Ernst Udet

Ernst Udet był drugim po Manfredzie von Richthofenie najskuteczniejszym niemieckim pilotem myśliwskim pierwszej wojny światowej i najskuteczniejszym spośród tych, którzy ją przeżyli. W latach dwudziestych i trzydziestych jako pilot akrobata, podróżnik i gwiazda filmów lotniczych należał do najpopularniejszych ludzi w Niemczech. Jego dawny dowódca Hermann Göring wciągnął go do budowy Luftwaffe i powierzył mu jej rozwój techniczny, a potem całe uzbrojenie i zaopatrzenie lotnictwa. Udet przeforsował bombowiec nurkujący Ju 87, który stał się symbolem wojny błyskawicznej, ale na stanowisku wymagającym wiedzy technicznej i talentu organizacyjnego zawiódł. Gdy Luftwaffe zaczęła przegrywać wyścig produkcyjny, Göring uczynił z niego kozła ofiarnego. W listopadzie 1941 roku Udet się zastrzelił, a reżim ukrył prawdę o jego śmierci.

Młody lotnik

Ernst Udet urodził się 26 kwietnia 1896 roku we Frankfurcie nad Menem jako syn inżyniera Adolfa Udeta, potomka rodziny hugenockiej, i Pauli z domu Krüger. Wkrótce rodzina przeniosła się do Monachium, gdzie ojciec prowadził warsztat kotłów grzewczych. Chłopiec od dziecka pasjonował się lotnictwem: z kolegami budował modele samolotów i założył klub modelarski, próbował latać na szybowcu, a w zakładach lotniczych Gustava Ottona przesiadywał godzinami. W 1913 roku z trudem ukończył gimnazjum z tak zwaną małą maturą.

W sierpniu 1914 roku zgłosił się na ochotnika do wojska, ale przy wzroście 160 centymetrów go odrzucono. Dzięki własnemu motocyklowi trafił na front zachodni jako ochotniczy goniec motocyklowy, a gdy armia zrezygnowała z cywilnych gońców, opłacił sobie prywatny kurs pilotażu w szkole lotniczej Ottona. W kwietniu 1915 roku zdobył cywilną licencję pilota i został przyjęty do lotnictwa wojskowego. Najpierw latał na dwumiejscowych samolotach rozpoznawczych i artyleryjskich nad Alzacją, za uratowanie uszkodzonej maszyny dostał Krzyż Żelazny, a za rozbicie innej trafił do aresztu. Potem przeniesiono go do jednostki myśliwskiej w Habsheim. W pierwszej walce nie potrafił zmusić się do strzału i sam omal nie zginął, ale 18 marca 1916 roku zestrzelił francuski bombowiec Farman. Według jego późniejszej relacji w 1917 roku stoczył pojedynek z francuskim asem Georges’em Guynemerem, który, widząc, że Udetowi zacięły się karabiny maszynowe, pomachał mu i odleciał. Historia ta, znana tylko ze wspomnień Udeta, na długo utrwaliła mit rycerskiej wojny w powietrzu.

As Richthofena

Po śmierci większości kolegów z Jasta 15 Udet przeszedł do Jasta 37, której dowództwo objął 7 listopada 1917 roku jako podporucznik rezerwy. Jego sukcesy zwróciły uwagę Manfreda von Richthofena, który w marcu 1918 roku ściągnął go do swojego elitarnego 1 Pułku Myśliwskiego, nazywanego „latającym cyrkiem”, i powierzył mu dowodzenie eskadrą Jasta 11. 9 kwietnia 1918 roku Udet otrzymał order Pour le Mérite. Po śmierci Richthofena w kwietniu objął w maju Jasta 4. Liczył na dowództwo całego pułku, ale w lipcu dostał je Hermann Göring. Na jego czerwono-białym Fokkerze D.VII widniał napis „Du doch nicht!!” („Ty na pewno nie!”), a na kadłubie imię narzeczonej, Lo Zink. 29 czerwca 1918 roku jako jeden z pierwszych lotników uratował się ze spadochronem z zestrzelonej maszyny. W samym sierpniu 1918 roku zgłosił 20 zestrzeleń, a we wrześniu, ranny w udo, zakończył wojnę jako porucznik rezerwy z 62 uznanymi zwycięstwami.

