Pakt bałkański

9 lutego 1934 roku w Atenach ministrowie spraw zagranicznych czterech państw podpisali krótki, trzyartykułowy układ, nazwany oficjalnie Paktem Porozumienia Bałkańskiego. Jugosławię reprezentował Bogoljub Jevtić, Grecję Dimitrios Maximos, Rumunię Nicolae Titulescu, a Turcję Tevfik Rüştü Aras. Tekst parafowano kilka dni wcześniej, 4 lutego. Układ, w historiografii nazywany najczęściej Ententą Bałkańską, miał utrwalić granice wytyczone na Bałkanach po pierwszej wojnie światowej. Z sześciu państw półwyspu przystąpiły do niego cztery. Bułgaria odmówiła, bo nie chciała wyrzec się roszczeń wobec sąsiadów, a Albania, uzależniona od Włoch, choć brała udział we wcześniejszych konferencjach bałkańskich, trzymała się z dala.

Pakt bywa nazywany sojuszem wojskowym, zawartym, by przeciwstawić się planom terytorialnym Włoch i dążeniom Bułgarii do odzyskania utraconych ziem. Druga część tego opisu jest trafna, pierwsza wymaga zastrzeżeń. Pakt nie był pełnym sojuszem wojskowym, a wobec Włoch, jak się okazało, nie działał wcale.

Po co Bałkanom porozumienie

Po 1918 roku Bałkany podzieliły się na zwycięzców i pokonanych. Jugosławia, Rumunia i Grecja wyszły z wojny powiększone. Bułgaria, która walczyła po stronie państw centralnych, straciła na mocy traktatu z Neuilly dostęp do Morza Egejskiego, zachodnie okręgi przygraniczne i południową Dobrudżę, a setki tysięcy jej uchodźców osiadły w kraju z poczuciem krzywdy. Z jej terytorium działała Wewnętrzna Macedońska Organizacja Rewolucyjna (WMRO), której bojówki przekraczały granicę jugosłowiańskiej i greckiej Macedonii. Turcja po traktacie w Lozannie nie miała już roszczeń na Bałkanach, ale chciała spokoju na swojej europejskiej granicy i na cieśninach.

Nad regionem wisiała też polityka Włoch. Benito Mussolini uzależnił od siebie Albanię, wspierał rewizjonizm Węgier i Bułgarii, dawał schronienie chorwackim ustaszom, którzy chcieli rozbić Jugosławię, a z wysp Dodekanezu spoglądał na wybrzeże Anatolii. W 1933 roku zaproponował pakt czterech, w którym Włochy, Francja, Wielka Brytania i Niemcy miałyby same decydować o sprawach Europy, łącznie z ewentualną rewizją traktatów. Mniejsze państwa przyjęły to jako zapowiedź, że ich granice mogą zostać przehandlowane ponad ich głowami. W styczniu 1933 roku do władzy w Niemczech doszedł Adolf Hitler, a w październiku Niemcy opuściły Ligę Narodów.

Porozumienie przygotowywano kilka lat. Od 1930 roku z inicjatywy byłego premiera Grecji Aleksandrosa Papanastasiu odbywały się nieoficjalne konferencje bałkańskie z udziałem polityków, uczonych i działaczy społecznych ze wszystkich sześciu państw: w Atenach w 1930 roku, w Stambule i Ankarze w 1931 roku, w Bukareszcie w 1932 roku i w Salonikach w 1933 roku. Marzono na nich o unii bałkańskiej, ale rozmowy rozbijały się o sprawę mniejszości, zwłaszcza bułgarskiej w jugosłowiańskiej Macedonii. Jednocześnie powstawała sieć układów dwustronnych. Grecja pojednała się z Turcją: w 1930 roku Elefterios Wenizelos podpisał w Ankarze traktat o przyjaźni z Mustafą Kemalem i İsmetem İnönü, a we wrześniu 1933 roku oba państwa zawarły pakt wzajemnie gwarantujący ich wspólną granicę. Jesienią 1933 roku Turcja podpisała układy o przyjaźni i nieagresji z Rumunią i Jugosławią. Rumunia i Jugosławia były już związane ze sobą i z Czechosłowacją w Małej Entencie, wymierzonej w węgierski rewizjonizm. Ostatnią próbą wciągnięcia Bułgarii były spotkania monarchów jesienią 1933 roku. Król Jugosławii Aleksander I i car Borys III poprawili stosunki osobiste, ale Sofia nie chciała uznać granic z Neuilly.

