Gieorgij Cziczerin

Gieorgij Cziczerin przez dwanaście lat kierował polityką zagraniczną państwa, które chciało obalić wszystkie inne rządy świata, a jednocześnie musiało z nimi rozmawiać, handlować i zawierać traktaty. Potomek starego rodu szlacheckiego i były urzędnik carskiego ministerstwa spraw zagranicznych, poliglota i znawca muzyki, w 1918 roku podpisał w imieniu bolszewików pokój brzeski, a w 1922 roku w Rapallo zawarł z Niemcami układ, który przełamał izolację Rosji Radzieckiej. Był głównym twórcą „linii Rapallo”, czyli bliskiej współpracy z Niemcami, która w latach dwudziestych była fundamentem radzieckiej dyplomacji i stałym zagrożeniem dla Polski. Nie dożył wielkiej czystki ani paktu Ribbentrop–Mołotow, ale przetarł do nich drogę.

Arystokrata i rewolucjonista

Urodził się 24 listopada 1872 roku (12 listopada według kalendarza juliańskiego) w majątku Karauł w guberni tambowskiej, w starej rodzinie szlacheckiej. Jego ojciec, Wasilij Cziczerin, był dyplomatą, matka pochodziła z bałtyckiego rodu baronów Meyendorffów, a stryj Borys był znanym prawnikiem i filozofem. Rodzice wychowywali go w surowej, pietystycznej pobożności. Ukończył z wyróżnieniem gimnazjum w Petersburgu, a w latach 1891–1895 studiował historię i filologię na tamtejszym uniwersytecie. Znał biegle kilka języków europejskich i uczył się wielu innych, także orientalnych. Grał na fortepianie, był wielbicielem Wagnera i Mozarta, a jego przyjacielem z młodości był poeta Michaił Kuzmin.

W 1898 roku, jak niegdyś ojciec, wstąpił do służby w ministerstwie spraw zagranicznych i pracował w jego archiwum, gdzie współtworzył historię ministerstwa. Coraz bardziej pociągały go jednak idee lewicowe. W 1904 roku wyjechał na leczenie do Niemiec i już nie wrócił. Wkrótce wstąpił do Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji i związał się z jej frakcją mienszewików. Majątek, który odziedziczył, przeznaczył w dużej części na działalność rewolucyjną. W 1907 roku został sekretarzem zagranicznego biura partii. Pod koniec tego roku aresztowano go w Berlinie za posługiwanie się cudzym paszportem i wydalono z Prus. Przeniósł się do Paryża, gdzie działał we francuskiej partii socjalistycznej, a w 1914 roku do Londynu.

Z Brixton do Brześcia

W czasie wojny Cziczerin, wcześniej mienszewik, zbliżył się do stanowiska bolszewików, którzy żądali zakończenia wojny. W Londynie kierował komitetem pomocy rosyjskim więźniom politycznym i zesłańcom, który pod jego kierunkiem stał się ośrodkiem agitacji przeciw caratowi i wojnie. Po rewolucji lutowej pomagał emigrantom wracać do Rosji, ale nie przestał głosić haseł antywojennych. 22 sierpnia 1917 roku władze brytyjskie aresztowały go jako zagrożenie dla bezpieczeństwa państwa i osadziły w więzieniu Brixton. Po rewolucji październikowej ludowy komisarz spraw zagranicznych Lew Trocki zażądał jego uwolnienia i zagroził, że brytyjscy obywatele nie będą mogli opuścić Rosji. 3 stycznia 1918 roku Cziczerina zwolniono, a w drugiej połowie stycznia był już w Piotrogrodzie. Wstąpił do partii bolszewików i został zastępcą Trockiego.

