Aleksandr Wasilewski

Aleksandr Michajłowicz Wasilewski był przez większość wojny niemiecko-radzieckiej szefem Sztabu Generalnego Armii Czerwonej i obok Gieorgija Żukowa najważniejszym wojskowym doradcą Józefa Stalina. Syn prawosławnego duchownego, były sztabskapitan armii carskiej, w latach trzydziestych awansował w cieniu wielkiej czystki, która usunęła z wojska jego przełożonych. W 1942 roku wspólnie z Żukowem zaplanował operację „Uran”, która zamknęła w okrążeniu niemiecką 6 Armię pod Stalingradem, a później koordynował działania frontów pod Kurskiem, na Ukrainie, na Krymie i na Białorusi. Wiosną 1945 roku zdobył Królewiec, a latem dowodził wojną z Japonią w Mandżurii. W przeciwieństwie do Żukowa uchodził za człowieka spokojnego, taktownego i umiejącego rozmawiać ze Stalinem tak, by przeforsować własne zdanie bez otwartego sporu. Ta cecha jednym zjednywała szacunek, a innym, jak Nikicie Chruszczowowi, wydawała się uległością.

Syn duchownego z guberni kostromskiej

Urodził się 30 września 1895 roku (18 września według kalendarza juliańskiego; według zachowanej księgi metrykalnej dwa dni wcześniej, ale sam podawał tę datę, wspólną z dniem urodzin matki) we wsi Nowa Golczycha w powiecie kineszemskim guberni kostromskiej, dziś w granicach miasta Wiczuga w obwodzie iwanowskim. Był czwartym z ośmiorga dzieci Michaiła Wasilewskiego, regenta chóru cerkiewnego i psalmisty, a od 1897 roku kapłana w cerkwi we wsi Nowopokrowskoje, i Nadieżdy z domu Sokołowej, córki psalmisty. Rodzina należała do jednowierców – wspólnoty dawnych staroobrzędowców, którzy uznali zwierzchnictwo Cerkwi prawosławnej. Dzieci od małego pomagały ojcu w polu. Aleksandr ukończył szkołę parafialną i szkołę duchowną w Kineszmie, a w 1909 roku wstąpił do seminarium duchownego w Kostromie, co dla rodziny oznaczało duże wyrzeczenia. Uczestniczył w strajku seminarzystów przeciw zakazowi wstępowania absolwentów seminariów na uniwersytety i został na krótko wydalony. Nie zamierzał zostać duchownym; marzył o pracy agronoma albo mierniczego.

Oficer armii carskiej

Plany przekreśliła pierwsza wojna światowa. Na początku 1915 roku Wasilewski zdał eksternistycznie egzaminy końcowe w seminarium i zgłosił się do wojska. Po czteromiesięcznym przyspieszonym kursie w Aleksiejewskiej Szkole Wojskowej w Moskwie otrzymał w maju 1915 roku stopień praporszczyka (chorążego). Jesienią trafił na Front Południowo-Zachodni jako młodszy oficer 409 Nowochopierskiego Pułku Piechoty. Wiosną 1916 roku dowodził kompanią, a w czerwcu brał udział w ofensywie Brusiłowa. Wobec wielkich strat wśród oficerów pod koniec wojny dowodził batalionem i doszedł do stopnia sztabskapitana. Latem 1917 roku walczył na froncie rumuńskim w bitwie pod Mărășești, za co został odznaczony.

Wiadomość o rewolucji październikowej zastała go w Rumunii. Postanowił porzucić wojsko i w listopadzie 1917 roku wyjechał na urlop do domu. Żołnierze jego pułku wybrali go wprawdzie, zgodnie z ówczesnymi zasadami, na swojego dowódcę, ale pułk znajdował się w strefie podporządkowanej ukraińskiej Centralnej Radzie, więc za radą miejscowych władz wojskowych nie wrócił na front. Pracował w gospodarstwie rodziców, potem jako instruktor szkolenia wojskowego w gminie, a od jesieni 1918 roku jako nauczyciel w wiejskich szkołach w guberni tulskiej.

