Edward Bernard Raczyński

Edward Bernard Raczyński był przez całą drugą wojnę światową głosem Polski w Londynie. Jako ambasador podpisał w sierpniu 1939 roku polsko-brytyjski układ sojuszniczy, a 1 września przekazywał brytyjskiemu rządowi wiadomości o niemieckiej napaści. W latach 1941–1943 kierował dyplomacją rządu na uchodźstwie i 10 grudnia 1942 roku wystosował do rządów Narodów Zjednoczonych notę o masowej eksterminacji Żydów w okupowanej Polsce, która przyczyniła się do ogłoszenia wspólnej deklaracji aliantów tydzień później. Po wojnie pozostał na emigracji, przez lata był jednym z przywódców niepodległościowego wychodźstwa, a w wieku 87 lat został prezydentem RP na uchodźstwie. Zmarł, mając ponad 101 lat, jako najdłużej żyjący z polskich prezydentów.

Rogalin, Kraków, Lipsk

Urodził się 19 grudnia 1891 roku w Zakopanem jako syn hrabiego Edwarda Aleksandra Raczyńskiego, kolekcjonera sztuki i właściciela Rogalina pod Poznaniem, oraz Róży z Potockich, wdowy po Władysławie Krasińskim. Ród Raczyńskich herbu Nałęcz należał do najznaczniejszych w Wielkopolsce. Ojciec założył w Rogalinie galerię malarstwa polskiego i europejskiego, a matka wniosła do rodziny koligacje z Potockimi i Krasińskimi; z jej pierwszego małżeństwa pochodził przyrodni brat Edwarda, Adam Krasiński.

Dzieciństwo i lata szkolne spędził w Krakowie, w domu babki, Adamowej Potockiej, w pałacu „Pod Baranami”, a potem w mieszkaniu rodziców przy ulicy Szpitalnej. Uczył się początkowo w domu, później w krakowskim gimnazjum im. Jana III Sobieskiego. Studiował prawo w Lipsku, słuchał wykładów w London School of Economics, a doktorat z prawa uzyskał na Uniwersytecie Jagiellońskim. Znajomość Anglii i angielskiego, wyniesiona z młodości, okazała się później jednym z jego największych atutów.

W służbie dyplomatycznej odrodzonej Polski

W listopadzie 1918 roku wstąpił do Wojska Polskiego, a w maju 1919 roku przeszedł do tworzonego właśnie Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Był sekretarzem poselstwa w Kopenhadze (1919–1922), a następnie sekretarzem legacyjnym w Londynie (1922–1926). W 1926 roku wrócił do centrali MSZ w Warszawie, gdzie zajmował się m.in. sprawami wschodnimi, a od 1931 roku kierował Wydziałem Ustrojów Międzynarodowych. W listopadzie 1932 roku wyjechał do Genewy jako poseł i stały delegat RP przy Lidze Narodów.

W tym czasie dwukrotnie się ożenił. Jego pierwsza żona, Angielka Joyous Markham, zmarła w 1931 roku. W sierpniu 1932 roku poślubił Cecylię Jaroszyńską, z którą miał trzy córki: Wandę, Wirydiannę i Katarzynę.

1 listopada 1934 roku, w czasie gdy polityką zagraniczną kierował Józef Beck, Raczyński objął stanowisko ambasadora RP w Londynie. Niespełna 43-letni dyplomata miał przekonać Brytyjczyków, że Polska jest samodzielnym i poważnym partnerem, a nie państwem skazanym na wybór między Niemcami a ZSRR. Przez kilka lat jego zadanie było niewdzięczne: Londyn prowadził politykę ustępstw wobec Hitlera i traktował Polskę z dystansem, a polityka Becka budziła w Foreign Office nieufność.

