Ósma Armia odbija Tobruk

13 listopada 1942 roku oddziały brytyjskiej 8 Armii weszły do Tobruku – portu, którego upadek w czerwcu stał się dla Brytyjczyków symbolem klęski. Wojska niemiecko-włoskie opuściły miasto bez walki, niszcząc to, czego nie zdołały wywieźć. Zajęcie Tobruku było najbardziej wymownym epizodem pościgu, który gen. Bernard Montgomery prowadził od zwycięstwa pod El Alamein na zachód, przez całą Cyrenajkę. Notowane w kalendariach osobno ofensywa „zaczynająca się pod As-Sallum” (10 listopada), odbicie Tobruku (13 listopada) i zajęcie Derny (15 listopada) były etapami tego jednego ruchu.

Od El Alamein do granicy libijskiej

Po odwrocie spod El Alamein armia pancerna feldmarsz. Erwina Rommla cofała się szosą nadbrzeżną, osłaniana przez straże tylne. Montgomery liczył, że dywizje pancerne odetną ją szerokimi łukami przez pustynię, ale próby te spóźniały się, a jednostkom brakowało paliwa. 6 i 7 listopada ulewne deszcze zamieniły pustynne szlaki w błoto i unieruchomiły pościg, gdy Niemcy i Włosi jechali dalej po asfalcie. Ostatnie straże tylne opuściły Marsa Matruh w nocy z 7 na 8 listopada, a Sidi Barrani utrzymały do wieczora 9 listopada.

8 listopada nadeszła wiadomość o lądowaniu aliantów w Maroku i Algierii. Rommel, który miał teraz nieprzyjaciela także daleko na swoich tyłach, postanowił wycofać się jednym skokiem aż na pozycję pod Al-Ukajlą (El Agheila), na granicy Cyrenajki i Trypolitanii – tam, skąd w 1941 i 1942 roku zaczynał swoje ofensywy.

Pod 10 listopada wiele kalendariów podaje, że Montgomery „rozpoczął wielką ofensywę pod As-Sallum”. W rzeczywistości nie była to nowa ofensywa, lecz dalszy ciąg pościgu, który trwał od 4 listopada. Wieczorem 10 listopada 2 Dywizja Nowozelandzka stała u stóp przełęczy Halfaja, a 7 Dywizja Pancerna obchodziła od południa As-Sallum, kierując się na Fort Capuzzo i Sidi Azeiz. Rano 11 listopada 5 Brygada Nowozelandzka zdobyła przełęcz, biorąc według danych brytyjskich około 600 włoskich jeńców. Wieczorem na ziemi egipskiej nie było już wojsk Osi. Al-Bardijję (Bardię), o którą w styczniu 1941 i w styczniu 1942 roku toczono ciężkie walki, Brytyjczycy zajęli bez walki w dniach 11–12 listopada; w kalendariach pojawia się zwykle 11 listopada.

Za granicą zaczęły się kłopoty z zaopatrzeniem. Ósma Armia oddalała się od swoich baz w tempie, za którym nie nadążały kolumny ciężarówek, a wycofujący się nieprzyjaciel wysadzał drogi i mosty i zostawiał za sobą pola minowe. Montgomery musiał zarządzić, by dalej na zachód od Bardii pościg prowadziły tylko samochody pancerne i artyleria, a główne siły – 1 Dywizja Pancerna i Nowozelandczycy – zatrzymały się, by odpocząć i uzupełnić zapasy.

Tobruk po raz trzeci

Tobruk miał dla obu stron znaczenie znacznie większe niż jego rozmiary. Był jedynym dobrym portem między Aleksandrią a Bengazi. Australijczycy zdobyli go na Włochach w styczniu 1941 roku, a potem przez osiem miesięcy bronili w czasie oblężenia, które uczyniło z „szczurów Tobruku” legendę. Tym większym wstrząsem był dla Brytyjczyków upadek twierdzy 21 czerwca 1942 roku, gdy gen. Klopper poddał Rommlowi miasto po jednym dniu szturmu, a do niewoli trafiło około 33 tysięcy żołnierzy. Wiadomość dotarła do Winstona Churchilla w czasie rozmów w Białym Domu i była – jak sam pisał – jednym z najcięższych ciosów, jakie otrzymał w czasie wojny.

Teraz Rommel nie zamierzał bronić Tobruku. Chciał jedynie wywieźć z portu jak najwięcej sprzętu i zapasów – według niektórych opracowań około 10 tysięcy ton – ale nie starczyło na to czasu ani transportu. To, czego nie zabrano, wysadzono lub spalono. Montgomery próbował zamknąć garnizon w mieście, wysyłając kolumnę pancerną pustynią w stronę Akromy, na zachód od Tobruku, ale i ten manewr spóźnił się: oddziały Osi odeszły szosą nadbrzeżną w stronę Gazali i Derny bez większych strat. 13 listopada Brytyjczycy weszli do opuszczonego miasta. Tobruk zmienił właściciela po raz trzeci w ciągu niespełna dwóch lat i tym razem – na stałe.