W Armii Czerwonej

W kwietniu 1919 roku został powołany do Armii Czerwonej jako tak zwany wojenspec, czyli dawny oficer carski w służbie nowej władzy. Zaczynał jako pomocnik dowódcy plutonu w batalionie zapasowym; wkrótce dowodził stuosobowym oddziałem, który wspierał w powiecie jefriemowskim przymusowe ściąganie zboża od chłopów i walczył z bandami. W czasie wojny domowej, gdy jesienią 1919 roku armia Denikina zbliżała się do Tuły, dowodził kompanią, batalionem, a w końcu pułkiem w nowo tworzonej Tulskiej Dywizji Strzeleckiej, której nie przyszło jednak walczyć na froncie południowym.

W grudniu 1919 roku dywizję przerzucono na Front Zachodni. W wojnie polsko-bolszewickiej Wasilewski walczył jako zastępca dowódcy pułku w składzie 15 Armii, a latem 1920 roku w 48 Dywizji Strzeleckiej, która stała garnizonem w Wilnie, a w sierpniu walczyła z Polakami w rejonie Puszczy Białowieskiej. Popadł tam w konflikt z dowódcą brygady, który za odmowę wykonania niewykonalnego jego zdaniem rozkazu skierował go pod sąd wojenny, a potem zdegradował na dowódcę plutonu; dowódca dywizji uchylił tę decyzję. Po zawarciu rozejmu Wasilewski brał udział w walkach z oddziałami Stanisława Bułak-Bałachowicza na Białorusi i do połowy 1921 roku w zwalczaniu band w guberni smoleńskiej.

Dowódca pułku i oficer sztabowy

Przez następne dziesięć lat służył w 48 Twerskiej Dywizji Strzeleckiej, kolejno dowodząc wszystkimi trzema jej pułkami i dywizyjną szkołą podoficerską. W 1927 roku ukończył kursy doskonalenia kadry dowódczej „Wystrieł”. Prowadzony przez niego 144 Pułk Strzelecki, uchodzący wcześniej za najsłabszy w dywizji, zajął w 1930 roku pierwsze miejsce na manewrach okręgu. Zwrócił na niego uwagę jeden z głównych teoretyków radzieckiej wojskowości Władimir Triandafiłłow, dzięki któremu w 1931 roku Wasilewski trafił do Zarządu Wyszkolenia Bojowego Armii Czerwonej w Moskwie. Redagował tam biuletyn szkoleniowy i uczestniczył w pisaniu instrukcji o prowadzeniu głębokiej walki i współdziałaniu piechoty, artylerii, czołgów i lotnictwa – podstawowych dokumentów radzieckiej doktryny operacyjnej lat trzydziestych. W latach 1934–1936 kierował wyszkoleniem bojowym w Nadwołżańskim Okręgu Wojskowym.

W 1936 roku, po wprowadzeniu stopni osobistych, został pułkownikiem i wstąpił do Akademii Sztabu Generalnego. Na pierwszym roczniku tej uczelni, nazwanym później „kursem marszałkowskim”, uczyło się wielu przyszłych dowódców frontów. Ukończył ją z wyróżnieniem w 1937 roku, w szczycie czystki w wojsku, i od razu objął katedrę po aresztowanym poprzedniku, a w październiku 1937 roku przeszedł do Sztabu Generalnego. W 1938 roku został kombrygiem i brał udział w analizie przebiegu walk nad jeziorem Chasan. Kandydatem do partii był od 1930 roku, ale w czasie partyjnych czystek przyjęto go dopiero w 1938 roku. W ankietach pisał, że nie utrzymuje kontaktu z rodzicami – syn duchownego musiał się od nich odciąć. Według jego wspomnień dopiero w 1940 roku Stalin, dowiedziawszy się o tym, zapytał go, dlaczego nie pomaga ojcu, i zachęcił do odnowienia więzi. Po latach Wasilewski mówił otwarcie, że bez rozbicia kadr dowódczych w 1937 roku Hitler mógłby się nie odważyć na wojnę w 1941 roku.

Od wojny zimowej do 22 czerwca 1941

W 1939 roku Wasilewski został zastępcą szefa Zarządu Operacyjnego Sztabu Generalnego. Uczestniczył w przygotowaniu pierwszej wersji planu wojny z Finlandią, którą Stalin odrzucił, a w czasie wojny zimowej zastępował w Moskwie oddelegowanych na front przełożonych. Jego wspomnienia są jednym z głównych źródeł do historii tamtych miesięcy, w tym do okoliczności, w jakich dowództwo w Finlandii objął Siemion Timoszenko. Wiosną 1940 roku znalazł się wśród sygnatariuszy pokoju moskiewskiego, a potem przewodniczył komisji, która wytyczała w terenie nową granicę radziecko-fińską. W maju 1940 roku awansował na pierwszego zastępcę szefa Zarządu Operacyjnego i komdywa, a w czerwcu – po wprowadzeniu stopni generalskich – na generała majora. Pracował nad planami strategicznego rozwinięcia Armii Czerwonej na wypadek wojny z Niemcami. W listopadzie 1940 roku towarzyszył Wiaczesławowi Mołotowowi w podróży do Berlina jako ekspert wojskowy delegacji.