Co zawierał pakt

Preambuła odwoływała się do paktu Brianda-Kellogga i stwierdzała, że strony chcą zapewnić poszanowanie istniejących zobowiązań traktatowych i utrzymanie ładu terytorialnego ustalonego na Bałkanach. Artykuł 1 mówił, że Jugosławia, Grecja, Rumunia i Turcja wzajemnie gwarantują bezpieczeństwo wszystkich swoich granic bałkańskich. Słowo „bałkańskich” miało znaczenie. Gwarancja nie obejmowała granicy rumuńsko-węgierskiej ani rumuńsko-radzieckiej, granicy jugosłowiańsko-włoskiej i jugosłowiańsko-węgierskiej, ani azjatyckich granic Turcji. Artykuł 2 zobowiązywał strony do uzgadniania środków na wypadek zagrożenia ich interesów i zakazywał każdej z nich podejmowania jakiejkolwiek akcji politycznej wobec innego państwa bałkańskiego bez uprzedzenia pozostałych, a zaciągania wobec niego zobowiązań bez ich zgody. Artykuł 3 pozostawiał drzwi otwarte dla każdego państwa bałkańskiego, a więc w praktyce dla Bułgarii i Albanii.

Najważniejsze postanowienia znalazły się w poufnym protokole-aneksie, podpisanym tego samego dnia. Agresję zdefiniowano w nim tak jak w konwencjach londyńskich z lipca 1933 roku, które ZSRR zawarł z sąsiadami, w tym z Rumunią, Jugosławią i Turcją. Protokół stwierdzał, że pakt nie jest skierowany przeciw żadnemu mocarstwu, a jego celem jest obrona granic bałkańskich przed agresją państwa bałkańskiego. Gdyby jedną ze stron zaatakowało państwo spoza Bałkanów, a dołączyło do niego państwo bałkańskie, pozostali sygnatariusze mieli wystąpić zbrojnie, ale tylko przeciw temu państwu bałkańskiemu. W praktyce znaczyło to tyle: jeśli Bułgaria zaatakuje któregoś z sąsiadów, sama lub u boku Włoch, pozostali staną przeciw Bułgarii. Część historyków pisze także o tajnym aneksie wojskowym o współpracy sztabów generalnych, a Bułgaria twierdziła, że sygnatariusze uzgodnili wspólne działania przeciw bandom przenikającym z jej terytorium. Pewne jest, że sztaby czterech armii prowadziły w kolejnych latach rozmowy o wspólnej obronie. Struktura Ententy, ze Stałą Radą złożoną z ministrów spraw zagranicznych, była wzorowana na Małej Entencie.

Sojusz militarny zatem w nim był, ale wąski. Wymierzony był w Bułgarię, a nie w Włochy, i od początku obwarowano go zastrzeżeniami. Turcja oświadczyła, że w żadnym wypadku nie wystąpi przeciw ZSRR, z którym łączył ją traktat o przyjaźni z 1925 roku. W Grecji przeciw protokołowi wystąpił Wenizelos, wówczas przywódca opozycji. Ostrzegał, że może on wciągnąć kraj w wojnę z Włochami, na przykład gdyby Rzym zaatakował Jugosławię z terytorium Albanii, a Bułgaria by się do niego przyłączyła. Rząd Panajisa Tsaldarisa ustąpił i przed ratyfikacją złożył deklarację interpretacyjną: Grecja w żadnym razie nie będzie zmuszona do wojny z wielkim mocarstwem. Tym samym gwarancja przestała działać w jedynym scenariuszu, który naprawdę niepokoił Jugosławię.

Pakt wszedł w życie z chwilą podpisania i miał zostać szybko ratyfikowany. Jugosławia ratyfikowała go w czerwcu 1934 roku, a 1 października został zarejestrowany w Sekretariacie Ligi Narodów.

