Werner von Fritsch

Werner von Fritsch przez cztery lata, od lutego 1934 do lutego 1938 roku, dowodził niemieckimi wojskami lądowymi. To pod jego kierunkiem stutysięczna Reichswehra przemieniła się w kilkudziesięciodywizyjną armię z powszechnego poboru, która w 1939 roku uderzyła na Polskę. Był typowym przedstawicielem pruskiej kasty oficerskiej: zawodowcem o wąskich horyzontach, wrogiem republiki weimarskiej i zdeklarowanym antysemitą, który przyjął dyktaturę Adolfa Hitlera jako szansę na odbudowę potęgi wojskowej Niemiec. Gdy w listopadzie 1937 roku ostrzegał przed zbyt pospieszną wojną, stał się dla Hitlera przeszkodą. Usunięto go za pomocą sfabrykowanego oskarżenia o homoseksualizm, a jego upadek oddał Hitlerowi pełną władzę nad armią. Zginął we wrześniu 1939 roku pod Warszawą, jako jeden z pierwszych niemieckich generałów poległych w drugiej wojnie światowej. Po wojnie przez lata przedstawiano go jako przyzwoitego żołnierza i ofiarę nazistów. Nowsze badania pokazują go w znacznie mniej korzystnym świetle.

Oficer sztabu generalnego

Thomas Ludwig Werner von Fritsch urodził się 4 sierpnia 1880 roku w Benrath, dziś dzielnicy Düsseldorfu, w rodzinie oficera. Jego ojciec Georg doszedł do stopnia generała porucznika i wychowywał syna w duchu surowej dyscypliny i obowiązku, a matka Adelheid pochodziła z rodu von Bodelschwinghów. Biografowie zgodnie opisują Fritscha jako człowieka zamkniętego, który przez całe życie z trudem nawiązywał bliższe relacje. Nigdy się nie ożenił.

We wrześniu 1898 roku wstąpił jako kandydat na oficera do heskiego pułku artylerii polowej w Darmstadcie, a w 1900 roku został podporucznikiem. W latach 1907–1910 studiował w Akademii Wojennej w Berlinie, gdzie wyróżniał się w historii wojen i taktyce, a w 1911 roku przyjęto go na stałe do Wielkiego Sztabu Generalnego. W sierpniu 1914 roku pracował w wydziale, który przygotował mobilizację i rozwinięcie armii. Całą pierwszą wojnę światową spędził jako oficer sztabowy w dywizjach, korpusach i armiach na froncie zachodnim i wschodnim, przez pewien czas także w sztabie dowódcy lotnictwa. W 1917 roku odłamek pocisku zranił go w głowę.

W Reichswehrze

Po klęsce Fritsch pozostał w stutysięcznej Reichswehrze, którą tworzył Hans von Seeckt. Republiki nie znosił. W liście z 1924 roku do zaprzyjaźnionego oficera Joachima von Stülpnagla pisał z pogardą o „czarno-czerwono-złotych” politykach, o prasie żydowskiej i o pacyfistach, demokratach i Żydach jako ludziach, którzy chcą zniszczyć Niemcy. Liczył na to, że Seeckt przejmie władzę jako dyktator. Historyk Wolfram Wette zauważył, że oficer, który przysięgał wierność republice, był w tym liście bliski zdrady stanu.

Jednocześnie robił szybką karierę. Od 1924 roku był szefem sztabu 1 Dywizji w Królewcu, a od 1926 roku kierował wydziałem wojsk lądowych w Truppenamcie, czyli zakonspirowanym sztabie generalnym. Uczestniczył w planowaniu tajnej rozbudowy armii i w tajnej współpracy z Armią Czerwoną, której był zwolennikiem. Polskę traktował jako głównego wroga na wschodzie. W 1928 roku objął dowództwo 2 Pułku Artylerii, w 1930 roku został generałem majorem, w 1931 roku dowódcą 1 Dywizji Kawalerii, a w 1932 roku 3 Dywizji i III Okręgu Wojskowego w Berlinie, już w stopniu generała porucznika.

Dowódca armii Hitlera

Pod koniec 1933 roku podał się do dymisji szef Kierownictwa Wojsk Lądowych generał Kurt von Hammerstein-Equord, przeciwnik nazistów. Hitler i minister Reichswehry Werner von Blomberg chcieli na jego miejsce prohitlerowskiego generała Waltera von Reichenaua, ale prezydent Paul von Hindenburg odrzucił tę kandydaturę i postawił na Fritscha, w którym widział przedstawiciela pruskiego konserwatyzmu. Fritsch objął stanowisko 1 lutego 1934 roku jako generał artylerii.

