Belgia wolna od Niemców

Kronikarskie zestawienia wydarzeń wojny podają pod 4 lutego 1945 roku, że Belgia została całkowicie oczyszczona z wojsk niemieckich. Tego dnia, gdy na Krymie zaczynała się konferencja jałtańska, meldunki i prasa alianckie mówiły o kraju wolnym od nieprzyjaciela. Data ta jest jednak umowna. Nie było jednego aktu, bitwy ani komunikatu, który zamknąłby wyzwolenie Belgii. Ostatnie skrawki belgijskiej ziemi we wschodnich Ardenach Amerykanie odzyskali w ostatnich dniach stycznia i pierwszych dniach lutego, w toku natarcia, które wychodziło już poza granicę, na niemiecki Wał Zachodni. Opracowania podają różne daty, od 28 stycznia do 4 lutego, zależnie od tego, czy liczą koniec walk nad graniczną rzeką Our, czy dojście ostatnich oddziałów do pozycji wyjściowych ofensywy niemieckiej. Data 4 lutego oznacza więc raczej dzień, w którym uznano Belgię za wolną, niż dzień konkretnego wydarzenia na froncie.

Wyzwolenie trwało pięć miesięcy. We wrześniu 1944 roku alianci przeszli przez niemal cały kraj w kilka dni. W grudniu niemiecka ofensywa w Ardenach na kilka tygodni odebrała im znaczną część prowincji Luksemburg i Liège. Przez cały ten czas na Antwerpię i Liège spadały niemieckie pociski i rakiety.

Wrzesień 1944: wyzwolenie w kilka dni

2 września 1944 roku wojska amerykańskie przekroczyły granicę francusko-belgijską, a następnego dnia wieczorem czołgi brytyjskiej Dywizji Pancernej Gwardii wjechały do Brukseli. Wyzwolenie stolicy po czterech latach okupacji witały tłumy na ulicach. Już 4 września brytyjska 11 Dywizja Pancerna, wspierana przez belgijski ruch oporu, zajęła Antwerpię z prawie nietkniętym portem. Wyjście z portu na morze, czyli ujście Skaldy, zostało jednak w rękach niemieckich. Pierwszy statek zaopatrzeniowy mógł wpłynąć do Antwerpii dopiero 28 listopada, po wyczerpującej bitwie o Skaldę, stoczonej głównie przez Kanadyjczyków, w większości na terytorium holenderskim.

W tym samym czasie 1 Armia gen. Courtneya Hodgesa wyzwalała południe i wschód kraju: Namur, Liège i Ardeny aż po granicę niemiecką. W połowie września Amerykanie stanęli na linii Wału Zachodniego, a jesienią wzdłuż wschodniej granicy Belgii toczyły się już walki o Akwizgran i las Hürtgen, na ziemi niemieckiej. Na wyzwolonych terenach odradzało się państwo. 8 września z Londynu wrócił rząd Huberta Pierlota, a 21 września parlament powierzył regencję księciu Karolowi, bratu króla Leopolda III, którego Niemcy wywieźli w czerwcu 1944 roku do Rzeszy.

Osobną sprawą były tak zwane Kantony Wschodnie: Eupen, Malmedy i Sankt Vith, przyłączone do Belgii na mocy traktatu wersalskiego. Niemcy po kapitulacji Belgii w 1940 roku włączyły je dekretem Hitlera z 18 maja 1940 roku z powrotem do Rzeszy, a ich mieszkańców wcielano potem do Wehrmachtu. Jesienią 1944 roku Amerykanie zajęli większą część tego obszaru i przywrócono na nim administrację belgijską. Właśnie te pograniczne gminy jako ostatnie zostały uwolnione od wojsk niemieckich.

Ardeny: ostatni niemiecki zryw na ziemi belgijskiej

Względny spokój skończył się 16 grudnia 1944 roku, gdy Niemcy rozpoczęli ofensywę w Ardenach. Celem Hitlera była Antwerpia. Zdobycie portu miało rozciąć wojska alianckie i, jak liczył, skłonić Zachód do rozmów. Niemieckie dywizje pancerne wdarły się na blisko sto kilometrów w głąb Belgii. Czołowe oddziały zatrzymano dopiero pod Celles, kilka kilometrów przed Mozą koło Dinant. Pod Elsenborn, Sankt Vith i Bastogne obrona amerykańska rozbiła niemiecki harmonogram.

