem i wojskiem z Belgradu. Triest zajęły podległe mu jednostki Jugosłowiańskiej Armii, a nie on osobiście. Zajęcie miasta nie było też wyłącznie dziełem Jugosłowian: współtworzyło je włoskie powstanie z 30 kwietnia, a niemiecka kapitulacja została przyjęta przez Nowozelandczyków. Z perspektywy Belgradu był to jednak przede wszystkim triumf Tity, który od lat zapowiadał, że Triest i cała Wenecja Julijska wejdą w skład nowej Jugosławii.

Sporne miasto

Triest przez ponad pięćset lat należał do Habsburgów i był głównym portem monarchii austro-węgierskiej. W mieście dominowała ludność włoska, ale w samych przedmieściach i w okolicznych wsiach na Krasie żyli Słoweńcy, a w Istrii także Chorwaci. Po upadku Austro-Węgier w listopadzie 1918 roku miasto zajęli Włosi, a włosko-jugosłowiański traktat w Rapallo z listopada 1920 roku potwierdził włoską granicę daleko na wschód od miasta. Równocześnie toczył się spór o Fiume, które ostatecznie przypadło Włochom w 1924 roku.

Dla około pół miliona Słoweńców i Chorwatów, którzy znaleźli się w granicach Włoch, okres międzywojenny oznaczał przymusową italianizację. Faszyści spalili w lipcu 1920 roku słoweński dom narodowy w Trieście, a po przejęciu władzy przez Benita Mussoliniego zamknięto słoweńskie i chorwackie szkoły, stowarzyszenia i gazety, a nazwiska i nazwy miejscowości zmieniano na włoskie. Specjalny trybunał dla obrony państwa skazywał słoweńskich działaczy na śmierć. Wspomnienie tych lat stało się później jednym ze źródeł przemocy, która wybuchła w 1943 i 1945 roku.

Po włoskiej agresji na Jugosławię w kwietniu 1941 roku Włochy zajęły część Słowenii i wybrzeża Dalmacji, prowadząc tam brutalną politykę okupacyjną. Po kapitulacji Włoch we wrześniu 1943 roku Niemcy w ramach operacji „Achse” przejęli kontrolę nad regionem i utworzyli Strefę Operacyjną Pobrzeża Adriatyckiego pod zarządem gauleitera Friedricha Rainera. Formalnie Triest pozostawał w granicach Włoskiej Republiki Socjalnej, w rzeczywistości rządzili nim Niemcy. Wyższym dowódcą SS i policji w strefie był Odilo Globocnik, wcześniej jeden z głównych organizatorów zagłady Żydów w Generalnym Gubernatorstwie. W dawnej łuszczarni ryżu Risiera di San Sabba na przedmieściu Triestu urządzono obóz policyjny z krematorium; według szacunków historyków zginęło w nim od 3 do 5 tysięcy ludzi – głównie słoweńskich i chorwackich partyzantów, więźniów politycznych i Żydów – a kilka tysięcy innych wywieziono stamtąd do obozów w Rzeszy.

Jesienią 1943 roku, w krótkim okresie między włoską kapitulacją a niemiecką ofensywą, w głębi Istrii doszło do pierwszej fali zabójstw Włochów, których ciała wrzucano do krasowych szczelin, zwanych po włosku foibe. Ofiarami byli faszystowscy urzędnicy, właściciele ziemscy, karabinierzy i ich krewni; ich liczbę historycy szacują na kilkaset osób.

Wyścig do Triestu

Wiosną 1944 roku słoweńscy partyzanci operowali na Krasie u bram miasta, ale sam Triest pozostawał w rękach niemieckich aż do końca wojny. W marcu 1945 roku Narodowa Armia Wyzwolenia Jugosławii – od tego miesiąca nazywana Jugosłowiańską Armią – rozpoczęła ostatnią ofensywę. Nowo utworzona 4 Armia generała Petara Drapšina posuwała się wzdłuż wybrzeża Adriatyku przez Likę, Rijekę i Istrię, a IX Korpus słoweński działał na Krasie i w dolinie Soczy (wł. Isonzo). Celem Tity było dotarcie do Soczy przed aliantami zachodnimi i postawienie ich przed faktem dokonanym.