Nowego kanclerza przyjął z zadowoleniem. Hitler obiecywał to, czego chcieli generałowie: zbrojenia, powszechny pobór, koniec ograniczeń wersalskich i armię jako jedynego nosiciela broni w państwie. Antysemityzm reżimu Fritschowi nie przeszkadzał. W lutym 1934 roku bez sprzeciwu wykonał wprowadzony przez Blomberga paragraf aryjski, na podstawie którego z wojska usunięto żołnierzy pochodzenia żydowskiego, a w grudniu tego roku przypomniał oficerom, że żony mogą wybierać tylko w „kręgach aryjskich”. Gdy SA Ernsta Röhma zaczęła zagrażać pozycji armii, Fritsch 25 czerwca 1934 roku postawił wojsko w stan gotowości, a Reichswehra udostępniła SS broń i transport na noc długich noży. Armia milczała, gdy zamordowano dwóch generałów, Kurta von Schleichera i Ferdinanda von Bredowa. Dopiero na przełomie 1934 i 1935 roku Fritsch i Blomberg wymusili na Hitlerze ich nieoficjalną rehabilitację wśród oficerów. 2 sierpnia 1934 roku, w dniu śmierci Hindenburga, Fritsch razem z całym wojskiem złożył przysięgę na wierność Hitlerowi.

Po przywróceniu powszechnego poboru w marcu 1935 roku Fritsch i szef sztabu generalnego Ludwig Beck kierowali rozbudową armii, która miała liczyć 36 dywizji. Od 1 czerwca 1935 roku Fritsch nosił tytuł naczelnego dowódcy wojsk lądowych, a 20 kwietnia 1936 roku, gdy Blomberg został feldmarszałkiem, awansował na generała pułkownika. Uchodził za twórcę nowej armii. Dbał o jakość szkolenia i o to, by korpus oficerski nie rozrósł się kosztem fachowości, dlatego uważał tempo narzucane przez Hitlera za zbyt szybkie. Nie znosił też SS, która tworzyła własne oddziały zbrojne, SS-Verfügungstruppe, i otwarcie kpił z partyjnych dygnitarzy. Wobec samego Hitlera był lojalny. W marcu 1936 roku armia przeprowadziła remilitaryzację Nadrenii, z którą generałowie zgadzali się co do celu, a spierali tylko o termin. 30 stycznia 1937 roku Hitler wręczył Fritschowi złotą odznakę partyjną, co oznaczało przyjęcie do NSDAP.

Narada z 5 listopada 1937 roku

5 listopada 1937 roku Fritsch uczestniczył w tajnej naradzie w Kancelarii Rzeszy, na której Hitler zapowiedział zdobycie „przestrzeni życiowej” siłą, zaczynając od Austrii i Czechosłowacji, być może już w 1938 roku. Razem z Blombergiem Fritsch przekonywał, że Niemcy nie mogą sobie pozwolić na wojnę z Francją i Wielką Brytanią, bo zachodnia granica jest słabo broniona, a armia nie jest gotowa. Spierał się o ryzyko i tempo, nie o samą ideę wojny. Zapytał, czy ma odwołać urlop w Egipcie, i usłyszał, że konflikt nie jest tak bliski. Hitler zapamiętał jednak, że dowódca wojsk lądowych się waha.

Upadek

W styczniu 1938 roku skandal wokół małżeństwa Blomberga z kobietą notowaną przez policję jako prostytutka zakończył karierę ministra wojny. Fritsch był jego naturalnym następcą. Nie chcieli tego Hermann Göring, który sam liczył na najwyższe dowództwo, i Heinrich Himmler, wrogi wobec konserwatywnego korpusu oficerskiego. Z archiwum gestapo wydobyto teczkę, przygotowaną w 1936 roku przez Reinharda Heydricha, a następnie odłożoną przez Hitlera. Zawodowy szantażysta Otto Schmidt twierdził w niej, że w listopadzie 1933 roku przyłapał Fritscha na kontakcie homoseksualnym przy berlińskim dworcu Wannsee. 26 stycznia 1938 roku Hitler skonfrontował generała ze Schmidtem w Kancelarii Rzeszy. Fritsch dał słowo oficera, że to nieprawda, ale zamiast wsparcia spotkało go przesłuchanie w gestapo. 4 lutego 1938 roku został zdymisjonowany „ze względów zdrowotnych”. Hitler sam objął naczelne dowództwo nad Wehrmachtem, a na czele wojsk lądowych postawił Walthera von Brauchitscha, którego zresztą rekomendował sam Fritsch. Całą sprawę historycy nazywają aferą Blomberga-Fritscha.

