Kapitulacja Jugosławii

Wieczorem 17 kwietnia 1941 roku w zajętym przez Niemców Belgradzie dwaj przedstawiciele pokonanego państwa, były minister spraw zagranicznych Aleksandar Cincar-Marković i gen. Radivoje Janković, podpisali bezwarunkową kapitulację królewskiej armii jugosłowiańskiej. Warunki podyktował im dowódca niemieckiej 2 Armii gen. płk Maximilian von Weichs. Zawieszenie broni weszło w życie nazajutrz w południe. Jedenaście dni po tym, jak Niemcy zaatakowały Jugosławię, jej armia przestała istnieć, a setki tysięcy żołnierzy szły do niewoli. Państwo jednak nie skapitulowało. Król Piotr II i rząd gen. Dušana Simovicia byli już w Grecji i zamierzali prowadzić wojnę z emigracji.

Pod tą datą kalendaria piszą, że „w Londynie powstaje rząd na uchodźstwie”, a „król Piotr ucieka do Grecji”. Król odleciał do Grecji już 14 lub 15 kwietnia, zanim podpisano kapitulację. Żaden nowy rząd nie powstał też w Londynie. Za granicę wyjechał istniejący rząd Simovicia, który przez Grecję, Palestynę i Egipt dotarł do Wielkiej Brytanii dopiero w czerwcu 1941 roku. Pod 12 kwietnia widnieje z kolei informacja, że Belgrad się poddał, a pod 16 kwietnia, że Niemcy posuwali się w głąb Jugosławii na południe. Oba te wydarzenia należą do tej samej historii upadku państwa.

Belgrad poddaje się patrolowi SS

Po przełamaniu frontu w pierwszych dniach wojny trzy niemieckie zgrupowania pancerne zbiegały się na jugosłowiańską stolicę. Od południa doliną Morawy szła 11 Dywizja Pancerna z 1 Grupy Pancernej gen. płk. Ewalda von Kleista, od zachodu, między Drawą a Sawą, 8 Dywizja Pancerna, a od północy, przez Banat, XLI Korpus Pancerny z dywizją SS „Reich” i pułkiem „Großdeutschland”, który 11 kwietnia dotarł do Pančeva na przeciwległym brzegu Dunaju. Wojska jugosłowiańskie opuściły Belgrad wieczorem 12 kwietnia. Mosty na Dunaju były zerwane.

Po południu 12 kwietnia dowódca kompanii motocyklowej dywizji „Reich”, SS-Obersturmführer Fritz Klingenberg, przeprawił się przez rzekę z garstką ludzi na zdobytych łodziach. Różne relacje mówią o kilku lub kilkunastu esesmanach. Patrol wszedł do opustoszałego miasta niemal bez przeszkód, a około 17.00 zatknął flagę ze swastyką nad poselstwem niemieckim. Mniej więcej dwie godziny później burmistrz Belgradu Jevrem Tomić w obecności przedstawiciela niemieckiego ministerstwa spraw zagranicznych, internowanego wcześniej przez Jugosłowian, przekazał miasto Klingenbergowi. Według relacji Klingenberg blefował, strasząc burmistrza nalotem i ostrzałem artylerii, jeśli miasto się nie podda. Za ten wyczyn otrzymał w maju Krzyż Rycerski, a propaganda Rzeszy zrobiła z niego bohatera.

Główne siły wkroczyły do Belgradu nazajutrz. Według meldunków niemieckich czołowe oddziały 8 Dywizji Pancernej weszły do centrum w nocy z 12 na 13 kwietnia, od 6.32 rano wjeżdżały do miasta czołgi 11 Dywizji Pancernej z samym Kleistem na czele, a od północy patrole pułku „Großdeutschland”. Wyścig do Belgradu zakończył się niemal remisem. Przed gmachem parlamentu Niemcy urządzili defiladę. Miasto, zrujnowane przez naloty z 6 i 7 kwietnia, znalazło się pod okupacją. Wkrótce zmuszono od 3500 do 4000 belgradzkich Żydów do odgruzowywania ulic.

Pościg na południe

Upadek stolicy nie zakończył walk, ale odebrał im sens. Jugosłowiańskie naczelne dowództwo liczyło jeszcze, że resztki armii wycofają się w góry Bośni, Serbii i Czarnogóry i utworzą tam redutę. Niemcy nie dali im na to czasu. Weichs podzielił swoje siły na dwie grupy pościgowe, które z zachodu i wschodu zbiegały się na Sarajewo. Spieszyli się także dlatego, że dywizje pancerne musiały jak najszybciej wracać na północ, by przygotować się do wojny ze Związkiem Radzieckim. 14 kwietnia padły Knin, Jajce, Doboj, Zvornik, Valjevo i Kruševac. Pod Užicami i Zvornikiem do niewoli szły dziesiątki tysięcy żołnierzy naraz. 15 kwietnia 8 i 14 Dywizja Pancerna weszły jednocześnie do Sarajewa, gdzie skapitulowało dowództwo jugosłowiańskiej 2 Armii. W okolicach miasta Niemcy zagarnęli także naczelne dowództwo.