Od 3 stycznia 1945 roku alianci przeszli do kontrnatarcia z północy i południa. 16 stycznia patrole 1 i 3 Armii USA spotkały się pod Houffalize, przecinając występ. 23 stycznia Amerykanie odbili ruiny Sankt Vith. Do 25 stycznia front wrócił mniej więcej na linię z 16 grudnia i ta data uchodzi w amerykańskiej historiografii za koniec kampanii ardeńskiej. Oczyszczanie zachodniego brzegu Our, rzeki wyznaczającej na tym odcinku granicę z Niemcami, trwało do 28 stycznia.

Przełom stycznia i lutego

Ostatni etap rozegrał się na samym wschodnim skraju kraju, w pagórkowatym, zaśnieżonym pasie między Büllingen a granicą Rzeszy. 28 stycznia 1 Dywizja Piechoty i 82 Dywizja Powietrznodesantowa z XVIII Korpusu Powietrznodesantowego 1 Armii rozpoczęły natarcie w kierunku przełęczy Losheim, tej samej, którą w grudniu przeszły niemieckie kolumny. Według amerykańskiej historii oficjalnej (Charles B. MacDonald, „The Last Offensive”) przejście ośmiu–dwunastu mil od pozycji wyjściowych do wzgórz naprzeciw Wału Zachodniego zajęło obu dywizjom cztery pełne dni, w głębokim śniegu i mrozie, przeciw tylnym strażom niemieckim. Dopiero 1 lutego mogły zaatakować same umocnienia. 30 stycznia na północy ruszył V Korpus, który z rejonu Monschau i Elsenborn uderzył na pozycję Wału pod Wahlerscheid i w pierwszych dniach lutego przełamał ją.

Te działania nie miały już na celu odzyskiwania Belgii, lecz wejście w głąb niemieckiego Eifelu i zdobycie zapór na Rurze. Przy okazji jednak usunęły z belgijskiego pogranicza ostatnie oddziały niemieckie. Na południu 3 Armia gen. George’a Pattona stała już nad Our, na granicy luksembursko-niemieckiej. Na początku lutego alianci uznali więc, że w Belgii nie ma już niemieckich oddziałów – poza jeńcami i pojedynczymi maruderami. Natarcie XVIII Korpusu zatrzymano zresztą wkrótce potem – 6 lutego zluzowano korpus, a główny wysiłek przeniesiono na północ, gdzie 1 i 9 Armia miały forsować Rurę.

Dla samych Belgów data 4 lutego nie była świętem. O wyzwoleniu myślano w kategoriach września 1944 roku, a koniec walk w Ardenach przyszedł stopniowo, w miarę jak z kolejnych wiosek wycofywali się Niemcy, a wracali mieszkańcy, często do zgliszcz.

Cena: Ardeny

Ofensywa ardeńska przyniosła Belgii najcięższe zniszczenia od 1940 roku. Według szacunków belgijskich i luksemburskich w czasie bitwy zginęło około 2500 cywilów w Belgii. Część padła ofiarą zbrodni: ludzie z Kampfgruppe Peiper zabijali nie tylko jeńców amerykańskich, jak na skrzyżowaniu Baugnez (masakra pod Malmedy), ale też mieszkańców Stavelot i sąsiednich wsi nad Amblève – według belgijskich ustaleń ponad sto osób, w tym kobiety i dzieci. W Bande 24 grudnia funkcjonariusze niemieckiej policji bezpieczeństwa rozstrzelali 34 młodych mężczyzn w odwecie za działalność ruchu oporu we wrześniu. Inni zginęli od ostrzału artyleryjskiego, min i bombardowań, także alianckich: Malmedy, już w rękach amerykańskich, zostało w dniach 23–25 grudnia omyłkowo zbombardowane przez lotnictwo USA.

Zniszczenia materialne były ogromne. Bastogne, Houffalize, Sankt Vith i La Roche-en-Ardenne leżały w ruinach; La Roche była zniszczona według różnych szacunków w około 90 procentach. Wraz z ludźmi ginął inwentarz, a pola i lasy pozostały na lata usiane minami i niewybuchami.