Gwiazda pokazów i ekranu

Po wojnie Udet ożenił się z Lo Zink, ale małżeństwo rozpadło się w 1923 roku. Utrzymywał się z pokazów lotniczych i lotów pasażerskich, a w 1922 roku z pieniędzy amerykańskiego inwestora Williama Pohla założył w Monachium wytwórnię lekkich samolotów sportowych Udet Flugzeugbau, która mimo zakazów traktatu wersalskiego budowała też maszyny przydatne Reichswehrze. W 1925 roku odszedł z firmy, a jej najpopularniejszy produkt, dwupłatowiec U 12 „Flamingo”, latał potem w szkołach pilotażu. Udet poświęcił się akrobacjom: podnosił skrzydłem chusteczkę z ziemi, latał pod mostami i wykonywał pętle tuż nad trawą. Jego pokazy przyciągały dziesiątki tysięcy widzów w Niemczech i za granicą. Latał w filmach górskich Arnolda Fancka, u boku Leni Riefenstahl, między innymi w „Die weiße Hölle vom Piz Palü” (1929) i nakręconym na Grenlandii „S.O.S. Eisberg” (1933), filmował dziką zwierzynę z powietrza w Afryce Wschodniej, rysował karykatury i wydawał książki. W 1931 roku występował w Stanach Zjednoczonych na pokazach National Air Races w Cleveland, gdzie entuzjastycznie przyjęto także pokazy polskiego pilota Bolesława Orlińskiego. Prowadził rozrzutne życie pełne romansów i alkoholu, przyjaźnił się z aktorem Heinzem Rühmannem i pisarzem Carlem Zuckmayerem i mimo wysokich dochodów stale był zadłużony. W Ameryce zachwycił się dwupłatowcem Curtiss Hawk II, zdolnym do bombardowania z lotu nurkowego, ale nie było go na niego stać.

W służbie nowego lotnictwa

Udet uważał się za człowieka niepolitycznego, ale po przejęciu władzy przez Adolfa Hitlera dał się pozyskać nazistom, którzy potrzebowali jego sławy. 1 maja 1933 roku wstąpił do NSDAP. Göring, już minister lotnictwa, załatwił mu pieniądze na zakup dwóch Hawków, które jesienią 1933 roku przypłynęły do Niemiec i posłużyły do prób bombardowania nurkowego. Jeden z nich, na którym Udet popisywał się podczas igrzysk olimpijskich w Berlinie w 1936 roku, przetrwał wojnę i jest dziś eksponowany w Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie. W 1934 roku Udet został podpułkownikiem w ministerstwie lotnictwa, w 1935 roku pułkownikiem nowej Luftwaffe, a w lutym 1936 roku inspektorem lotnictwa myśliwskiego i bombowców nurkujących. W czerwcu 1936 roku zablokował decyzję Wolframa von Richthofena o zatrzymaniu prac nad Junkersem Ju 87 i w tym samym miesiącu, po śmierci Walthera Wevera, objął kierownictwo Urzędu Technicznego Ministerstwa Lotnictwa Rzeszy. Przypisuje mu się pomysł syren, które nadawały nurkującym Stukasom przerażający dźwięk.

W 1937 roku został generałem majorem, w 1938 roku generałem porucznikiem. Gościł zagranicznych lotników, wśród nich Charlesa Lindbergha, a 5 czerwca 1938 roku ustanowił na myśliwcu Heinkel He 100 rekord prędkości na trasie zamkniętej 100 kilometrów, ponad 634 km/h. Jako szef rozwoju technicznego żądał, by zdolność do ataku z lotu nurkowego miały także średnie i ciężkie bombowce, co opóźniło i skomplikowało prace nad Junkersem Ju 88 i Heinklem He 177. 1 lutego 1939 roku Göring mianował go generalnym zbrojmistrzem lotnictwa (Generalluftzeugmeister). Odpowiadał odtąd za rozwój, próby, zamówienia, produkcję i zaopatrzenie całego lotnictwa, kierując urzędem liczącym około 4 tysięcy ludzi. Formalnie podlegał sekretarzowi stanu Erhardowi Milchowi, z którym toczył stałą wojnę o kompetencje. Biograf w Neue Deutsche Biographie ocenia, że z braku przygotowania technicznego i zdolności organizacyjnych Udet „ledwie” podołał temu zadaniu.