Trafił w sam środek najtrudniejszej decyzji młodej władzy. Bolszewicy rokowali w Brześciu z Niemcami i ich sojusznikami, a po zerwaniu rozmów i niemieckiej ofensywie w lutym 1918 roku musieli przyjąć znacznie gorsze warunki. To Cziczerin pojechał do Brześcia razem z Grigorijem Sokolnikowem i 3 marca 1918 roku był jednym z sygnatariuszy traktatu brzeskiego. Rosja traciła ziemie od Finlandii i krajów bałtyckich po Ukrainę. Gdy Trocki przeszedł do komisariatu wojny, Cziczerin od marca kierował komisariatem spraw zagranicznych, a 30 maja 1918 roku formalnie został ludowym komisarzem. Włodzimierz Lenin pisał latem 1918 roku, że Cziczerin jest pracownikiem „znakomitym, niezwykle sumiennym, mądrym i kompetentnym”, a jego jedyną słabością jest brak zdolności dowódczych.

Dyplomata rewolucji

Cziczerin musiał budować dyplomację państwa, które prawie nikt nie uznawał i które samo głosiło, że dyplomacja w starym stylu jest burżuazyjnym przeżytkiem. Pracował niemal bez przerwy, zwykle w nocy, przyjmował gości po północy i nie umiał przekazywać obowiązków podwładnym. Brytyjski pisarz Arthur Ransome opisywał go w 1919 roku jako człowieka wiecznie zmęczonego, którego biuro otwierało się późnym popołudniem i pracowało do czwartej nad ranem. W 1918 roku musiał zmierzyć się ze skutkami zabójstwa niemieckiego posła Wilhelma von Mirbacha przez lewicowych eserowców, a w marcu 1919 roku uczestniczył w założycielskim zjeździe Kominternu.

W czasie wojny z Polską pisał noty do rządu w Warszawie, w lutym 1919 roku do Ignacego Jana Paderewskiego, z propozycją rozmów o spornych sprawach, a w lipcu 1920 roku, gdy Armia Czerwona szła na Warszawę, odrzucił brytyjską propozycję mediacji, która opierała się na tak zwanej linii Curzona. Po klęsce pod Warszawą pokój z Polską negocjował w Rydze Adolf Ioffe, ale linię wyznaczał komisariat Cziczerina. Rok 1921 przyniósł serię traktatów z sąsiadami na południu: z Persją (26 lutego), Afganistanem (28 lutego) i z rządem Mustafy Kemala w Ankarze (traktat moskiewski z 16 marca). W tym samym miesiącu podpisano pokój ryski i umowę handlową z Wielką Brytanią.

Rapallo

Najwięcej sławy przyniosła mu konferencja w Genui wiosną 1922 roku, pierwsza od rewolucji wielka konferencja, na którą zaproszono Rosję Radziecką. Cziczerin przewodniczył delegacji, w której byli między innymi Maksim Litwinow, Leonid Krasin i Ioffe. Na otwarciu wystąpił z przemówieniem po francusku, w którym zaproponował powszechne rozbrojenie, czym zaskoczył i rozdrażnił gospodarzy. Gdy mocarstwa zachodnie domagały się zwrotu carskich długów i odszkodowań za znacjonalizowany majątek, wykorzystał obawy Niemców, odsuniętych od rozmów, i 16 kwietnia 1922 roku podpisał z ministrem Waltherem Rathenauem układ w Rapallo. Oba państwa nawiązały stosunki dyplomatyczne i zrzekły się roszczeń, a jednolity front wierzycieli Rosji się rozpadł.

Od tej pory zbliżenie z Niemcami było osią polityki Cziczerina. Uważał, że dwa państwa skrzywdzone przez Wersal mają wspólne interesy, przede wszystkim wobec Polski i Wielkiej Brytanii, którą od czasów carskich traktował jako głównego rywala Rosji w Azji. Bliską przyjaźń zawarł z pierwszym ambasadorem Niemiec w Moskwie, hrabią Ulrichem von Brockdorff-Rantzauem, z którym spotykał się na nocnych rozmowach. O tajnej współpracy Reichswehry z Armią Czerwoną wiedział i ją popierał, choć prowadzili ją głównie wojskowi.

