Ochotnicy dla Finlandii

14 lutego 1940 roku brytyjski rząd ogłosił w Izbie Gmin, że obywatele Wielkiej Brytanii mogą bez przeszkód zaciągać się do armii fińskiej. Wbrew temu, co podają niektóre chronologie, nie był to rządowy apel o ochotników ani werbunek prowadzony przez państwo. Była to odpowiedź na pytanie poselskie: rząd udzielił ogólnej licencji wszystkim chętnym i oddzielnej licencji prywatnej organizacji werbunkowej działającej już w Londynie. Decyzja otworzyła drogę do Finlandii kilku tysiącom Brytyjczyków, którzy zgłosili się w następnych tygodniach. Do frontu nie dotarł jednak żaden z nich. W połowie lutego 1940 roku ochotnicy z kilkunastu krajów szkolili się w fińskich obozach albo byli dopiero w drodze, a jedyną dużą zagraniczną formacją, która zdążyła wejść do walki, był Szwedzki Korpus Ochotniczy.

Ustawa z 1870 roku i rezolucja Ligi

Brytyjczyków wiązała ustawa o zaciągu do obcych armii z 1870 roku (Foreign Enlistment Act). Zabraniała ona poddanym Korony służby w siłach zbrojnych obcego państwa, które prowadzi wojnę z państwem pozostającym w pokoju z Wielką Brytanią, oraz namawiania do takiej służby. W 1937 roku, w czasie wojny domowej w Hiszpanii, prawnicy Korony orzekli, że ustawa obowiązuje także wtedy, gdy wojna nie została formalnie wypowiedziana. Na tej podstawie rząd straszył karami ochotników jadących do Brygad Międzynarodowych.

Na tę opinię powołał się lewicowy poseł Denis Pritt, znany obrońca polityki radzieckiej. Zapytał ministra spraw wewnętrznych, czy wie, że w Londynie działa organizacja wysyłająca ochotników do Finlandii, i czy zamierza ścigać jej członków. Pisemną odpowiedź, opublikowaną 14 lutego, dał wiceminister Osbert Peake. Rząd rozważył sprawę w świetle rezolucji, którą Zgromadzenie Ligi Narodów przyjęło 14 grudnia 1939 roku, potępiając ZSRR i wzywając członków do pomocy Finom. Uznał, że stawianie przeszkód ochotnikom byłoby „niezgodne z duchem i literą tej rezolucji”, a ustawa z 1870 roku pozwala udzielać zwolnień. Dlatego „udzielono ogólnej licencji poddanym brytyjskim na zaciąg do sił fińskich oraz licencji organizacji werbunkowej utworzonej w Londynie”. Pritt pozostał przy swoim i jeszcze w 1940 roku został usunięty z Partii Pracy za obronę radzieckiej napaści.

Za formalną decyzją stały szersze rachuby. Od 5 lutego Londyn i Paryż przygotowywały wysłanie do Skandynawii regularnych wojsk, które miały iść Finom z pomocą przez Narwik i szwedzkie zagłębie rudy żelaza. Rząd wolał, by żołnierze armii brytyjskiej pozostali w jej szeregach, ale nie chciał hamować prywatnej pomocy, która podtrzymywała sympatię opinii publicznej dla Finlandii.

Brytyjski kontyngent Kermita Roosevelta

Werbunek prowadziło w Londynie Biuro Pomocy dla Finlandii (Finnish Aid Bureau), wspierane przez polityków takich jak konserwatysta Leo Amery. Na czele kontyngentu miał stanąć Kermit Roosevelt, syn byłego prezydenta Stanów Zjednoczonych Theodore’a Roosevelta. Pięćdziesięcioletni Amerykanin walczył w pierwszej wojnie światowej w armii brytyjskiej w Mezopotamii, a potem w armii amerykańskiej we Francji. Jesienią 1939 roku, dzięki poparciu przyjaciela, pierwszego lorda Admiralicji Winstona Churchilla, dostał patent majora w pułku Middlesex. Na początku marca Ministerstwo Wojny zwolniło go „jako wyjątek” ze służby czynnej, by mógł dowodzić ochotnikami. 5 marca, po lunchu z Churchillem, Roosevelt odwiedził biuro werbunkowe, gdzie, jak pisał „New York Times”, ściskał dłonie Czechom, Austriakom, Polakom, Irlandczykom i Amerykanom.

Chętnych nie brakowało. Według ówczesnych doniesień do 5 marca zgłosiło się około 5 tysięcy ludzi, a według fińskich opracowań do końca akcji – około 8,5 tysiąca. Najwięcej przybyło jednak w ostatnich dniach wojny, bo biuro działało w pełni dopiero od początku marca, a transport przez Norwegię i Szwecję był powolny. Pierwsza grupa, licząca według fińskich danych 227 ludzi, dotarła do Finlandii tuż po zawarciu pokoju 13 marca. Sam Roosevelt do Finlandii najpewniej nie dojechał. Wśród ochotników był siedemnastoletni Christopher Lee, później słynny aktor, który według własnych wspomnień dostał białą kurtkę maskującą i przez około tydzień pełnił wartę daleko od frontu.

