Rozbiór Jugosławii

8 lipca 1941 roku w Berlinie przedstawiciele Niemiec i Włoch podpisali traktat, który wyznaczał granicę między obu państwami na ziemiach słoweńskich, odebranych trzy miesiące wcześniej pokonanej Jugosławii. Tym samym aktem powołano niemiecko-włoską komisję graniczną, która miała wytyczyć tę granicę w terenie. Na pozór była to techniczna umowa o kilkusetkilometrowej linii przez góry i doliny dawnej Krainy. W rzeczywistości zamykała ona serię układów, w których państwa Osi i ich sojusznicy rozparcelowali między siebie terytorium Królestwa Jugosławii. W maju swoje granice ustaliły z Niepodległym Państwem Chorwackim Niemcy i Włochy, teraz porozumiały się między sobą dwa główne mocarstwa Osi. Państwo, które jeszcze w marcu było stroną paktu trzech, w lipcu istniało już tylko jako rząd na uchodźstwie w Londynie, uznawany przez aliantów.

Często podaje się pod tą datą, że Jugosławia, „kraj utworzony przez traktat wersalski”, została rozwiązana przez Oś na części składowe, wśród których szczególne znaczenie miała mieć proniemiecka Chorwacja. Trzeba tu dwóch sprostowań. Jugosławia nie powstała na mocy traktatu wersalskiego. Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców proklamowano 1 grudnia 1918 roku w Belgradzie, zanim zebrała się konferencja pokojowa. W Paryżu nowe państwo zostało uznane przez mocarstwa i podpisało traktat wersalski jako jedna ze stron zwycięskiej koalicji, a jego granice wyznaczyły kolejne traktaty: z Saint-Germain z Austrią, z Neuilly z Bułgarią, z Trianon z Węgrami oraz układ z Włochami w Rapallo z listopada 1920 roku. Nie było też jednego aktu „rozwiązania” Jugosławii 8 lipca. Rozbiór trwał od kwietnia do jesieni 1941 roku, a traktat berliński był tylko jednym z jego ogniw.

Państwo z 1918 roku

Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców, od 1929 roku nazywane Jugosławią, połączyło Królestwo Serbii i Czarnogórę z południowosłowiańskimi ziemiami dawnych Austro-Węgier: Chorwacją i Slawonią, Słowenią, Dalmacją, Bośnią i Hercegowiną oraz Wojwodiną. Od początku dzielił je spór o ustrój. Serbowie, najliczniejszy naród, chcieli państwa scentralizowanego, Chorwaci autonomii, a Słoweńcy, Macedończycy, Czarnogórcy, Albańczycy z Kosowa i Węgrzy z Baczki mieli własne pretensje. Sąsiedzi również nie pogodzili się z powojennymi granicami. Włochy pamiętały, że w 1915 roku obiecano im Dalmację, Węgry uważały Baczkę i Baranję za ziemie odebrane w Trianon, a Bułgaria nigdy nie zrezygnowała z Macedonii.

Dla tych wszystkich roszczeń przewrót z 27 marca 1941 roku w Belgradzie był okazją, na którą czekano dwadzieścia lat. Adolf Hitler jeszcze tego samego dnia postanowił zniszczyć Jugosławię „militarnie i jako państwo”, a w dyrektywie nr 25 zapowiedział, że ziemie jugosłowiańskie posłużą do zaspokojenia żądań sąsiadów. Granice przyszłego podziału naszkicował osobiście. 3 i 12 kwietnia, w czasie gdy Wehrmacht szedł na Belgrad, wydał w swojej kwaterze polowej w Mönichkirchen pod Wiedniem wytyczne w sprawie podziału Jugosławii. Gdy 17 kwietnia armia jugosłowiańska skapitulowała, mapa była w zasadzie gotowa.

