Radziecko-łotewski pakt o wzajemnej pomocy

5 października 1939 roku na Kremlu przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych i ludowy komisarz spraw zagranicznych ZSRR Wiaczesław Mołotow i łotewski minister spraw zagranicznych Vilhelms Munters podpisali pakt o wzajemnej pomocy między Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich a Republiką Łotewską. Układ zawarty na dziesięć lat dawał Związkowi Radzieckiemu prawo do baz marynarki wojennej w portach Lipawa i Windawa, do lotnisk i do baterii artylerii nadbrzeżnej na wybrzeżu Kurlandii, panującej nad Cieśniną Irbe, czyli wejściem do Zatoki Ryskiej. Poufny protokół pozwalał trzymać na Łotwie do 25 tysięcy żołnierzy radzieckich do końca wojny w Europie. W zamian Moskwa zapewniała, że pakt nie naruszy łotewskiej suwerenności ani ustroju. Łotwa była drugim z trzech krajów bałtyckich, które jesienią 1939 roku musiały wpuścić Armię Czerwoną na swoje terytorium. Rokowania trwały cztery dni i od początku toczyły się pod groźbą, że jeśli Łotysze się nie zgodzą, Związek Radziecki weźmie bazy siłą.

Kolej na Rygę

Łotwa znalazła się w radzieckiej strefie interesów 23 sierpnia, w tajnym protokole do paktu Ribbentrop-Mołotow. W czerwcu podpisała wprawdzie z Rzeszą pakt o nieagresji, ale Berlin nie zamierzał jej bronić. Po agresji ZSRR na Polskę Łotwa straciła też jedynego sąsiada, który nie był ani Niemcami, ani Związkiem Radzieckim: na jej południowo-wschodniej granicy, gdzie jeszcze we wrześniu stały polskie strażnice na Wileńszczyźnie, pojawiła się Armia Czerwona. Według łotewskich szacunków przy granicach kraju zebrało się jesienią około 200 tysięcy radzieckich żołnierzy z czołgami i lotnictwem. Armia łotewska, nawet po powołaniu rezerwistów we wrześniu, liczyła około 30 tysięcy ludzi.

W Rydze uważnie śledzono to, co działo się w Tallinnie. 24 września Mołotow zażądał od Estonii paktu z bazami, a gdy estoński poseł zapytał Muntersa, co zrobiłaby Łotwa w podobnej sytuacji, usłyszał, że nie byłoby chyba innego wyjścia. Łotwa nie zamierzała też wspierać sąsiadki: sojusz obronny obu państw z 1923 roku okazał się w tej chwili martwy. 28 września Estonia podpisała pakt o wzajemnej pomocy, tego samego dnia radzieckie samoloty krążyły nad łotewskim terytorium, a wojska koncentrowały się przy granicy. Według łotewskiej historiografii 30 września rząd w Rydze dostał od Moskwy podobne żądanie i zaproszenie do rozmów.

Rozmowy na Kremlu

Niektóre kalendaria umieszczają rozmowy Łotyszy ze Stalinem i Mołotowem 1 października. Według łotewskich i rosyjskich opracowań Munters przyleciał do Moskwy 2 października, razem z dyrektorem departamentu traktatów łotewskiego MSZ, radzieckim posłem w Rydze Iwanem Zotowem i radzieckim przedstawicielem handlowym, a pierwsza rozmowa na Kremlu odbyła się wieczorem tego dnia. Prowadził ją Mołotow, ale od początku był przy niej Stalin, który mówił otwarcie, o co chodzi. To, co ustalono w 1920 roku, czyli w pokoju ryskim, w którym Rosja Radziecka uznała niepodległość Łotwy, „nie może zostać na wieki”. „Już Piotr Wielki troszczył się o dostęp Rosji do morza. My jesteśmy teraz bez wyjścia i w takim położeniu długo pozostać nie możemy”. Związek Radziecki chciał niezamarzających portów na otwartym Bałtyku, a takimi były właśnie Lipawa i Windawa. Gdy Munters bronił łotewskiej neutralności, Stalin odpowiedział, według zapisków łotewskiego ministra: „Mówię wam szczerze: podział stref interesów już się dokonał. Jeśli chodzi o Niemców, moglibyśmy was zająć”.