16 kwietnia, w dniu, który podają kalendaria, Niemcy zajęli Mostar, Novi Pazar, Kosowską Mitrowicę i Podgoricę. Na wybrzeżu Włosi szli na południe wzdłuż Dalmacji: 15 kwietnia zajęli Split, 16 kwietnia Szybenik, a 17 kwietnia Dubrownik i Kotor, gdzie dywizje idące od północy spotkały się z wojskami nadchodzącymi z Albanii. W Mostarze i w Dalmacji doszło do pierwszych starć między Serbami a Chorwatami, zapowiedzi tego, co miało nastąpić. Z tym dniem kalendaria łączą także odcięcie przez Niemców armii greckiej w Albanii, ale to już osobny rozdział kampanii bałkańskiej.

Ostatni akt rozegrała flota. Większość okrętów jugosłowiańskiej marynarki wojennej wpadła w ręce Włochów w Zatoce Kotorskiej nieuszkodzona. 17 kwietnia dwaj młodzi oficerowie, Milan Spasić i Sergej Mašera, wysadzili w Kotorze niszczyciel „Zagreb”, by nie oddać go nieprzyjacielowi, i zginęli razem z nim. Okręt podwodny „Nebojša” i dwa kutry torpedowe przedarły się do Aleksandrii i walczyły dalej u boku Brytyjczyków.

Król i rząd odlatują

Rząd, który 6 kwietnia opuścił bombardowany Belgrad, błąkał się przez tydzień po kraju, coraz bardziej odcięty od wojska. 13 kwietnia, w katolicką Wielkanoc, ministrowie obradowali w Pale pod Sarajewem. Simović przedstawiał sytuację jako bardzo ciężką, ale nie beznadziejną, i mówił o obronie na nowej linii Drina–Sawa, ale postanowiono przenieść rząd do Nikšicia w Czarnogórze, skąd można było odlecieć za granicę. Simović, który dotąd był jednocześnie premierem i szefem sztabu naczelnego dowództwa, przekazał tę drugą funkcję gen. Danilowi Kalafatoviciowi. Między ministrami trwały już wzajemne oskarżenia o winę za klęskę, a ministrowie chorwaccy z Vladkiem Mačkiem od kilku dni byli w Zagrzebiu.

14 lub 15 kwietnia, zależnie od źródła, Simović polecił Kalafatoviciowi wystąpić o zawieszenie broni. Na ostatnim posiedzeniu w kraju, 15 kwietnia w Nikšiciu, rząd przyjął zasadę opracowaną przez wicepremiera Slobodana Jovanovicia: skapitulować miała tylko armia, a nie państwo. Król i rząd mieli wyjechać za granicę i stamtąd dalej prowadzić wojnę u boku Wielkiej Brytanii. Piotr II odleciał z improwizowanego lotniska w Nikšiciu do Grecji w nocy z 14 na 15 kwietnia, a według części źródeł 15 kwietnia. Ministrowie poszli w jego ślady, a Simović odleciał 15 kwietnia. Samolotami wywieziono też część rezerw złota Banku Narodowego. Większość maszyn, które wylądowały na greckim lotnisku w Paramythii, zniszczyło wkrótce potem włoskie lotnictwo, ale do Egiptu przedostało się kilka samolotów, około tysiąca żołnierzy i kilkuset lotników.

Z Grecji, na którą także nacierali już Niemcy, król i rząd przenieśli się do Palestyny i Egiptu. 4 maja w Jerozolimie Simović oświadczył, że porozumienie z Chorwatami z 1939 roku pozostaje podstawą polityki państwa. W czerwcu 1941 roku król i rząd dotarli do Londynu, gdzie przyjęto ich jak bohaterów, którzy odmówili uległości Hitlerowi. Tam dopiero rząd jugosłowiański stał się rządem na uchodźstwie, jednym z kilku, które Londyn gościł od 1939 i 1940 roku.

Podpis w Belgradzie

Już 14 kwietnia dowódcy jugosłowiańskiej 2 i 5 Armii próbowali zawrzeć z Niemcami lokalne rozejmy, ale odprawiono ich z niczym: podstawą rozmów mogła być tylko bezwarunkowa kapitulacja całej armii. Późnym wieczorem tego dnia wysłannik rządu zgłosił się w kwaterze Kleista z prośbą o natychmiastowe zawieszenie broni. Naczelne dowództwo wojsk lądowych powierzyło rokowania Weichsowi, który 15 kwietnia po południu przyleciał do Belgradu i przygotował warunki. 16 kwietnia przybył jugosłowiański emisariusz, ale nie miał pełnomocnictw. Dostał projekt dokumentu i samolot, by sprowadzić upoważnionych przedstawicieli.