Wiedeń i doktryna zawojowania

21 i 22 kwietnia ministrowie spraw zagranicznych Joachim von Ribbentrop i Galeazzo Ciano spotkali się w Wiedniu, by uzgodnić podział łupów. Rozmowy były nierówne. Ciano zabiegał o jak największe nabytki na wybrzeżu i w Słowenii, ale według historyków słoweńskich Włosi mogli jedynie komentować decyzje, które Hitler już podjął. Niemcy zostawili sobie to, na czym im zależało: północną Słowenię, która przed 1918 rokiem należała do austriackiej Styrii i Krainy, oraz kontrolę nad Serbią z jej liniami kolejowymi, Dunajem i kopalniami miedzi w Borze. Resztę rozdzielono między Włochy, Węgry, Bułgarię i nowe państwo chorwackie.

Prawną podstawą tych decyzji było przekonanie Berlina i Rzymu, że Jugosławia przestała istnieć wskutek zawojowania (debellatio), a więc jej terytorium jest do wolnego rozporządzenia zwycięzców. Pierwszy powiedział to głośno regent Węgier Miklós Horthy: 10 kwietnia, w dniu proklamacji NDH, on i premier László Bárdossy ogłosili, że Jugosławia się rozpadła, co miało zwolnić Węgry z zawartego w grudniu 1940 roku traktatu o wieczystej przyjaźni. Alianci tej doktryny nie uznali. Król Piotr II i rząd gen. Dušana Simovicia, którzy w czerwcu dotarli do Londynu, reprezentowali dla Wielkiej Brytanii i jej sojuszników wciąż istniejące państwo, czasowo okupowane przez nieprzyjaciela.

Mapa podziału

Do lipca 1941 roku rozbiór przybrał postać, która z niewielkimi zmianami przetrwała do kapitulacji Włoch we wrześniu 1943 roku.

Niemcy zajęli Dolną Styrię z Mariborem i Celje oraz Górną Krainę z Jesenicami i Kranjem. Ziemie te nie zostały formalnie wcielone do Rzeszy. Oddano je pod zarząd szefów administracji cywilnej, gauleiterów sąsiedniej Styrii i Karyntii, z zadaniem, które Hitler sformułował pod koniec kwietnia w Mariborze: „uczyńcie mi ten kraj znów niemieckim”. Zapowiadana aneksja nigdy nie doszła do skutku, ale germanizacja ruszyła od razu: zakazano języka słoweńskiego w urzędach i szkołach, rozwiązano słoweńskie organizacje, a latem 1941 roku zaczęły się masowe wysiedlenia Słoweńców do Serbii, Chorwacji i w głąb Rzeszy. Serbię w granicach mniej więcej sprzed wojen bałkańskich Niemcy objęli zarządem wojskowym. Był to jedyny w okupowanej Europie obszar pod bezpośrednią władzą niemieckiego dowódcy wojskowego, przy którym działała posłuszna serbska administracja komisarzy Milana Aćimovicia. Formalnie do Serbii należał też Banat, ale faktycznie rządzili nim miejscowi Niemcy.

Włochy wzięły najwięcej ziemi. 3 maja 1941 roku dekretem królewskim anektowały południową Słowenię z Lublaną jako nową prowincję Królestwa Włoch. Na mocy traktatów rzymskich z 18 maja, zawartych z Ante Paveliciem, przyłączyły większą część środkowej Dalmacji ze Splitem i Szybenikiem, wyspy i Zatokę Kotorską, a 7 czerwca utworzyły z tych ziem Gubernatorstwo Dalmacji z siedzibą w Zadarze. Czarnogórę okupowały i zarządzały nią przez cywilnego komisarza, szukając dla niej formy państwa związanego z dynastią sabaudzką. Król Wiktor Emanuel III był przecież mężem czarnogórskiej księżniczki Heleny. Większość Kosowa i zachodnie skrawki Macedonii z Tetowem, Gostivarem i Debarem oddano pod zarząd okupowanej przez Włochy Albanii, spełniając marzenie albańskich nacjonalistów o Wielkiej Albanii.