Szwedzi na froncie w Salli

Daleko ważniejsza była pomoc szwedzka, opisana już przy okazji stanowiska państw nordyckich wobec wojny. W połowie lutego Szwedzki Korpus Ochotniczy gen. Ernsta Lindera kończył szkolenie w okolicach Kemi i Tornio. 3 lutego pierwsza grupa bojowa ppłk. Magnusa Dyrssena, około 1500 ludzi, ruszyła na nartach z Kemi do Rovaniemi, skąd koleją przewieziono ją do Kemijärvi. W drodze wyszły na jaw braki w wyszkoleniu i wyposażeniu, a ponad stu ludzi odesłano jako chorych. Wieczorem 24 lutego obie gotowe grupy bojowe wyruszyły w stronę frontu pod Sallą.

Zmianę fińskich oddziałów nad jeziorem Märkäjärvi planowano na 29 lutego, ale przyspieszono ją do 26 lutego, bo na Przesmyku Karelskim od początku miesiąca trwała wielka radziecka ofensywa. 28 lutego Szwedzi przejęli całą pozycję, a Linder, z nominacji marszałka Carla Gustafa Mannerheima, objął dowództwo całego odcinka północnej Finlandii. Uwolnione w ten sposób pięć doświadczonych fińskich batalionów i dwie baterie pojechały na południe. Korpus liczył według szwedzkich danych 8260 przyjętych ochotników (zgłosiło się ponad 12 tysięcy), a razem z Norwegami i Duńczykami ponad 9 tysięcy ludzi. Stracił 33 zabitych, w tym 1 marca ppłk. Dyrssena, około 50 rannych i ponad 130 odmrożonych. Szwedzka eskadra F 19, od połowy stycznia broniąca nieba nad Laponią, oraz szwedzkie baterie przeciwlotnicze osłaniały linię kolejową z Tornio do Oulu, którą płynęło zaopatrzenie ze Szwecji.

Węgrzy, Amerykanie, Estończycy

Z dalszych krajów ochotnicy jechali tygodniami, a Finowie długo nie wiedzieli, co z nimi zrobić. Spór o to, kogo przyjmować, rozstrzygnął dopiero 22 stycznia Mannerheim: armia miała przyjmować niemal każdego zdolnego do walki. Minister spraw zagranicznych Väinö Tanner zastrzegł jednak w poufnym liście do posła w Berlinie, że z niemieckich kandydatów należy brać tylko tych, o których wiadomo, że nie są nazistami. Cudzoziemców zbierano w obozie w Lapua w Ostrobotni, gdzie od 8 stycznia formowano Oddział Sisu pod dowództwem kpt. Bertila Nordlunda. 20 lutego liczył on 212 ludzi. Osobne biuro do spraw ochotników przy kwaterze głównej, z gen. Oscarem Enckellem na czele, powstało dopiero na początku marca.

Najliczniejszą grupą spoza Skandynawii byli Węgrzy. Rząd Pála Telekiego, za wiedzą regenta Miklósa Horthyego, oficjalnie nie wspierał Finlandii, ale po cichu przysłał jej broń i sprzęt, a od 16 grudnia pozwolił na nieoficjalny werbunek. Zgłosiło się według węgierskich i fińskich danych około 25 tysięcy mężczyzn, przyjęto około 350. Po blisko miesięcznym szkoleniu batalion por. Imre Kémeriego Nagya, liczący 346 żołnierzy, ruszył w okrężną podróż przez Jugosławię, Włochy, Francję, Wielką Brytanię, Norwegię i Szwecję. Niemcy odmówili tranzytu przez Rzeszę i okupowaną Polskę, więc ochotnicy jechali bez broni, oficjalnie jako „turyści na obóz narciarski”. Do Finlandii dotarli 2 marca. Węgrów łączyło z Finami poczucie pokrewieństwa językowego, a według węgierskich relacji laureat Nagrody Nobla Albert Szent-Györgyi przekazał na rzecz Finlandii swoją nagrodę.

Ze Stanów Zjednoczonych przybywali przede wszystkim Amerykanie fińskiego pochodzenia. Amerykańskie prawo zabraniało werbunku do obcych armii, ale nie mogło zatrzymać tych, którzy wyjeżdżali na własną rękę. Już 9 grudnia z Nowego Jorku odpłynęło 54 mężczyzn i 5 kobiet, którzy w Wigilię dotarli do Tornio. Część z nich walczyła jako oddział partyzancki w Karelii nad Ładogą. Kolejnych ochotników, w tym około 250 Finów z Kanady, zebrano w jednostce, która 22 lutego dostała nazwę Amerykańskiego Legionu Fińskiego. Jej kompania miała objąć odcinek frontu 13 marca, w dniu, w którym ustały walki. Za oceanem największą rolę odegrała jednak pomoc cywilna: fundusz byłego prezydenta Herberta Hoovera zebrał miliony dolarów dla fińskich uchodźców.