Reakcje

Bułgaria uznała pakt za wymierzony w siebie i za próbę uwiecznienia krzywd z Neuilly. Włochy przyjęły go z otwartą niechęcią, a Mussolini widział w nim francuską robotę: Paryż był sojusznikiem Jugosławii, Rumunii i Czechosłowacji i od lat wspierał wszystko, co utrwalało powojenny ład. Francja przyjęła porozumienie z zadowoleniem. W ZSRR, z którym Turcja i Rumunia utrzymywały wtedy poprawne stosunki, nie wzbudziło sprzeciwu. W Atenach i Ankarze witano je jako dowód, że państwa regionu potrafią same zadbać o swoje bezpieczeństwo, bez pośrednictwa wielkich mocarstw. Mustafa Kemal mówił 1 listopada 1934 roku przed Wielkim Zgromadzeniem Narodowym, że pakt świadczy o wzajemnym szacunku państw bałkańskich dla swoich praw.

Dla Małej Ententy skutek był dwuznaczny. Jugosławia i Rumunia, zabezpieczone od strony Bułgarii, zaczęły traktować sprawy bałkańskie jako ważniejsze od środkowoeuropejskich, a Czechosłowacja, której granice z Niemcami i Węgrami pakt nie obejmował, coraz bardziej zostawała sama.

Znaczenie

Ententa Bałkańska była jedną z wielu prób, jakie w latach trzydziestych podejmowały małe państwa Europy, by zabezpieczyć się przed rewizjonizmem, gdy Liga Narodów słabła. Na krótką metę spełniła swoje zadanie. Bułgaria nie odważyła się na żadną awanturę, a po przewrocie wojskowym w maju 1934 roku nowy rząd w Sofii sam rozbił WMRO. Jesienią 1934 roku Aleksander I odwiedził Sofię, a w styczniu 1937 roku Jugosławia i Bułgaria zawarły pakt o wieczystej przyjaźni.

Słabości ujawniły się jednak szybko. Jugosławia, rozczarowana postawą Francji po zamachu na króla w Marsylii w październiku 1934 roku, zaczęła prowadzić politykę na własną rękę i w marcu 1937 roku zawarła układ z Włochami, nie konsultując się z partnerami, jak wymagał tego artykuł 2. Grecja pod dyktaturą Joanisa Metaksasa od 1936 roku szukała przede wszystkim oparcia w Wielkiej Brytanii. 31 lipca 1938 roku w Salonikach państwa Ententy podpisały z Bułgarią układ o nieagresji i zgodziły się na zniesienie wojskowych ograniczeń nałożonych na nią w Neuilly oraz strefy zdemilitaryzowanej na jej granicy z Grecją i Turcją. Rewizjonizm, przed którym pakt miał chronić, zaczął być zaspokajany za jego zgodą.

Ostatnia sesja Stałej Rady Ententy odbyła się w Belgradzie w lutym 1940 roku. Kilka miesięcy później cały układ się rozpadł. We wrześniu 1940 roku Rumunia pod naciskiem Niemiec oddała Bułgarii południową Dobrudżę, a 28 października 1940 roku Włochy zaatakowały Grecję. Ani Jugosławia, ani Turcja nie ruszyły jej na pomoc, bo protokół z 1934 roku nie zobowiązywał ich do wojny z mocarstwem, a Grecja sama wyłączyła taki obowiązek. W marcu 1941 roku do paktu trzech przystąpiły Bułgaria, a potem Jugosławia, a w kwietniu Niemcy zaatakowały Jugosławię i Grecję, przy udziale Włoch, Węgier i Bułgarii. Bułgaria zajęła wtedy macedońskie i trackie ziemie, przeciw którym pakt bałkański miał ją powstrzymać. Spośród czterech sygnatariuszy tylko Turcja przetrwała wojnę bez okupacji i bez walki. Doświadczenie Ententy pokazało, że regionalne gwarancje małych państw nie mogły zastąpić równowagi sił między mocarstwami. Gdy ta równowaga się załamała, każde z nich szukało ratunku na własną rękę.