Węgry zajęły w kwietniu Baczkę, Baranję, Međimurje i Prekmurje, czyli ziemie, które przed 1920 rokiem należały do Korony Świętego Stefana. 9 lipca, dzień po podpisaniu traktatu berlińskiego, węgierski komendant wojskowy w Čakovcu ogłosił, że Međimurje pozostanie na stałe pod władzą Węgier, czego Zagrzeb nigdy nie uznał. Formalnie wszystkie te ziemie wcielono do Węgier w połowie grudnia 1941 roku. Bułgaria, sojuszniczka Niemiec od marca, 19 kwietnia wprowadziła wojska do niemal całej jugosłowiańskiej Macedonii ze Skopje, Bitolą i Ochrydą oraz do skrawków południowo-wschodniej Serbii z Pirotem i Vranjem. Car Borys III i jego rząd uznali te ziemie za odzyskane bułgarskie terytorium, choć Niemcy formalnie traktowali je jako obszar pod bułgarską administracją do końca wojny.

Największym z nowych tworów było Niepodległe Państwo Chorwackie ustaszy, proklamowane 10 kwietnia. Objęło większość dzisiejszej Chorwacji, całą Bośnię i Hercegowinę oraz Srem aż po przedmieścia Belgradu, ale bez Dalmacji, oddanej Włochom. Przez jego terytorium przebiegała linia demarkacyjna między niemiecką strefą wpływów na północnym wschodzie a włoską na południowym zachodzie.

Granica w poprzek Słowenii

Spośród ziem jugosłowiańskich najdokładniej, i najbrutalniej, podzielono Słowenię. Jej ziemie dostały się trzem państwom, a skrawek przy granicy z Chorwacją przypadł jeszcze NDH. Granice ustalano w traktatach międzypaństwowych: Niemcy zawarły układ z Chorwacją 13 maja 1941 roku, Włochy z Chorwacją 18 maja, a Niemcy z Włochami właśnie 8 lipca w Berlinie. Między Niemcami a Węgrami traktatu nie podpisano. Berlin chciał początkowo zatrzymać Prekmurje dla siebie, ale dla dobra sojuszu z Budapesztem zadowolił się czterema niemieckimi wsiami w Goričkim.

Traktat z 8 lipca w zasadzie potwierdzał linię, którą Hitler wytyczył w kwietniu. Mieszana komisja graniczna, której po stronie niemieckiej przewodniczył dyplomata Kurt von Kamphoevener, mogła wprowadzać tylko drobne poprawki. Pracowała w terenie do jesieni 1941 roku. Granica przecinała Słowenię mniej więcej wzdłuż Sawy, od Alp Julijskich i Karawanek przez okolice Lublany, która znalazła się po stronie włoskiej, niedaleko niemieckich posterunków, aż po granicę chorwacką. Niemcy szybko ją umocnili: w pasie przygranicznym burzono zabudowania, wycinano lasy na szerokość kilkudziesięciu metrów, stawiano zasieki, bunkry i pola minowe, a prace wykonywali miejscowi w ramach robót przymusowych. Do historii przeszła opowieść z gór Polhograjskich, gdzie komisja poprowadziła granicę przez podwórze gospodarstwa. Gospodarze w nocy przesunęli znaki graniczne poniżej zabudowań i w ten sposób uratowali dom przed rozbiórką.

Ludzie podzielonego kraju

Dla mieszkańców rozbiór oznaczał nie tylko zmianę paszportu. Prawie każdy z okupantów starał się „oczyścić” zdobyte ziemie z ludności uznanej za obcą. Niemcy planowali wysiedlenie z Dolnej Styrii i Górnej Krainy ponad dwustu tysięcy Słoweńców, przede wszystkim inteligencji, duchowieństwa i osadników przybyłych po 1918 roku. Wywieziono ostatecznie dziesiątki tysięcy osób, a na ich miejsce sprowadzano Niemców z innych części Europy. Węgrzy w pierwszych tygodniach okupacji wypędzili z Baczki około 10 tysięcy Serbów, a do końca wojny, według różnych szacunków, od 25 do 60 tysięcy, głównie osadników z okresu międzywojennego. W czasie wkraczania wojsk węgierskich zginęło od około tysiąca do kilku tysięcy cywilów. W Kosowie albańskie oddziały, przy biernej postawie Włochów, przepędzały serbskich i czarnogórskich osadników. W bułgarskiej Macedonii zamykano serbskie szkoły i cerkwie, a nauczycieli i urzędników odsyłano do Serbii.