Od gwarancji do wojny

Sytuacja zmieniła się wiosną 1939 roku, gdy Niemcy zajęli Czechy, a Hitler zażądał od Polski Gdańska i eksterytorialnej drogi przez Pomorze. 31 marca premier Neville Chamberlain ogłosił w Izbie Gmin brytyjską gwarancję dla Polski. Raczyński uczestniczył w rozmowach, które doprowadziły do niej i do wizyty Becka w Londynie na początku kwietnia, a w kolejnych miesiącach zabiegał o przekształcenie jednostronnej deklaracji w pełny sojusz oraz o brytyjską pomoc finansową i dostawy broni, z których niewiele zdążyło dotrzeć.

25 sierpnia 1939 roku, dwa dni po podpisaniu paktu Ribbentrop–Mołotow, Raczyński i minister spraw zagranicznych lord Halifax podpisali w Londynie układ o wzajemnej pomocy. Wiadomość o nim przyczyniła się do tego, że Hitler wstrzymał przygotowany na 26 sierpnia atak i odłożył go o kilka dni. Tajny protokół układu ograniczał jednak zobowiązanie brytyjskie do napaści ze strony Niemiec.

Rankiem 1 września Raczyński był u Halifaksa i informował go o przekroczeniu granicy przez Wehrmacht i bombardowaniu polskich miast. Przez następne dwa dni, gdy rządy brytyjski i francuski zwlekały z wypowiedzeniem wojny, nalegał na wypełnienie zobowiązań sojuszniczych. 3 września Wielka Brytania i Francja wypowiedziały wojnę Niemcom, ale realnej pomocy wojskowej Polska nie otrzymała. Po agresji ZSRR na Polskę 17 września ambasador ogłosił komunikat wyliczający złamane przez Moskwę układy: traktat ryski, protokół Litwinowa, pakt o nieagresji z 1932 roku i konwencję o określeniu napaści z 1933 roku. W Foreign Office usłyszał, że brytyjskie zobowiązania nie obejmują ZSRR.

Po klęsce wrześniowej ambasada w Londynie stała się jedną z najważniejszych placówek odtworzonego na emigracji państwa. Raczyński utrzymywał kontakty z rządem gen. Władysława Sikorskiego we Francji i z prezydentem Władysławem Raczkiewiczem, a po upadku Francji w czerwcu 1940 roku pomagał w przeniesieniu władz RP i ewakuacji polskich żołnierzy do Wielkiej Brytanii. Od lata 1940 roku Londyn był siedzibą rządu, a ambasador znalazł się w samym centrum polskiej polityki na uchodźstwie.

Minister spraw zagranicznych

Latem 1941 roku, po niemieckiej napaści na ZSRR, Sikorski zawarł 30 lipca układ z ambasadorem radzieckim Iwanem Majskim, który przywracał stosunki dyplomatyczne i otwierał drogę do tworzenia armii polskiej w ZSRR, ale nie przesądzał jednoznacznie o granicy wschodniej. W proteście przeciw temu ustępstwu z rządu odeszli m.in. minister spraw zagranicznych August Zaleski i gen. Kazimierz Sosnkowski. 22 sierpnia 1941 roku kierownictwo MSZ objął Raczyński, który zachował zarazem stanowisko ambasadora przy rządzie brytyjskim. Wkrótce musiał określić stosunek Polski do Karty Atlantyckiej: witał ją jako zapowiedź zwycięstwa, ale ostrzegał, że jej ogólne zasady mogą nie przystawać do rzeczywistości Europy Środkowej.

Głównym problemem jego urzędowania były stosunki z ZSRR. Po grudniowej wizycie Sikorskiego w Moskwie i deklaracji Sikorski–Stalin wydawało się, że współpraca jest możliwa, lecz już na przełomie 1941 i 1942 roku Moskwa domagała się od Brytyjczyków uznania swoich granic z czerwca 1941 roku, a więc także ziem zagarniętych Polsce w 1939 roku. Raczyński i Sikorski przekonywali Brytyjczyków i Amerykanów, by nie godzili się na żadne rozstrzygnięcia terytorialne za plecami Polski. Gdy w maju 1942 roku Wiaczesław Mołotow przyjechał do Londynu, traktat brytyjsko-radziecki podpisano ostatecznie bez postanowień o granicach, co rząd polski przyjął z ulgą.