Pierwsze radzieckie żądania szły dalej niż wobec Estonii. Mołotow przedstawił projekt paktu, który pozwalałby wprowadzić na Łotwę 50 tysięcy żołnierzy Armii Czerwonej, i według łotewskich źródeł zażądał odpowiedzi w ciągu 48 godzin. Munters zaczął się targować o liczbę wojsk, o rozmieszczenie baz i o czas ich trwania. Rozmowy przeniesiono na następne dni, a minister porozumiewał się z rządem w Rydze. 3 października na nadzwyczajnym posiedzeniu gabinet prezydenta i premiera Kārlisa Ulmanisa, który od zamachu stanu w 1934 roku rządził Łotwą autorytarnie, udzielił Muntersowi pełnomocnictw do podpisania paktu. Rosyjskie opracowania podkreślają, że ministrowie zgodzili się jednomyślnie. W ich ocenie wybór był między układem a wojną, której Łotwa nie mogła wygrać ani nawet zacząć, bo nikt nie przyszedłby jej z pomocą: Wielka Brytania i Francja były daleko, a Niemcy przypieczętowały właśnie przyjaźń z ZSRR traktatem o granicach.

Targi przyniosły tyle, ile przyniosły w Estonii. Liczbę radzieckich żołnierzy obniżono o połowę, do 25 tysięcy wojsk lądowych i lotnictwa, czyli mniej więcej do liczebności całej armii łotewskiej. Bazy miały powstać w zachodniej części kraju, z dala od Rygi. 5 października wieczorem Mołotow i Munters złożyli podpisy pod paktem i pod poufnym protokołem o radzieckich bazach wojskowych.

Co stanowił pakt

Pakt był niemal dosłownym powtórzeniem układu estońskiego. W artykule I strony zobowiązywały się do wzajemnej pomocy, także wojskowej, w razie bezpośredniej napaści lub groźby napaści ze strony którejkolwiek wielkiej europejskiej potęgi na ich granice morskie na Bałtyku, na granice lądowe przez terytorium Estonii lub Litwy albo na bazy radzieckie. Artykuł II zobowiązywał Związek Radziecki do pomocy armii łotewskiej w zakupie uzbrojenia. Artykuł III dawał ZSRR prawo do baz floty w Lipawie i Windawie, do kilku lotnisk dzierżawionych „za rozsądną cenę” oraz do bazy artylerii nadbrzeżnej na wybrzeżu między Windawą a wioską Pitrags. To ostatnie miejsce nie było przypadkowe: działa ustawione na północnym cyplu Kurlandii mogły zamknąć Cieśninę Irbe i tym samym drogę do Rygi. Dokładne miejsca lotnisk i baz miała ustalić osobna umowa. Artykuł IV zakazywał zawierania sojuszy skierowanych przeciw drugiej stronie. Artykuł V stanowił, że realizacja paktu w żadnym razie nie może naruszać suwerennych praw stron, w szczególności ich ustroju państwowego, systemu gospodarczego i społecznego oraz środków wojskowych, a tereny baz pozostają terytorium Łotwy. Na to postanowienie powoływali się potem łotewscy politycy, zapewniając rodaków, że Stalin obiecał szanować niepodległość kraju. Pakt miał obowiązywać dziesięć lat i przedłużać się automatycznie o kolejne dziesięć, jeśli nikt go nie wypowie.

Poufny protokół dawał Związkowi Radzieckiemu prawo trzymania na lotniskach i w bazach, w postaci odrębnych garnizonów, do 25 tysięcy żołnierzy wojsk lądowych i lotnictwa przez cały czas wojny w Europie. W późniejszych uzgodnieniach dodano okręty: w Lipawie i Windawie miało stacjonować po pięć radzieckich okrętów podwodnych. W części literatury, także zachodniej, podaje się, że Łotwa zgodziła się na 30 tysięcy żołnierzy. Tekst protokołu mówi o 25 tysiącach.

Wykonanie układu

Dokumenty ratyfikacyjne wymieniono w Rydze 11 października i tego dnia pakt wszedł w życie. Dzień wcześniej Munters tłumaczył dziennikarzom, że w warunkach wojny trzeba zrozumieć dążenie Związku Radzieckiego do wzmocnienia pozycji na wschodnim wybrzeżu Bałtyku, a głównym celem łotewskiej polityki było nie dać się wciągnąć w wojnę. 12 października Ulmanis mówił w przemówieniu: „Nasze państwo jest samodzielne, niepodległe i wolne w polityce wewnętrznej i zewnętrznej, i takie pozostanie”. Prasa przedstawiała układ jako dowód mądrej i dalekowzrocznej polityki zagranicznej. W prywatnych rozmowach mało kto miał złudzenia, a w kraju krążyły pogłoski o rychłym włączeniu Łotwy do ZSRR, które rząd nazywał bezpodstawnymi. 18 października podpisano umowę handlową, która miała czterokrotnie zwiększyć łotewsko-radziecką wymianę.