Alianci zachodni wiedzieli o tych planach. W lutym 1945 roku feldmarszałek Harold Alexander, naczelny dowódca aliantów na Morzu Śródziemnym, uzgodnił z Titą w Belgradzie, że Triest i linie komunikacyjne prowadzące do Austrii znajdą się pod kontrolą alianckiego rządu wojskowego, choć szczegóły tego porozumienia pozostały niejasne. Po załamaniu frontu niemieckiego we Włoszech w drugiej połowie kwietnia brytyjska 8 Armia skierowała na wschód nowozelandzką 2 Dywizję. Nowozelandczycy przebyli w niespełna tydzień ponad 200 kilometrów, 28 kwietnia zajęli Padwę, a 1 maja przekroczyli Soczę.

Powstanie i wkroczenie Jugosłowian

W samym Trieście sytuacja była zawikłana. Prefekt Bruno Coceani i burmistrz Cesare Pagnini próbowali w kwietniu zjednoczyć wszystkie włoskie siły – łącznie z faszystowskimi – przeciwko nadciągającym Jugosłowianom. Miejscowy Komitet Wyzwolenia Narodowego, z którego latem 1944 roku wystąpili komuniści, popierający współpracę z partyzantami Tity, odrzucił tę propozycję. W nocy z 29 na 30 kwietnia Globocnik nakazał części niemieckich oddziałów wycofanie się z miasta, a rankiem 30 kwietnia komitet ogłosił powstanie. Przeszli do niego karabinierzy, straż finansowa i część straży miejskiej. Według włoskich relacji powstańcy opanowali znaczną część śródmieścia, choć Niemcy nadal trzymali się w kilku umocnionych punktach.

Równocześnie do Triestu wkraczali Jugosłowianie, a w robotniczych dzielnicach wystąpili związani z nimi komuniści, włoscy i słoweńscy. Już 30 kwietnia pierwsze oddziały partyzanckie dotarły do przedmieść i zajęły kilka gmachów. Rankiem 1 maja główne siły 4 Armii przełamały niemiecką obronę na wschodnich podejściach i weszły do miasta. Do wieczora Jugosłowianie opanowali większość Triestu; w przemysłowej dzielnicy toczyła się jeszcze walka z silnym oddziałem niemieckim i czetnickim, który poddał się rano 2 maja. Jugosłowiańskie władze wojskowe nie uznały kompetencji włoskiego komitetu, rozbroiły jego oddziały i przejęły zarząd miasta.

Niemieckie załogi zamknięte w zamku San Giusto, gmachu sądu i w porcie odmawiały poddania się partyzantom, obawiając się odwetu. Gdy po południu 2 maja do miasta dotarły nowozelandzkie czołgi, Niemcy skapitulowali przed Freybergiem. Tego samego dnia o 14.00 weszła w życie kapitulacja wojsk niemieckich we Włoszech, podpisana w Casercie 29 kwietnia; niemieccy żołnierze w Trieście woleli jednak złożyć broń przed aliantami zachodnimi niż przed partyzantami. Ostatnie niemieckie punkty oporu na płaskowyżu nad miastem, w Opicinie, poddały się 3 maja. W tych samych dniach przez Soczę na zachód przeszły tysiące czetników z Momčilem Đujićem, którzy oddali się w ręce Brytyjczyków, by uniknąć jugosłowiańskiej niewoli.

Freyberg zastał w mieście jugosłowiańską administrację i oddziały znacznie liczniejsze od własnych. Obie strony, formalnie sojusznicy, zachowywały się ostrożnie. Nowozelandczycy zajęli port i kilka obiektów, a Jugosłowianie zażądali, by alianci uznali ich zwierzchnictwo w mieście. Freyberg odmówił, ale otrzymał rozkaz unikania starcia.