Szczególnie trudne było położenie Estończyków. Od jesieni 1939 roku ich kraj, związany paktem z ZSRR, musiał gościć radzieckie bazy, z których startowały też samoloty bombardujące Finlandię. Rząd w Tallinnie ogłosił neutralność, ale od 400 do 1000 Estończyków, według różnych szacunków, przedostało się do Finlandii nielegalnie, często po lodzie Zatoki Fińskiej. Pierwszymi byli Finowie ingryjscy mieszkający we wschodniej Estonii. Jeden z nich, Johannes Valtonen, poległy 9 lutego 1940 roku, jest uważany za pierwszego obywatela Estonii, który zginął w drugiej wojnie światowej. Kilkuset Ingryjczyków i Karelów, którzy wcześniej uciekli z ZSRR, zgrupowano w fińskim 5 Batalionie Partyzanckim (Sissipataljoona 5), który walczył na froncie. Z innych krajów przyjechało około tysiąca Duńczyków, 725 Norwegów, około 50 Belgów i garstka Włochów (rząd w Rzymie odmówił paszportów tysiącom chętnych). Około stu Greków nie zdążyło wyjechać. Według fińskich statystyk do 13 marca do armii fińskiej przyjęto około 11,7 tysiąca cudzoziemców, ale realne znaczenie bojowe mieli jedynie Szwedzi i niewielka grupa Finów amerykańskich.

Samoloty i broń

Ważniejsze od ochotników były dostawy sprzętu. Wielka Brytania sprzedała Finom 20 myśliwców Gloster Gladiator i 10 podarowała. Dostarczono je między 18 stycznia a 16 lutego, a pierwsze weszły do służby 2 lutego. Brytyjczycy przekazali też kolejne bombowce Bristol Blenheim, karabiny przeciwpancerne, działa, mundury i 40 sanitarek. Po długich sporach z Ministerstwem Lotnictwa 1 lutego sfinalizowano sprzedaż 12 myśliwców Hawker Hurricane. Fińscy piloci odebrali je w Walii pod koniec lutego, ale do Finlandii doleciało tylko 10, i to dopiero 7 i 10 marca, za późno, by wziąć udział w walkach. Francja wysłała między 4 a 29 lutego 30 myśliwców Morane-Saulnier MS.406, które trafiły do 28 Eskadry i zestrzeliły do końca wojny 16 radzieckich samolotów, a także dużo, często przestarzałej, artylerii i amunicji. Z 44 amerykańskich myśliwców Brewster F2A Buffalo przed końcem wojny zmontowano w Szwecji tylko kilka, a z 17 zamówionych brytyjskich Lysanderów pierwsze przyleciały w marcu.

Wszystko to musiało omijać Niemcy, które w grudniu 1939 roku zablokowały tranzyt broni dla Finów, by nie drażnić radzieckiego sojusznika. Samoloty z Wielkiej Brytanii przelatywały przez Stavanger w Norwegii do Szwecji, a skrzynie z rozebranymi maszynami szły statkami do portów norweskich i dalej koleją. Według fińskiego zestawienia z maja 1940 roku najwięcej sprzętu dostarczyła Szwecja, za około 1,5 miliarda marek fińskich, przed Włochami (około 790 milionów), Francją (około 600 milionów), Wielką Brytanią (około 500 milionów) i Stanami Zjednoczonymi (około 270 milionów). Wiele z tych dostaw dotarło jednak już po wojnie.

Miejsce w wojnie

Pomoc ochotników i dostawy broni nie mogły zrównoważyć przewagi Armii Czerwonej, która w połowie lutego przełamywała Linię Mannerheima. Finlandia przyjęła radzieckie warunki pokoju 12 marca, a następnego dnia ustały walki. Większość cudzoziemców nie oddała ani jednego strzału, a Węgrzy do maja pełnili służbę graniczną w Karelii. Brytyjscy ochotnicy utknęli w Finlandii, gdy w kwietniu 1940 roku Niemcy zajęli Norwegię i Danię. Jeszcze wiosną 1941 roku ponad stu z nich czekało w obozie na radzieckie wizy, bo jedyna droga do domu prowadziła przez ZSRR. Kermit Roosevelt wziął w 1940 roku udział w kampanii norweskiej, a zmarł w 1943 roku na Alasce jako major armii amerykańskiej.

Wojna zimowa wyznaczyła też podziały, które miały wrócić. Szwedzcy ochotnicy ponownie walczyli u boku Finów w 1941 roku, w wojnie kontynuacyjnej, ale Finlandia była wtedy sprzymierzona z Niemcami. Imre Kémeri Nagy zmarł w 1942 roku z ran odniesionych jako oficer armii węgierskiej walczącej z ZSRR, a Duńczyk Christian Frederik von Schalburg dowodził duńskimi ochotnikami w Waffen-SS. Z drugiej strony norwescy ochotnicy, tacy jak Max Manus, zostali bohaterami ruchu oporu przeciw Niemcom. Dla Wielkiej Brytanii i Francji fala sympatii dla Finlandii stała się jednym z powodów, dla których coraz poważniej myślały o wyprawie do Skandynawii, a to z kolei przyspieszyło niemieckie przygotowania do zajęcia Norwegii.