17 kwietnia wieczorem, według niemieckich źródeł około 21.00, Cincar-Marković i Janković podpisali z upoważnienia Kalafatovicia akt kapitulacji. Według opracowań serbskich ceremonia odbyła się w budynku poselstwa czechosłowackiego. Część opracowań podaje, że podpis złożył sam Kalafatović, ale większość, w tym prace Tomasevicha, wymienia jako sygnatariuszy Cincar-Markovicia i Jankovicia. Za Niemcy podpisał Weichs, za Włochy, z zastrzeżeniem, że „te same warunki obowiązują armię włoską”, attaché wojskowy płk Luigi Buonofati. Obecni byli też oficerowie łącznikowi Węgier i Bułgarii, którzy nie podpisali dokumentu, bo ich kraje formalnie nie były z Jugosławią w stanie wojny. Akt przewidywał, że oficerowie i żołnierze idą do niewoli, a broń, magazyny, fortyfikacje, okręty, środki transportu, mapy pól minowych i archiwa rządowe mają zostać przekazane nienaruszone. Kapitulacja weszła w życie 18 kwietnia o 12.00. Serbscy historycy podnosili potem, że była prawnie wątpliwa, bo Cincar-Marković od przewrotu 27 marca nie był ministrem, a Janković był już jeńcem.

Bilans klęski

Niemcy wzięli do niewoli od około 254 do 345 tysięcy jugosłowiańskich żołnierzy, a Włosi kolejnych około 30 tysięcy. Jeńców traktowano według narodowości. Chorwatów, Słoweńców, bośniackich muzułmanów, Niemców i Węgrów z armii jugosłowiańskiej szybko zwalniano, Serbów zaś wywieziono do obozów w Rzeszy. Według różnych szacunków od około 180 do ponad 200 tysięcy z nich spędziło w niewoli całą wojnę. Strat jugosłowiańskich w zabitych nigdy dokładnie nie policzono. Niemcy stracili według własnych danych 151 zabitych, 392 rannych i 15 zaginionych, Włosi około 800 zabitych, głównie w walkach w Albanii, a Węgrzy około 120.

Klęska była tak szybka, że od razu zaczęło się szukanie winnych. Serbscy politycy oskarżali Chorwatów o zdradę, chorwaccy obwiniali serbskie dowództwo i rządy Belgradu. Historycy wskazują raczej na słabość samej armii: przestarzałe uzbrojenie, plan obrony całej granicy bez odwodów, spóźnioną mobilizację i utratę łączności po zbombardowaniu stolicy, a dopiero potem na dezercje i bunty.

Miejsce w wojnie

Jugosławia jako państwo przestała istnieć na mapie Europy, choć jej król i rząd działali dalej w Londynie i były uznawane przez aliantów. 21 i 22 kwietnia ministrowie spraw zagranicznych Joachim von Ribbentrop i Galeazzo Ciano uzgodnili w Wiedniu podział kraju. Niemcy wcielili północną Słowenię, a okrojoną Serbię i Banat oddali pod zarząd wojskowy. Włochy zajęły południową Słowenię z Lublaną, dużą część Dalmacji i Czarnogórę, a większą część Kosowa przyłączyły do Albanii. Węgry dostały Baczkę, Baranię, Międzymurze i Prekmurje, Bułgaria większość Macedonii i skrawki Serbii. Największą część kraju objęło Niepodległe Państwo Chorwackie ustaszy Ante Pavelicia, z Bośnią i Hercegowiną i Sremem, które od razu rozpoczęło prześladowania Serbów, Żydów i Romów.

Część żołnierzy nie poszła do niewoli. Płk Dragoljub Mihailović z grupą oficerów nie uznał kapitulacji i w maju 1941 roku założył w górach zachodniej Serbii ośrodek oporu, z którego wyrosły czetnicy. Po niemieckiej napaści na Związek Radziecki do walki ruszyli komunistyczni partyzanci Josipa Broz Tity. Ich rywalizacja, terror ustaszy, niemieckie i włoskie represje oraz kolaboracyjny rząd gen. Milana Nedicia w Belgradzie sprawiły, że kraj, który w kwietniu skapitulował po jedenastu dniach, stał się na cztery lata jednym z najkrwawszych pól bitewnych okupowanej Europy. Kapitulacja z 17 kwietnia nie zakończyła więc wojny w Jugosławii. Zmieniła tylko jej charakter.