Oficerowie, którzy prowadzili śledztwo w ramach wojskowego wymiaru sprawiedliwości, szybko ustalili, że Schmidt pomylił generała z emerytowanym rotmistrzem Achimem von Frischem. Według ustaleń historyków gestapo wiedziało o tym już przed konfrontacją. Proces przed Sądem Wojennym Rzeszy, któremu przewodniczył Göring, zaczął się 10 marca, przerwano go z powodu kryzysu austriackiego, a 18 marca 1938 roku Fritsch został uniewinniony. Tydzień wcześniej Wehrmacht wkroczył do Austrii i triumf Hitlera przyćmił skandal. Fritsch nie odzyskał stanowiska. W sierpniu 1938 roku ogłoszono jego rehabilitację i mianowano go honorowym szefem 12 Pułku Artylerii w Schwerinie. Przygotował wyzwanie Himmlera na pojedynek, ale generał Gerd von Rundstedt, który miał je doręczyć, wyperswadował mu ten krok.

Krzywda nie zmieniła jego poglądów. Gdy Ulrich von Hassell próbował wciągnąć go do opozycji, Fritsch odpowiedział, że ten człowiek jest przeznaczeniem Niemiec, na dobre i na złe, i nic się na to nie poradzi. 11 grudnia 1938 roku, miesiąc po nocy kryształowej, napisał do znajomej baronowej, że zaraz po pierwszej wojnie doszedł do wniosku, iż Niemcy, by odzyskać potęgę, muszą wygrać trzy bitwy: z robotnikami, którą wygrał już Hitler, z Kościołem katolickim i z Żydami. „Jesteśmy w środku tych walk, a walka z Żydami jest najtrudniejsza” – dodał. Wcześniej, w liście z listopada 1938 roku, pisał, że walka ze „światowym żydostwem” doprowadzi do wojny z Anglią i Ameryką. Te listy odebrały wiarygodność legendzie apolitycznego generała, która po wojnie otaczała jego postać.

Śmierć pod Warszawą

Gdy zbliżała się wojna, Fritsch nie dostał żadnego dowództwa. W czasie kampanii wrześniowej towarzyszył jako honorowy szef swojemu 12 Pułkowi Artylerii, co dla generała pułkownika było rzeczą niezwykłą. 22 września 1939 roku, w czasie walk o warszawską Pragę podczas obrony Warszawy, polska kula trafiła go w udo na przedpolach Pragi, w rejonie dzisiejszego Targówka, i przerwała tętnicę. Według raportu adiutanta Fritsch powiedział tylko „Proszę zostawić”, gdy ten próbował zatamować krwawienie, i po minucie zmarł. Był pierwszym generałem wojsk lądowych Wehrmachtu, który zginął w tej wojnie. Szybko rozeszła się pogłoska, że rozgoryczony szukał śmierci. Wilhelm Keitel twierdził, że to nieprawda, bo trafiła go zabłąkana kula w czasie rozmowy ze sztabowcami. Rozstrzygnąć tego nie można.

26 września 1939 roku w Berlinie urządzono mu państwowy pogrzeb. Hitler, Ribbentrop i Himmler nie przyszli, a prasa dostała polecenie, by pisać o generale skromnie. Część historyków tłumaczy to obawą Hitlera, że żołnierz uważany przez wielu za twórcę nowej armii przyćmi wodza, który sam chciał uchodzić za pierwszego żołnierza Rzeszy.

Ocena

Fritsch nie był nazistą z przekonania, ale nie był też przeciwnikiem nazistów, jak przedstawiały go powojenne wspomnienia generałów i część popularnych opracowań. Dzielił z Hitlerem nienawiść do republiki weimarskiej, do Polski i do Żydów oraz cel odbudowy potęgi militarnej Niemiec. Spór z Hitlerem dotyczył tempa zbrojeń i ryzyka wojny z mocarstwami zachodnimi, a także pozycji armii wobec SS i partii. Zbudował armię, którą Hitler rzucił na Europę, a jego upadek w 1938 roku pokazał, że korpus oficerski nie potrafi ani nie chce bronić nawet własnego dowódcy. Bez sprzeciwu przyjął OKW, Keitla i podporządkowanie wojska jednemu człowiekowi, co otworzyło drogę do Anschlussu, Monachium i wojny. W Niemczech jego imię długo nosiły koszary Bundeswehry, ale w ostatnich latach zmieniono je, na przykład w Pfullendorfie, gdzie koszary nazwano imieniem Staufów.