Czterdzieści dni

Okres od 1 maja do 12 czerwca 1945 roku przeszedł do włoskiej pamięci jako „czterdzieści dni” jugosłowiańskiej okupacji Triestu. Władzę objęła jugosłowiańska komenda wojskowa miasta, która wprowadziła godzinę policyjną, przejęła prasę i radio, wprowadziła jugosłowiańskie zarządzenia, a nowe władze zapowiadały, że Triest jako miasto autonomiczne stanie się częścią federacyjnej Jugosławii. Ulice zapełniły się czerwonymi flagami z gwiazdą, a w manifestacjach organizowanych przez komunistów uczestniczyli zarówno Słoweńcy, jak i część włoskich robotników. Dla wielu Słoweńców oznaczało to wyzwolenie po ćwierćwieczu ucisku. Dla włoskiej większości mieszkańców była to obca okupacja. Według włoskich źródeł 5 maja jugosłowiańscy żołnierze otworzyli ogień do prowłoskiej demonstracji, zabijając kilka osób.

Jugosłowiańska służba bezpieczeństwa OZNA i oddziały wojskowe przeprowadziły masowe aresztowania. Zatrzymywano członków faszystowskich organizacji, policjantów, żołnierzy Włoskiej Republiki Socjalnej i straży miejskiej, urzędników, ale także działaczy niekomunistycznego ruchu oporu, którzy sprzeciwiali się aneksji, oraz ludzi wskazanych w donosach. Część aresztowanych zwolniono, część wywieziono do obozów w głębi Jugosławii, wielu zginęło. Ofiary zabijano często nad krasowymi szczelinami i opuszczonymi szybami kopalnianymi, do których wrzucano ciała, stąd nazwa masakr w fojbach.

Liczba ofiar pozostaje przedmiotem sporu. Historycy Raoul Pupo i Roberto Spazzali szacowali łączną liczbę ofiar obu fal przemocy, w 1943 i 1945 roku, w całej Wenecji Julijskiej i Istrii na około 5 tysięcy, później Pupo obniżył ten szacunek do 3–4 tysięcy. Inni włoscy autorzy podają liczby od 6 do 11 tysięcy, a najwyższe, publicystyczne szacunki sięgają 20 tysięcy. Między 1945 a 1948 rokiem w okolicach samego Triestu wydobyto z fojb i masowych grobów ponad 460 ciał, wśród nich także zwłoki niemieckich żołnierzy poległych w ostatnich walkach. Wspólna komisja włosko-słoweńska ustaliła w 2006 roku, że w maju 1945 roku w prowincji Gorycji aresztowano i zabito 1048 osób, w większości żołnierzy i policjantów republiki faszystowskiej, ale także około 320 włoskich i 110 słoweńskich cywilów. Spór dotyczy też motywów: część historyków słoweńskich i chorwackich widzi w tych mordach przede wszystkim odwet na faszystach i kolaborantach, wielu historyków włoskich – zamierzoną politykę zastraszenia i usunięcia przeciwników aneksji, wśród których byli także antyfaszyści.

Pierwszy kryzys z Zachodem

Spór o Triest szybko przerodził się w pierwszy poważny konflikt między aliantami zachodnimi a komunistycznym państwem w Europie. Jugosłowianie zajęli nie tylko Triest, ale też Gorycję, Monfalcone i Pulę oraz wkroczyli do południowej Karyntii w Austrii. 7 maja Alexander wysłał do Belgradu swojego szefa sztabu, generała Williama Morgana, by przypomnieć Ticie lutowe ustalenia. Tito odpowiadał, że jego wojska wyzwoliły ten obszar i mają prawo w nim pozostać.

Winston Churchill widział w postępowaniu Jugosłowian część szerszego radzieckiego nacisku na Europę. 12 maja w depeszy do prezydenta Harry’ego Trumana pisał o „żelaznej kurtynie”, która opuściła się przed frontem wojsk radzieckich – po raz pierwszy używając określenia, które spopularyzował w przemówieniu w Fulton w 1946 roku. Truman, choć niechętny angażowaniu się w spory bałkańskie, zgodził się na twarde stanowisko: alianci wzmocnili siły w Wenecji Julijskiej, a amerykańskie i brytyjskie dywizje przygotowywały się na ewentualność starcia. Według przekazów Alexander w rozkazie do żołnierzy z 19 maja porównał metody Tity do metod Hitlera, Mussoliniego i Japonii, co wywołało w Belgradzie oburzenie.

