ZSRR oskarża Litwę

25 maja 1940 roku, gdy armie francuska i brytyjska cofały się ku Dunkierce, ludowy komisarz spraw zagranicznych ZSRR Wiaczesław Mołotow wezwał na Kreml posła Litwy w Moskwie Ladasa Natkevičiusa i złożył mu oświadczenie, które brzmiało jak oskarżenie. Z garnizonów radzieckich rozmieszczonych na Litwie na mocy układu z października 1939 roku mieli znikać żołnierze. Według Mołotowa nie były to zwykłe dezercje: zniknięcia organizowały „pewne osoby, korzystające z ochrony organów rządu litewskiego”. Komisarz zażądał, by Kowno położyło kres „prowokacjom”, odnalazło zaginionych i oddało ich jednostkom, i wyraził nadzieję, że Litwa spełni te żądania i nie zmusi rządu radzieckiego do „innych kroków”. Była to pierwsza oficjalna radziecka pretensja wobec Litwy od zawarcia paktu o bazach. Trzy tygodnie później z tej sprawy wyrosło ultimatum, a z ultimatum koniec litewskiej niepodległości.

Związek Radziecki przygotowywał przejęcie państw bałtyckich, organizując i inscenizując konflikty między nimi a ZSRR, a oskarżenie Litwy o porywanie żołnierzy było częścią tego planu. W części literatury, także anglojęzycznej, oświadczenie Mołotowa nazywa się notą. Formalnie było to ustne oświadczenie wobec posła, udokumentowane w radzieckich aktach dyplomatycznych. W niektórych opracowaniach pojawia się też data 28 maja, ale dokumenty radzieckie wskazują 25 maja.

Pakt o bazach i spokojna zima

Litwa trafiła do radzieckiej strefy interesów na mocy niemiecko-radzieckiego traktatu o granicach i przyjaźni z 28 września 1939 roku, który zmienił ustalenia tajnego protokołu do paktu Ribbentrop-Mołotow. Po Estonii i Łotwie 10 października 1939 roku musiała podpisać pakt o wzajemnej pomocy. Dostała zagarnięte Polsce Wilno z częścią Wileńszczyzny, ale wpuściła do kraju radzieckie garnizony: około 18,8 tysiąca żołnierzy w Nowej Wilejce, Olicie, Prenach i Gaižiūnai, czyli niemal tyle, ile liczyła cała armia litewska.

Przez zimę garnizony nie sprawiały kłopotów. Moskwa nie mieszała się w wewnętrzne sprawy Litwy, a ambasadzie zalecano, by nie zachęcała miejscowych komunistów. Jeszcze 29 marca 1940 roku, w tym samym przemówieniu, w którym przypomniał Rumunii o Besarabii, Mołotow chwalił przed Radą Najwyższą wykonywanie paktów z trzema państwami bałtyckimi. Rząd premiera Antanasa Merkysa i prezydent Antanas Smetona publicznie wychwalali radziecką hojność, choć prywatnie rozumieli, co oznaczają obce garnizony pod Kownem. Plany na wypadek okupacji, przygotowane przez litewskich dyplomatów w listopadzie 1939 roku, pozostały na papierze.

Garnizony miały jednak swój słaby punkt. Litwa była biedna na tle Europy, ale bogata w porównaniu z kołchozową wsią radziecką, i żołnierze Armii Czerwonej widzieli to codziennie. Od pierwszych tygodni zdarzały się dezercje. Dla dowódców były kłopotem, dla Moskwy, gdy uznała to za potrzebne, gotowym pretekstem.

Zmiana kursu w maju

Wiosną 1940 roku sytuacja się zmieniła. Po pokoju moskiewskim z 12 marca Armia Czerwona była wolna od wojny z Finlandią, a w kwietniu Niemcy zajęli Danię i Norwegię. Gdy 10 maja Wehrmacht uderzył na Zachodzie, a w ciągu kilku dni przełamał front francuski, w Moskwie uznano, że czas dokończyć sprawę bałtycką, zanim wojna na Zachodzie się rozstrzygnie. Nikita Chruszczow wspominał później, że Józef Stalin, zaskoczony szybkością niemieckich zwycięstw, obawiał się, że Hitler w końcu zwróci się przeciw ZSRR.