Szczegóły rozmieszczenia wojsk uzgadniała komisja wojskowa pod kierunkiem łotewskiego generała Mārtiņša Hartmanisa i radzieckiego komkora Iwana Bołdina. Łotyszom udało się wynegocjować, że wojska radzieckie nie staną na wschód od rzeki Windawy, z wyjątkiem wybrzeża przy Cieśninie Irbe, i że do baz będą jechać wyłącznie koleją. Protokół podpisano w Rydze 23 października. Tego samego dnia do Lipawy wpłynął krążownik „Kirow” z dwoma niszczycielami. 29 października przez stację graniczną Zilupe przejechał pierwszy pociąg z żołnierzami radzieckimi. Na peronie czekała kompania honorowa z orkiestrą, a radzieckich dowódców witał dowódca łotewskiej Dywizji Łatgalskiej. Oddziały 2 Specjalnego Korpusu Strzeleckiego ze sztabem w Lipawie i jednostki lotnictwa rozlokowały się w zachodniej Kurlandii: w Lipawie, Windawie, Priekule, Durbe, Vaiņode i nad Cieśniną Irbe.

Na wezwanie Hitlera w tych samych tygodniach z Łotwy zaczęli wyjeżdżać do Rzeszy Niemcy bałtyccy. Umowę o ich przesiedleniu Łotwa podpisała z Niemcami 30 października, a do wiosny 1940 roku, w większości już do połowy grudnia, kraj opuściło około 50 tysięcy osób. Dla wielu Łotyszy ich pospieszny wyjazd był jeszcze jednym znakiem, że Berlin spisał kraje bałtyckie na straty.

Miejsce w wojnie

Pakt łotewski był dla Moskwy kolejnym krokiem w planie, który Stalin zapowiedział niemieckiemu ambasadorowi 25 września: „rozwiązaniu problemu państw bałtyckich”. Pięć dni później podobny układ musiała zawrzeć Litwa, która w zamian dostała Wilno. Tego samego 5 października, gdy Munters podpisywał pakt, Mołotow zaprosił do Moskwy delegację Finlandii. Finowie, w przeciwieństwie do Bałtów, odmówili oddania baz i 30 listopada zostali zaatakowani. Lipawa okazała się dla radzieckiej floty bezcenna: już 1 grudnia 1939 roku krążownik „Kirow”, wysłany z tej bazy, ostrzeliwał fińskie umocnienia na wyspie Russarö u wejścia do zatoki pod Hanko, a lotniska w Kurlandii i w Estonii służyły do nalotów na Finlandię w czasie wojny zimowej.

Łotewska niepodległość, której pakt miał nie naruszać, przetrwała osiem miesięcy. 15 czerwca 1940 roku nad ranem oddział NKWD napadł na łotewskie strażnice graniczne w Masļenki, zabijając pięć osób, w tym strażników granicznych, i uprowadzając do ZSRR 37 zakładników. 16 czerwca, gdy uwaga świata skupiała się na upadku Francji, Mołotow oskarżył Łotwę i Estonię o łamanie paktów przez udział w „wojskowym sojuszu bałtyckim” i zażądał utworzenia nowych rządów oraz wpuszczenia nieograniczonej liczby wojsk. Ulmanis przyjął ultimatum, a 17 czerwca Armia Czerwona zajęła kraj. Pod nadzorem wysłanników Moskwy powstał posłuszny rząd, w połowie lipca odbyły się wybory z jedną listą, a 5 sierpnia 1940 roku Łotwa została wcielona do ZSRR jako Łotewska SRR. Ulmanis został deportowany w głąb Związku Radzieckiego i zmarł w 1942 roku w więzieniu w Krasnowodsku. Munters, wywieziony z rodziną w lipcu 1940 roku, przesiedział w radzieckich więzieniach do 1954 roku, a po powrocie do radzieckiej Łotwy pisał artykuły przeciw łotewskiej emigracji. Pakt o wzajemnej pomocy, przedstawiany w październiku 1939 roku jako gwarancja bezpieczeństwa, był pierwszym etapem okupacji krajów bałtyckich, która z przerwą na okupację niemiecką w latach 1941–1944/1945 trwała do 1991 roku.