Komisarz ZSRR

W latach 1922–1923 przewodniczył delegacji radzieckiej na konferencji w Lozannie, gdzie bronił stanowiska, że cieśniny tureckie powinny być zamknięte dla obcych okrętów wojennych. W maju 1923 roku w Lozannie emigrant z Rosji zastrzelił radzieckiego dyplomatę Wacława Worowskiego. Po utworzeniu Związku Radzieckiego Cziczerin został ludowym komisarzem spraw zagranicznych ZSRR. W 1924 roku państwo radzieckie uznały między innymi Wielka Brytania, Włochy i Francja, a w 1925 roku Japonia, z którą zawarto konwencję podstawową. Jesienią 1925 roku, gdy Niemcy rokowały z Zachodem w Locarno, Cziczerin pojechał do Berlina, zatrzymując się po drodze w Warszawie, i domagał się gwarancji, że Niemcy nie przyłączą się do antyradzieckiego frontu. Ich owocem był traktat berliński z 24 kwietnia 1926 roku o wzajemnej neutralności. W grudniu 1925 roku podpisał w Paryżu układ o przyjaźni i neutralności z Turcją, a w 1927 roku układ z Persją. W latach 1925–1930 był członkiem Komitetu Centralnego partii.

Coraz częściej jednak chorował. Cierpiał na ciężką cukrzycę i choroby nerwów, a w latach 1926–1927 i od jesieni 1928 do stycznia 1930 roku leczył się w Niemczech i na Riwierze. Komisariatem w praktyce kierował jego zastępca Litwinow, z którym Cziczerin od lat był skłócony. Różnili się charakterem i poglądami: Cziczerin stawiał na Niemcy, Litwinow na porozumienie z Wielką Brytanią i Francją. Rosła też rola Józefa Stalina, który cenił wiedzę Cziczerina, ale coraz bardziej sam decydował o polityce. W lipcu 1930 roku Cziczerin oficjalnie ustąpił, a jego następcą został Litwinow.

Ostatnie lata

W notatce dla następcy Cziczerin z goryczą wymienił „wewnętrznych wrogów” radzieckiej dyplomacji. Pierwszym był Komintern, którego wystąpienia, popierane przez radzieckich przywódców, psuły stosunki z innymi państwami. Drugim było GPU, czyli policja polityczna, która aresztowała cudzoziemców bez porozumienia z komisariatem, nękała pracowników ambasad i werbowała ich służbę. Pisał też, że radziecka rozgłośnia, wzywając niemieckich żołnierzy do nieposłuszeństwa, uniemożliwia normalne stosunki z Niemcami. Ostatnie lata spędził w Moskwie, odsunięty od polityki, ciężko chory, zajęty muzyką. Napisał książkę o Mozarcie, wydaną dopiero po jego śmierci. Zmarł 7 lipca 1936 roku w Moskwie i został pochowany na Cmentarzu Nowodziewiczym. Gazety pożegnały go z szacunkiem, ale w latach stalinowskich jego nazwisko wspominano rzadko.

Znaczenie

Cziczerin był twórcą radzieckiej służby dyplomatycznej i pierwszym, który przekonał świat, że z bolszewikami można zawierać umowy. Jego polityka opierała się na prostym spostrzeżeniu: Rosja Radziecka i Niemcy, pokonane i upokorzone po 1918 roku, mają wspólny interes w osłabianiu ładu wersalskiego i w rewizji granic odrodzonej Polski. Układ z Rapallo i traktat berliński dały Moskwie partnera, a Niemcom osłonę dla tajnych zbrojeń w głębi Rosji.

Jego następca Litwinow próbował w latach trzydziestych zastąpić tę linię systemem bezpieczeństwa zbiorowego przeciw Hitlerowi. Gdy w maju 1939 roku Stalin zastąpił Litwinowa Wiaczesławem Mołotowem, wrócił w gruncie rzeczy do logiki Rapallo, tylko w znacznie bardziej brutalnej postaci: pakt z 23 sierpnia 1939 roku powoływał się na układ o neutralności z 1926 roku, a jego tajny protokół dzielił Polskę między Niemcy i Związek Radziecki. Cziczerin nie dożył tego dnia ani wielkiej czystki, w której zginęli jego dawni współpracownicy, między innymi Krestinski i Karachan. Jego śmierć w 1936 roku oszczędziła mu losu wielu starych bolszewików.