Niektóre zestawienia umieszczają zajęcie Tobruku pod 12 listopada. Opracowania historyczne zgodnie podają jednak 13 listopada.

Darna i lotniska Martuby

Za Tobrukiem szosa nadbrzeżna prowadzi przez Ajn al-Ghazalę i wyżynę Dżabal al-Achdar do Darny (Derny). 15 listopada Ósma Armia zajęła Darnę oraz lotniska w pobliskiej Martubie. W ciągu dziesięciu dni wojska Osi cofnęły się o około 640 kilometrów.

Lotniska Martuby miały znaczenie daleko wykraczające poza Afrykę. Z nich niemieckie i włoskie samoloty przez ostatnie miesiące atakowały konwoje płynące z Aleksandrii na Maltę. W „Bombowej Alei” między Kretą a Cyrenajką zginęło w 1942 roku wiele statków, a czerwcowy konwój z Aleksandrii w ogóle nie dotarł do celu. Teraz Królewskie Siły Powietrzne natychmiast przeniosły na Martubę swoje myśliwce, które mogły osłaniać okręty na większej części trasy. Kilka dni później, 16 listopada, z Aleksandrii wyszedł konwój „Stoneage”, który 20 listopada dotarł do głodującej wyspy. Odbicie Cyrenajki było więc zarazem ratunkiem dla Malty.

Ostrożny pościg

Tempo pościgu budziło spory już wtedy i budzi je do dziś. Krytycy Montgomery’ego – już w czasie wojny część brytyjskich dowódców, a później historycy tacy jak Basil Liddell Hart czy Correlli Barnett – zarzucali mu, że po przełamaniu frontu pod El Alamein działał zbyt ostrożnie, kierował dywizje pancerne zbyt krótkimi łukami i zbyt wcześnie zatrzymywał główne siły. W efekcie Rommel, choć stracił większość czołgów i niemal całą niezmotoryzowaną piechotę włoską, uratował trzon niemieckich jednostek zmotoryzowanych i doprowadził je do Trypolitanii, a potem do Tunezji.

Obrońcy Montgomery’ego wskazują na okoliczności: dywizje rozproszone po dwunastu dniach ciężkich walk, deszcze 6 i 7 listopada, braki paliwa i jedną szosę, którą trzeba było rozminowywać. Przede wszystkim jednak pamiętano doświadczenia lat 1941 i 1942. Dwukrotnie Brytyjczycy szybko przechodzili przez Cyrenajkę – w lutym 1941 roku aż pod Al-Ukajlę, w grudniu 1941 roku do Bengazi i Adżdabiji – i dwukrotnie Rommel, uderzając z zaskoczenia na rozciągnięte i źle zaopatrzone oddziały, odrzucał ich daleko na wschód. Żołnierze nazywali tę huśtawkę „Benghazi Handicap”, jak gonitwę na torze. Montgomery postanowił, że tym razem nie da Rommlowi okazji do kontrataku: posuwał się tak szybko, jak pozwalało zaopatrzenie, i nie dalej. Dzięki rozszyfrowanym depeszom niemieckim wiedział przy tym, że armia przeciwnika jest bardzo słaba i niemal pozbawiona paliwa, co jego krytycy uznają za dowód, że mógł zaryzykować więcej.

Znaczenie

Odbicie Tobruku zamknęło w symbolicznym sensie rozdział zapoczątkowany klęską z czerwca 1942 roku. Ósma Armia odzyskała miejsce, którego utrata zachwiała pozycją Churchilla i w lipcu stała się podstawą wniosku o wotum nieufności w Izbie Gmin. Port, choć zniszczony, szybko przywrócono do użytku, a odbudowana linia kolejowa z Egiptu sięgnęła wkrótce granicy libijskiej, co pozwoliło zaopatrywać armię idącą dalej na zachód.

Zajęcie Darny i Martuby miało znaczenie strategiczne: lotnictwo brytyjskie mogło odtąd osłaniać konwoje maltańskie z Aleksandrii, a Malta, przez dwa lata bombardowana i bliska głodu, wkrótce odetchnęła. Wyspa znów stała się bazą, z której samoloty i okręty atakowały statki płynące do Afryki.

Pościg trwał dalej. 20 listopada Ósma Armia weszła do Bengazi, a 23 listopada Rommel opuścił Adżdabiję i zatrzymał się na pozycji pod Marsa al-Burajką i Al-Ukajlą. W połowie grudnia Montgomery wyparł go z tej pozycji, a 23 stycznia 1943 roku zajął Trypolis. Tymczasem w Tunezji, dokąd po lądowaniu w Afryce Północnej szli od zachodu Amerykanie i Brytyjczycy, wojska Osi budowały nowy front. Za kilka miesięcy obie armie alianckie miały się tam spotkać, a wojna w Afryce Północnej – zakończyć w maju 1943 roku kapitulacją wojsk Osi w Tunezji.