Najgorzej było w Chorwacji. Ustasze od kwietnia budowali państwo bez Serbów, Żydów i Romów. Ustawy rasowe, zakaz cyrylicy, pierwsze masakry w Gudovacu, Veljunie i Glinie, a latem 1941 roku kolejne masowe mordy w Lice, Hercegowinie i Bośni sprawiły, że tysiące Serbów uciekały do włoskiej strefy okupacyjnej, do Serbii i Czarnogóry albo w góry. Uciekinierzy, wypędzeni i jeńcy wracający z niewoli rozsiewali po całym kraju nienawiść do okupantów i ich pomocników.

Z wszystkich części rozbitej Jugosławii kalendaria wyróżniają zwykle Chorwację, i słusznie. NDH, które 15 czerwca 1941 roku przystąpiło do paktu trzech, wysłało ochotników na front wschodni i miało dostarczać Niemcom boksytów, drewna i żywności, było dla Osi najważniejszym nabytkiem. Było też najbardziej niestabilne, bo jego władze prowadziły wojnę z jedną trzecią własnej ludności.

Miejsce w wojnie

Rozbiór, który formalnie domknął traktat berliński z 8 lipca, okazał się dla Osi zwycięstwem pozornym. Już kilka dni wcześniej, 7 lipca, komunistyczni partyzanci oddali w zachodniej Serbii pierwsze strzały powstania, do którego partia Josipa Broz Tity wezwała po ataku Niemiec na Związek Radziecki. 12 lipca Włosi kazali zgromadzeniu w Cetyni ogłosić odrodzenie Królestwa Czarnogóry, a nazajutrz wybuchło tam powstanie, które w ciągu kilku dni wyparło włoskie garnizony z większości kraju. Wraz z rewoltą Serbów w NDH, trwającą od czerwca w Hercegowinie, sprawiło to, że latem 1941 roku walki toczyły się niemal we wszystkich częściach dawnej Jugosławii. Niemcy musieli ściągać na Bałkany dywizje potrzebne gdzie indziej, a 29 sierpnia powołali w Belgradzie kolaboracyjny rząd gen. Milana Nedicia. 12 sierpnia 1941 roku dekret Wiktora Emanuela III formalnie przyłączył Kosowo i zachodnią Macedonię do Albanii.

Podział kraju na strefy wpływów kilku państw, z których każde prowadziło własną politykę, ułatwił też pracę ruchom oporu. Czetnicy Dragoljuba Mihailovicia i partyzanci Tity wkrótce zaczęli walczyć nie tylko z okupantami, lecz także ze sobą nawzajem. Wojna narodowościowa, wojna domowa i wojna z okupantem splotły się w jeden z najkrwawszych konfliktów okupowanej Europy, w którym, według szacunków demograficznych, zginęło około miliona mieszkańców Jugosławii. Po kapitulacji Włoch w 1943 roku Niemcy przejęli większość włoskich stref, a zwycięscy partyzanci Tity odbudowali w 1945 roku Jugosławię, tym razem jako federację komunistyczną, w granicach poszerzonych o część Istrii i miasta wybrzeża, które od 1920 roku należały do Włoch. Granice, o które w lipcu 1941 roku spierali się w Berlinie niemieccy i włoscy dyplomaci, zniknęły po czterech latach. Rozpad Jugosławii, tym razem od wewnątrz, przyszedł pół wieku później.