Raczyński zajmował się także sprawą zbrodni niemieckich w okupowanej Polsce. Polska należała do sygnatariuszy deklaracji z pałacu św. Jakuba ze stycznia 1942 roku, w której okupowane państwa uznały ukaranie zbrodniarzy za cel wojny, a gdy latem 1942 roku do Londynu dotarł raport Bundu, jego ministerstwo pomagało nagłośnić wiadomości o mordowaniu Żydów. Sam przyznawał później, że początkowo wątpił w wiadomości Bundu, tak jak w możliwość całkowitej zagłady, a w kontaktach z Foreign Office trzeba było uważać, by nie narazić się na zarzut przesady.

Nota z 10 grudnia 1942 roku

Pod koniec listopada 1942 roku do Londynu dotarł kurier Polskiego Państwa Podziemnego Jan Karski z mikrofilmowanymi dokumentami i relacją naocznego świadka z getta warszawskiego i obozu przejściowego w Izbicy. Na podstawie tych materiałów, meldunków podziemia i informacji referatu żydowskiego Komendy Głównej AK Raczyński przygotował notę, którą 10 grudnia 1942 roku wysłał do ministrów spraw zagranicznych wszystkich 26 państw-sygnatariuszy Deklaracji Narodów Zjednoczonych. Dokument, zatytułowany „Masowa eksterminacja Żydów w okupowanej przez Niemcy Polsce”, opisywał likwidację gett, deportacje do Treblinki, Bełżca i Sobiboru i stwierdzał, że Niemcy dążą do całkowitego wymordowania Żydów, także przywożonych do Polski z innych krajów Europy. Rząd polski wzywał w nim sojuszników nie tylko do potępienia zbrodni i ukarania winnych, lecz także do znalezienia środków, które mogłyby powstrzymać Niemcy przed dalszą eksterminacją.

Nota była pierwszą formalną notą dyplomatyczną rządu sojuszniczego poświęconą w całości zagładzie Żydów. Wraz z telegramem Riegnera, akcją rabina Stephena Wise’a w Stanach Zjednoczonych i naciskiem brytyjskich Kościołów doprowadziła do tego, że 17 grudnia Anthony Eden odczytał w Izbie Gmin wspólną deklarację jedenastu rządów sojuszniczych i Francuskiego Komitetu Narodowego. Raczyński mówił o losie Żydów w BBC, a polskie MSZ wydało notę jako broszurę w języku angielskim. Deklaracja nie przyniosła jednak żadnych działań ratunkowych, o które zabiegał rząd polski. W 2020 roku Poczta Polska upamiętniła Raczyńskiego znaczkiem w serii „Polacy ratujący Żydów”.

Katyń, śmierć Sikorskiego i Jałta

W kwietniu 1943 roku Niemcy ogłosili odkrycie w Lesie Katyńskim grobów polskich oficerów zamordowanych przez NKWD wiosną 1940 roku w ramach zbrodni katyńskiej. Raczyński osobiście redagował oświadczenie rządu polskiego w tej sprawie i wystąpił do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża o zbadanie zbrodni. Stalin wykorzystał to jako pretekst i 25 kwietnia 1943 roku zerwał stosunki z rządem RP. 4 lipca 1943 roku Sikorski zginął w katastrofie lotniczej w Gibraltarze. W nowym rządzie Stanisława Mikołajczyka, utworzonym 14 lipca, kierownictwo MSZ przejął Tadeusz Romer, a Raczyński pozostał ambasadorem w Londynie.