Rozstrzygnęła postawa Moskwy. Józef Stalin nie zamierzał ryzykować konfliktu z niedawnymi sojusznikami o włoski port i radził Ticie ustąpić. Tito, rozgoryczony, oświadczył 27 maja w przemówieniu w Lublanie, że Jugosławia nie chce być „drobną monetą” w przetargach mocarstw – słowa te zirytowały przywódców radzieckich i bywają wskazywane jako jedno z pierwszych źródeł późniejszego rozłamu między Belgradem a Moskwą. Już 23 maja Tito zgodził się jednak w zasadzie na podział regionu.

9 czerwca 1945 roku w Belgradzie podpisano porozumienie między Jugosławią a Wielką Brytanią i Stanami Zjednoczonymi. Wenecję Julijską podzielono linią demarkacyjną, nazwaną od nazwiska generała Morgana linią Morgana, której przebieg ustalono szczegółowo w czerwcu w Duino. Strefa A – Triest, Gorycja, pas ziemi wzdłuż Soczy i port Pula jako enklawa – przeszła pod aliancki rząd wojskowy, strefa B, obejmująca resztę Istrii, pozostała pod zarządem jugosłowiańskim. 12 czerwca jugosłowiańskie wojska opuściły Triest. Wielu deportowanych z miasta nigdy nie wróciło, a ich rodziny przez dziesięciolecia daremnie szukały informacji o ich losie.

Następstwa

Zajęcie Triestu było jednym z ostatnich epizodów wojny w Europie i zarazem jednym z pierwszych sporów zimnej wojny – jedynym miejscem na kontynencie, gdzie w maju 1945 roku wojska zachodnie i komunistyczne stanęły naprzeciw siebie bez uzgodnionej wcześniej linii demarkacyjnej. Kryzys pokazał, że wojenna koalicja pęka jeszcze przed zakończeniem walk, i umocnił w Londynie i Waszyngtonie przekonanie o konieczności stanowczości wobec ekspansji komunistycznej.

Traktat pokojowy z Włochami, podpisany w Paryżu 10 lutego 1947 roku, przyznał Jugosławii większość Istrii, Rijekę i Zadar, a z Triestu i okolic utworzył Wolne Terytorium Triestu pod nadzorem Rady Bezpieczeństwa ONZ. Terytorium formalnie powstało 15 września 1947 roku, ale mocarstwa nigdy nie uzgodniły kandydata na jego gubernatora, a w praktyce nadal dzieliło się na strefę A pod zarządem anglo-amerykańskim i strefę B pod jugosłowiańskim. Po zerwaniu Tity ze Stalinem w 1948 roku Zachód zaczął traktować Jugosławię jako potencjalnego partnera, co ułatwiło kompromis. Memorandum londyńskie z 5 października 1954 roku przekazało strefę A z Triestem Włochom, a strefę B Jugosławii; 26 października 1954 roku do miasta wkroczyły wojska włoskie. Granicę ostatecznie potwierdził traktat z Osimo w 1975 roku.

Zmiana granic pociągnęła za sobą exodus ludności włoskiej z Istrii, Rijeki i Dalmacji. W latach 1945–1956 region opuściło – według różnych szacunków – od 230 do 350 tysięcy osób, w większości Włochów, ale także Słoweńców i Chorwatów niechętnych nowej władzy. Pamięć o fojbach i exodusie, przez dziesięciolecia zepchnięta na margines, powróciła do włoskiej debaty publicznej po upadku komunizmu; od 2005 roku Włochy obchodzą 10 lutego Dzień Pamięci jej ofiar. Po stronie słoweńskiej i chorwackiej pamięta się zaś o faszystowskich represjach i o wkładzie partyzantów w wyzwolenie regionu. Rozbieżne narracje próbowała zbliżyć wspólna włosko-słoweńska komisja historyków, która w 2000 roku zakończyła prace nad raportem o stosunkach obu narodów w latach 1880–1956.