Moskwa i Charków

1 sierpnia 1941 roku, w szóstym tygodniu operacji „Barbarossa”, Wasilewski został szefem Zarządu Operacyjnego i zastępcą szefa Sztabu Generalnego marsz. Borisa Szaposznikowa, swojego protektora. W najgorszych dniach bitwy pod Moskwą, gdy po panice w połowie października Sztab Generalny ewakuowano, kierował pozostawioną w stolicy kilkunastoosobową grupą operacyjną, która obsługiwała Stawkę. Pod koniec października został generałem porucznikiem. Gdy Szaposznikow zachorował, Wasilewski od końca listopada pełnił jego obowiązki i w dużej mierze przygotowywał grudniową kontrofensywę; w styczniu 1942 roku podpisał ze Stalinem dyrektywę o grupach uderzeniowych.

Wiosną 1942 roku, znów zastępując chorego Szaposznikowa, został generałem pułkownikiem. Jako przedstawiciel Stawki był pod Demiańskiem, a w maju przekonywał Stalina do wstrzymania ofensywy pod Charkowem, gdy z południa uderzył na nią Kleist. Stalin go nie posłuchał, a Chruszczow zarzucał mu potem, że nie bronił swojego zdania dość stanowczo. W czerwcu Wasilewski organizował z Kiriłłem Mierieckowem próbę wyprowadzenia z okrążenia nad Wołchowem 2 Armii Uderzeniowej. 26 czerwca 1942 roku, dwa dni przed początkiem niemieckiej ofensywy letniej, został szefem Sztabu Generalnego, a w październiku także zastępcą ludowego komisarza obrony.

Stalingrad

Od lipca do końca sierpnia 1942 roku Wasilewski jako przedstawiciel Stawki przebywał na kierunku stalingradzkim, uczestnicząc w tworzeniu Frontu Stalingradzkiego i w nieudanych przeciwuderzeniach w wielkim łuku Donu. Później dołączył do niego Żukow, mianowany zastępcą Naczelnego Wodza. We wrześniu obaj zaczęli przygotowywać plan kontrofensywy na skrzydłach 6 Armii, przedstawiony Stalinowi w ostatecznej wersji 13 listopada. Gdy Żukow zajął się operacją „Mars” pod Rżewem, Wasilewski koordynował na miejscu trzy fronty, które 19 listopada rozpoczęły operację „Uran” i 23 listopada zamknęły pierścień okrążenia wokół wojsk Paulusa. Kierował następnie przygotowaniem do likwidacji kotła, a w grudniu – wbrew prośbom Konstantego Rokossowskiego, który chciał jej użyć przeciw okrążonym – skierował 2 Armię Gwardii Rodiona Malinowskiego przeciw odsieczy Ericha von Mansteina. 18 stycznia 1943 roku został generałem armii, a 16 lutego, zaledwie 29 dni później, marszałkiem Związku Radzieckiego.

Marszałek

W 1943 roku koordynował działania Frontu Woroneskiego i Stepowego w bitwie na łuku kurskim, a potem w wyzwalaniu Donbasu i lewobrzeżnej Ukrainy. Wiosną 1944 roku kierował operacjami na prawobrzeżnej Ukrainie i na Krymie; 10 kwietnia, w dniu zdobycia Odessy, otrzymał drugi w historii Order „Zwycięstwo”. W maju, gdy tuż po zdobyciu Sewastopola objeżdżał miasto, jego samochód najechał na minę; wyszedł z tego z kontuzją głowy i pokaleczoną twarzą. W lecie 1944 roku w czasie operacji „Bagration” koordynował 1 Front Nadbałtycki i 3 Front Białoruski, a następnie walki w krajach bałtyckich. 29 lipca 1944 roku otrzymał tytuł Bohatera Związku Radzieckiego. Z 34 miesięcy, które spędził na czele Sztabu Generalnego, ponad 20 przebywał na froncie; w tym czasie obowiązki szefa sztabu pełnił w Moskwie gen. Aleksiej Antonow.