Wojna

Pierwsze kampanie przyniosły Udetowi uznanie. Bombowce nurkujące, z którymi go kojarzono, przed wojną sprawiały kłopoty, czego dowodem była katastrofa pod Neuhammer w sierpniu 1939 roku, ale w kampanii wrześniowej, gdzie Ju 87 już pierwszego dnia zbombardowały Wieluń, i we Francji stały się symbolem niemieckiej wojny błyskawicznej. W kwietniu 1940 roku Udet został generałem lotnictwa, 4 lipca otrzymał Krzyż Rycerski Krzyża Żelaznego, a 19 lipca awansował na generała pułkownika. Bitwa o Anglię obnażyła jednak braki niemieckiego lotnictwa: nie miało ono ciężkich bombowców ani myśliwców dalekiego zasięgu, a nowe typy samolotów nie były gotowe. Ciężki myśliwiec Messerschmitt Me 210, zamówiony przed oblotem, okazał się niebezpieczny w pilotażu, He 177 zmagał się z zawodnymi silnikami, a produkcja samolotów przez cały 1941 rok stała w miejscu. Göring, który według wielu historyków sam przez lata ukrywał przed Hitlerem kłopoty lotnictwa, coraz ostrzej obwiniał Udeta. Gdy w maju 1941 roku Rudolf Heß odleciał do Wielkiej Brytanii, to właśnie Udeta Hitler pytał, czy taki lot do Szkocji w ogóle mógł się udać.

Po ataku na Związek Radziecki Luftwaffe musiała walczyć na kilku frontach, a straty przewyższały dostawy. Latem 1941 roku Göring dał Milchowi szerokie pełnomocnictwa do rozbudowy przemysłu lotniczego, a jesienią odsunął najbliższych współpracowników Udeta. Udet, od lat nadużywający koniaku, tytoniu i środka pobudzającego Pervitin, wyczerpany i chory, tracił resztki wpływu. 17 listopada 1941 roku w Berlinie zastrzelił się podczas rozmowy telefonicznej ze swoją partnerką Inge Bleyle. Na wezgłowiu łóżka zostawił wyrzut pod adresem Göringa, w różnych relacjach przekazywany jako „Żelazny, opuściłeś mnie” albo „Żelazny, okłamałeś mnie”. Propaganda ogłosiła, że zginął przy próbie nowej broni. 21 listopada po pogrzebie państwowym pochowano go na berlińskim Cmentarzu Inwalidów obok Richthofena, a Göring szedł za trumną. W drodze na uroczystości żałobne zginęli w katastrofach lotniczych gen. Helmuth Wilberg i as myśliwski Werner Mölders, po którym stanowisko szefa lotnictwa myśliwskiego objął Adolf Galland. Następcą Udeta został Milch.

Pamięć

Imię Udeta otrzymał 3 Pułk Myśliwski Luftwaffe i lotnisko poligonu doświadczalnego pod Tarnowskimi Górami, nazwane Udetfeld, dziś port lotniczy Katowice-Pyrzowice. Po wojnie jego los stał się tematem dramatu Carla Zuckmayera „Generał diabła” (Des Teufels General), napisanego na emigracji w Stanach Zjednoczonych i wystawionego po raz pierwszy w 1946 roku w Zurychu. Tytułowy generał Harras, lotnik, który dla latania sprzedał się nazistom, był wzorowany na Udecie, a w filmie z 1955 roku zagrał go Curd Jürgens. Sztuka utrwaliła obraz Udeta jako tragicznego idealisty, którego śmierć była gestem sprzeciwu wobec reżimu. Historycy go nie podzielają. Autor biogramu w Neue Deutsche Biographie podkreśla, że reżim wykorzystywał popularność Udeta do budowy Luftwaffe i do propagandy, a Udet „chętnie na to pozwalał i to wspierał”, jego samobójstwo zaś z pewnością nie było aktem oporu.

Udet pozostaje postacią dwuznaczną. Był wybitnym pilotem, człowiekiem towarzyskim i lubianym, który przyjaźnił się z ludźmi bardzo różnych poglądów. Zarazem współtworzył lotnictwo, które w latach 1939–1941 niszczyło polskie, holenderskie, brytyjskie i radzieckie miasta, a jako szef jego uzbrojenia ponosi znaczną część odpowiedzialności za błędy, które sprawiły, że Luftwaffe weszła w długą wojnę bez odpowiedniego sprzętu. Jego kariera pokazuje mechanizm III Rzeszy, w której o najważniejszych stanowiskach decydowały osobista lojalność i sława, a nie kompetencje.