16 maja, tydzień po napaści na Holandię, Belgię i Luksemburg, „Izwiestija” opublikowały artykuł, w którym dowodziły, że małe państwa naiwnie liczą na neutralność, gdy olbrzymy walczą o przetrwanie. Między 18 a 25 maja oddziały radzieckie przeniosły część sprzętu z Wilna do Gaižiūnai, znacznie bliżej Kowna, gdzie urzędował rząd. 24 maja poseł ZSRR w Kownie Nikołaj Pozdniakow wysłał do Moskwy meldunek, że litewscy urzędnicy ukrywają żołnierzy, którzy opuścili jednostki. Następnego dnia Mołotow wezwał Natkevičiusa.

Zaginieni żołnierze

Oświadczenie z 25 maja dotyczyło dwóch żołnierzy, czołgistów Nosowa i Szmawgonca, którzy zniknęli z jednostek w kwietniu i maju. Pod koniec maja obaj wrócili do swoich oddziałów i opowiadali, że byli więzieni w piwnicy i przesłuchiwani o radzieckie tajemnice wojskowe. Moskwa przyjęła tę wersję bez zastrzeżeń. W późniejszych radzieckich wersjach zamiast Nosowa pojawia się nazwisko Pisariewa, co samo mówi coś o staranności tych oskarżeń.

Do zarzutów doszła wkrótce sprawa młodszego dowódcy Butajewa z garnizonu w Nowej Wilejce, który zdezerterował zimą i ukrywał się w Wilnie. Według litewskiego śledztwa, prowadzonego z udziałem przedstawicieli wojsk radzieckich, 12 maja, gdy policja przyszła go zatrzymać, Butajew próbował uciekać, a widząc, że mu się nie uda, zastrzelił się. Moskwa twierdziła, że zabili go Litwini. Niektóre opracowania łączą sprawę Butajewa już z oświadczeniem z 25 maja, inne wskazują, że pojawiła się w następnych dniach. W każdym razie to właśnie Butajewem Mołotow zajmował się najdłużej w czerwcowych rozmowach z Merkysem, a zarzut jego zabójstwa wszedł do ultimatum.

Historycy są zgodni, że chodziło o pretekst, nie o rzeczywisty problem. Dezercje z garnizonów zdarzały się od jesieni i przez pół roku Moskwa nie robiła z nich sprawy międzypaństwowej. Nie przypadkiem wyciągnęła je w chwili, gdy cała uwaga świata była zwrócona na Flandrię i kanał La Manche.

Kowno próbuje się tłumaczyć

Rząd litewski odpowiedział, że zarzuty są bezpodstawne, ale obiecał wszechstronne śledztwo i powołał specjalną komisję. Minister spraw zagranicznych Juozas Urbšys zaproponował wspólną, litewsko-radziecką komisję, przewidzianą zresztą w duchu układu o wzajemnej pomocy. Moskwa ją odrzuciła. Prośby litewskiej komisji o przesłuchanie świadków, rysopisy, fotografie i inne dane potrzebne do śledztwa pozostały bez odpowiedzi. Strona radziecka twierdziła, że Litwa ma sama wyjaśnić sprawę, a jej prośby są próbą zrzucenia odpowiedzialności na ZSRR.

30 maja agencja TASS opublikowała komunikat, który powtarzał oskarżenia i nadawał im rozgłos w całej prasie radzieckiej. Litewska policja zaostrzyła nadzór wokół baz i zatrzymała 272 podejrzane osoby, co Moskwa uznała z kolei za nękanie swoich żołnierzy. Tego samego dnia rząd litewski upoważnił posła w Rzymie Stasysa Lozoraitisa do kierowania litewską służbą dyplomatyczną za granicą, gdyby kraj został zajęty. Urbšys zaproponował, że sam przyjedzie do Moskwy, by wyjaśnić sprawę. Mołotow zgodził się na rozmowy, ale tylko z premierem.