W ostatnich latach wojny obserwował, jak sprawa polska coraz bardziej zależy od porozumienia wielkich mocarstw. Zabiegał o brytyjskie wsparcie dla akcji „Burza” i dla powstania warszawskiego w 1944 roku, a po konferencji jałtańskiej w lutym 1945 roku, która przesądziła o granicy wschodniej na linii Curzona i o kształcie przyszłego rządu w Warszawie, protestował wraz z rządem na uchodźstwie przeciw jej postanowieniom. 5 lipca 1945 roku Wielka Brytania i Stany Zjednoczone cofnęły uznanie rządowi RP w Londynie i uznały Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej. Dla Raczyńskiego oznaczało to koniec misji, którą sprawował od jesieni 1934 roku.

Na emigracji

Do kraju rządzonego przez komunistów nie wrócił. Rodzinny majątek w Rogalinie przejęło po wojnie państwo. Raczyński pozostał w Londynie i włączył się w życie niepodległościowej emigracji. Gdy w 1954 roku prezydent Zaleski nie ustąpił po upływie siedmioletniej kadencji, część emigracji uznała jego dalsze urzędowanie za nielegalne. Raczyński współtworzył wówczas Radę Trzech, kolegialny ośrodek władzy alternatywny wobec Zaleskiego, w którym zasiadał m.in. z gen. Władysławem Andersem i Tomaszem Arciszewskim. Był jedynym stałym członkiem Rady aż do jej rozwiązania w 1972 roku, gdy po śmierci Zaleskiego emigracja ponownie się zjednoczyła. Działał także w instytucjach wspierających kraj, m.in. w Funduszu Pomocy Krajowi.

Spisał wspomnienia z lat wojny; po angielsku ukazały się w 1962 roku jako „In Allied London”, a po polsku jako „W sojuszniczym Londynie”. Książka, oparta na prowadzonym na bieżąco dzienniku, jest jednym z podstawowych źródeł do dziejów polskiej dyplomacji w czasie wojny. Na przełomie 1975 i 1976 roku podpisał list pisarzy emigracyjnych solidaryzujących się z sygnatariuszami Listu 59, protestu intelektualistów w kraju przeciw zmianom w konstytucji PRL.

8 kwietnia 1979 roku, w wieku 87 lat, objął urząd prezydenta RP na uchodźstwie po Stanisławie Ostrowskim. Sprawował go przez siedmioletnią kadencję, w czasie powstania „Solidarności” i stanu wojennego w Polsce, a 8 kwietnia 1986 roku, zgodnie z zapowiedzią, przekazał urząd Kazimierzowi Sabbatowi.

Ostatnie lata i znaczenie

Po przemianach 1989 roku mógł znów zająć się sprawami rodzinnego Rogalina. Pod koniec 1990 roku założył w Poznaniu Fundację im. Raczyńskich i przekazał jej pałac i park w Rogalinie oraz prawa do rodzinnej galerii obrazów; w grudniu tego roku otrzymał honorowe obywatelstwo Poznania. W 1991 roku, wiele lat po śmierci drugiej żony (1962), ożenił się po raz trzeci, z Anielą Lilpop. Zmarł w Londynie 30 lipca 1993 roku w wieku 101 lat i został pochowany w kościele-mauzoleum Raczyńskich w Rogalinie.

Raczyński należał do pokolenia dyplomatów, którzy budowali politykę zagraniczną odrodzonej Polski, a potem bronili jej sprawy wtedy, gdy państwo znalazło się pod okupacją. Podpisany przez niego w 1939 roku sojusz z Wielką Brytanią sprawił, że wojna z Polską stała się wojną europejską, a jego nota z grudnia 1942 roku była jednym z najważniejszych aktów informujących świat o zagładzie Żydów. Dla polskiej emigracji był symbolem ciągłości państwa i wierności sojuszowi, który w 1945 roku przyniósł Polakom gorzkie rozczarowanie.