W lutym 1945 roku poprosił o zwolnienie ze stanowiska szefa Sztabu Generalnego. Gdy 18 lutego pod Pieniężnem zginął dowódca 3 Frontu Białoruskiego gen. Iwan Czerniachowski, Stalin powierzył jego front Wasilewskiemu i włączył go do Stawki. Wasilewski dokończył rozbicie wojsk niemieckich w Prusach Wschodnich, 6–9 kwietnia zdobył szturmem Królewiec, a pod koniec kwietnia zajął Półwysep Sambijski z Piławą.

Wojna z Japonią

Już latem 1944 roku Stalin zapowiedział mu dowództwo na Dalekim Wschodzie. W 1945 roku Wasilewski przygotował plan operacji mandżurskiej, a 5 lipca przyleciał do Czyty w mundurze generała pułkownika i z dokumentami na nazwisko „Wasiliew”. 30 lipca został naczelnym dowódcą wojsk radzieckich na Dalekim Wschodzie. 9 sierpnia trzy fronty – Zabajkalski, 1 i 2 Dalekowschodni (pierwszy z nich pod dowództwem Kiriłła Mierieckowa, drugi – Maksima Purkajewa) – uderzyły na japońską Armię Kwantuńską w Mandżurii, którą Japonia trzymała od 1931 roku. W niespełna dwa tygodnie armia ta została rozbita i skapitulowała. Za tę kampanię Wasilewski otrzymał drugą Złotą Gwiazdę Bohatera Związku Radzieckiego.

Po wojnie

W marcu 1946 roku Wasilewski ponownie został szefem Sztabu Generalnego, a w 1949 roku ministrem sił zbrojnych ZSRR (od 1950 roku urząd nosił nazwę ministra wojny). W przeciwieństwie do Żukowa, którego Stalin po wojnie odsunął na prowincję, utrzymał zaufanie dyktatora do końca jego życia. Zasiadał w Radzie Najwyższej ZSRR, a w 1952 roku wszedł do Komitetu Centralnego partii. Po śmierci Stalina w marcu 1953 roku stracił stanowisko ministra na rzecz Nikołaja Bułganina i został jego pierwszym zastępcą. W marcu 1956 roku odwołano go „na własną prośbę”; według jego relacji Żukow, nowy minister obrony, powiedział mu wprost, że jest to żądanie Chruszczowa. Przez rok był jeszcze wiceministrem do spraw nauki wojskowej, a w grudniu 1957 roku przeszedł z powodu choroby w stan spoczynku. Od 1959 roku do śmierci należał do Grupy Generalnych Inspektorów Ministerstwa Obrony, honorowego gremium dla zasłużonych marszałków. W latach 1956–1958 przewodniczył radzieckiemu komitetowi weteranów wojny.

W 1974 roku wydał wspomnienia „Dzieło całego życia” (wydanie polskie 1976), jedne z najważniejszych relacji radzieckich dowódców o pracy Stawki i Sztabu Generalnego, choć jak wszystkie pamiętniki tamtej epoki ocenzurowane i przemilczające wiele porażek. Zmarł w Moskwie 5 grudnia 1977 roku. Urnę z jego prochami wmurowano w mur kremlowski na placu Czerwonym.

Znaczenie

Wasilewski należał do grupy zawodowych oficerów sztabowych, którzy w latach 1942–1945 nauczyli Armię Czerwoną planować i prowadzić wielkie operacje kilku frontów. Według jego własnego obliczenia w czasie wojny był wzywany do Stalina blisko dwieście razy. Stalingrad był jego najważniejszym dziełem: plan „Urana”, przygotowany wspólnie z Żukowem i przeprowadzony pod jego koordynacją, po raz pierwszy odwrócił role w wojnie na wschodzie i stał się wzorem dla kolejnych radzieckich ofensyw okrążających. Jego kariera – od seminarzysty i carskiego sztabskapitana do marszałka i ministra – pokazuje zarazem, jak czystka 1937 roku otworzyła drogę młodszym oficerom, którzy później ponieśli ciężar wojny. Dwukrotny Bohater Związku Radzieckiego i jeden z nielicznych dwukrotnych kawalerów Orderu „Zwycięstwo”, otrzymał też liczne odznaczenia zagraniczne, w tym w 1946 roku Krzyż Wielki Orderu Virtuti Militari.