Rakiety nad Antwerpią i Liège

Wyzwolenie terytorium nie oznaczało końca wojny dla belgijskich miast. Od października 1944 roku Niemcy ostrzeliwali Antwerpię i Liège rakietami V-2 i pociskami V-1, odpalanymi z Holandii i Nadrenii. Antwerpia, główny port zaopatrzeniowy aliantów, stała się obok Londynu najczęściej atakowanym celem tej broni: według zestawień cytowanych w literaturze spadło na nią około 1610 rakiet V-2. Najtragiczniejszy był 16 grudnia 1944 roku, gdy rakieta trafiła w czasie seansu w kino Rex – zginęło 567 osób, w tym blisko 300 żołnierzy alianckich. Powojenny raport sztabu SHAEF szacował, że broń V zabiła w Belgii około 5000 osób i raniła około 21 tysięcy, głównie w Antwerpii i Liège. 4 lutego 1945 roku ostrzał trwał w najlepsze i skończył się dopiero pod koniec marca 1945 roku, gdy postępy aliantów zmusiły Niemców do wycofania wyrzutni.

Kraj po wyzwoleniu

Wyzwolona Belgia była krajem zubożałym i niespokojnym. Brakowało węgla, żywności i transportu, a ceny rosły. Najostrzejszy spór dotyczył uzbrojonego ruchu oporu. Rząd Pierlota zażądał od oddziałów belgijskiego ruchu oporu złożenia broni, ministrowie komunistyczni ustąpili, a 25 listopada 1944 roku podczas demonstracji w Brukseli żandarmeria otworzyła ogień do tłumu, raniąc kilkadziesiąt osób. Część byłych konspiratorów trafiła potem do nowo tworzonych batalionów fizylierów armii belgijskiej – według belgijskich zestawień do końca wojny utworzono ich 57 – które walczyły u boku aliantów na froncie zachodnim.

Rząd, który wrócił z Londynu, nie zdołał odzyskać zaufania. Krytykowany przez lewicę i osłabiony strajkami, w pierwszych dniach lutego 1945 roku, gdy kraj był już w całości wolny, chylił się ku upadkowi. 7 lutego Pierlot ogłosił dymisję gabinetu, 8 lutego regent powierzył misję tworzenia rządu socjaliście Achille’owi Van Ackerowi, a 12 lutego zaprzysiężono rząd jedności narodowej z udziałem katolików, socjalistów, liberałów i komunistów. Ministrem spraw zagranicznych pozostał Paul-Henri Spaak. Van Acker uczynił wydobycie węgla priorytetem, za co zyskał przydomek „Achille Charbon” – według jego słów węgiel był dla Belgii równie ważny jak chleb.

Równolegle trwało rozliczenie okupacji. Według powojennych zestawień o kolaborację podejrzewano około 400 tysięcy Belgów, z których około 56 tysięcy postawiono przed sądem; wykonano blisko 250 wyroków śmierci. Przywódca reksistów Léon Degrelle, walczący w szeregach Waffen-SS, wciąż był w Rzeszy.

Miejsce w wojnie

Uwolnienie ostatnich skrawków Belgii zamknęło rozdział, który otworzyła niemiecka inwazja 10 maja 1940 roku. Dla dowództwa alianckiego oznaczało, że front na zachodzie biegł teraz w całości wzdłuż granic Rzeszy lub na jej terytorium, a Antwerpia mogła bez przeszkód – poza ostrzałem rakietowym – zaopatrywać armie, które w lutym i marcu 1945 roku miały wyjść nad Ren. Belgia, wyzwolona w znacznej mierze w ciągu kilku dni września 1944 roku, uniknęła losu Holandii, której północne prowincje pozostawały pod okupacją do maja 1945 roku i przeżywały „głodową zimę”.

W maju 1945 roku Amerykanie uwolnili Leopolda III w Strobl koło Salzburga, ale spór o jego postawę w czasie okupacji uniemożliwił mu powrót na tron. Tak zwana kwestia królewska podzieliła kraj na pięć lat i zakończyła się w 1950 roku przekazaniem władzy synowi króla, Baudouinowi. Według zestawień przytaczanych w literaturze w czasie wojny zginęło około 88 tysięcy Belgów, czyli około 1 procenta ludności przedwojennej. Doświadczenie dwóch niemieckich inwazji w ciągu ćwierćwiecza skłoniło Belgię do porzucenia polityki neutralności: w 1948 roku podpisała traktat brukselski, a w 1949 roku przystąpiła do NATO.