Ten sam scenariusz dla Łotwy i Estonii

Oskarżenia wobec Litwy były częścią szerszej kampanii. Prasa radziecka od wiosny zarzucała rządom bałtyckim sympatie prozachodnie, a na Łotwie zaraz po marcowym przemówieniu Mołotowa zaczęła atakować rząd Kārlisa Ulmanisa. 17 maja rząd łotewski, obawiając się najgorszego, potajemnie przekazał nadzwyczajne pełnomocnictwa swojemu posłowi w Londynie Kārlisowi Zariņšowi. Pod koniec maja i na początku czerwca Moskwa zaczęła zarzucać trzem państwom wojskowy spisek przeciw ZSRR. Za dowód miały służyć zimowe i wiosenne spotkania w ramach Ententy Bałtyckiej, sojuszu politycznego z 1934 roku, który nigdy nie był sojuszem wojskowym. Państwa bałtyckie formułowały swoje komunikaty bardzo ostrożnie, właśnie po to, by nie dać Moskwie pretekstu. Na nic się to nie zdało.

Miejsce w wojnie

7 czerwca Merkys przyjechał do Moskwy. Mołotow szczegółowo opisywał mu kolejne „incydenty” i dowodził, że Butajew został zamordowany. 9 czerwca dodał zarzut tajnego sojuszu wojskowego z Łotwą i Estonią. Kowno zaproponowało wyjście z Ententy Bałtyckiej, śledztwo i dymisję ministra spraw wewnętrznych Kazysa Skučasa oraz szefa Departamentu Bezpieczeństwa Państwa Augustinasa Povilaitisa, a Smetona napisał osobisty list do Michaiła Kalinina. Nic to nie zmieniło. Od 5 czerwca wszystkie wojska radzieckie w rejonie bałtyckim podlegały ludowemu komisarzowi obrony Siemionowi Timoszence, a 7 czerwca Armia Czerwona dostała rozkaz przygotowania uderzenia na Litwę.

Tuż przed północą 14 czerwca, gdy Niemcy stali u bram Paryża, Mołotow wręczył Urbšysowi ultimatum. Powtarzało zarzuty porywania żołnierzy i spisku z Łotwą i Estonią, żądało postawienia Skučasa i Povilaitisa przed sądem, utworzenia nowego rządu i wpuszczenia nieograniczonej liczby wojsk radzieckich. Odpowiedź miała nadejść do 10 rano. Rząd litewski je przyjął, 15 czerwca Armia Czerwona wkroczyła do kraju, a Smetona przekroczył granicę z Niemcami. Rząd marionetkowy formował pod nadzorem zastępcy Mołotowa Władimira Diekanozowa Justas Paleckis. 16 czerwca podobne ultimata dostały Łotwa i Estonia. Po sfałszowanych wyborach w lipcu 3 sierpnia 1940 roku Litwę wcielono do ZSRR jako Litewską SRR, a w następnych dniach także Łotwę i Estonię. Skučas i Povilaitis, zatrzymani przy granicy z Niemcami, zostali wywiezieni do Moskwy i w 1941 roku rozstrzelani. Merkys, deportowany w głąb ZSRR, zmarł tam w 1955 roku po latach więzienia i zesłania.

Sprawa zaginionych żołnierzy, pozornie drobna, była wzorcowym przykładem metody, którą Związek Radziecki stosował wobec sąsiadów od jesieni 1939 roku: najpierw układ o „pomocy” z garnizonami, potem spreparowany incydent i oskarżenie bez możliwości obrony, wreszcie ultimatum i wkroczenie wojsk. Tak samo zaczęła się wojna zimowa, poprzedzona strzałami pod Mainilą. Okupacja państw bałtyckich, a wkrótce potem Besarabii i północnej Bukowiny, przesunęła granicę ZSRR na zachód, ale w czerwcu 1941 roku nie uchroniła go przed niemieckim atakiem. Dla Litwinów, Łotyszy i Estończyków, a także dla Polaków z Wileńszczyzny, oznaczała aresztowania i deportacje już w 1940 i 1941 roku. Większość państw zachodnich nigdy nie uznała aneksji, a niepodległość trzy kraje odzyskały dopiero w latach 1990–1991.