Odłożenie operacji Herkules

21 maja 1942 roku dowódca niemieckich wojsk powietrznodesantowych gen. Kurt Student przedstawił w kwaterze głównej Adolfa Hitlera w Wilczym Szańcu plan zdobycia Malty, nazwany przez Niemców operacją „Herkules”, a przez Włochów C3. Student był przekonany o powodzeniu, a poparli go przedstawiciele marynarki wojennej i szef sztabu Luftwaffe gen. Hans Jeschonnek. Hitler nie dał się przekonać. Według niemieckich dokumentów, na które powołuje się m.in. niemiecki historyk Ralf Georg Reuth, polecił, by desant przygotowywać odtąd „tylko w myślach”, czyli na papierze. Formalnie plan nie został odwołany i Włosi przygotowywali go dalej, ale w praktyce od tego dnia „Herkules” przestał być operacją, której termin się wyznacza.

Pod 21 maja w kalendariach widnieje zapis: „Inwazja na Maltę odłożona na czas nieokreślony”. To dobre streszczenie skutków, ale nie samego wydarzenia. Tego dnia nie ogłoszono żadnej decyzji i sojusznicy jej nie dostali. Oficjalnie obowiązywały ustalenia z kwietnia, według których desant miał nastąpić po zdobyciu Tobruku. O odłożeniu operacji na czas nieokreślony można mówić dopiero od przełomu czerwca i lipca, ale 21 maja Hitler dał do zrozumienia, że w desant nie wierzy.

Plan

Włoski sztab generalny przygotowywał studia desantu na Maltę już w połowie lat trzydziestych, uważając zajęcie wyspy za warunek bezpiecznej komunikacji z Libią. Wiosną 1942 roku do planu wrócił feldmarsz. Albert Kesselring, którego lotnictwo bombardowało Maltę od grudnia 1941 roku. W lutym przekonał do niego Hitlera, a 29 i 30 kwietnia Hitler i Benito Mussolini uzgodnili w pałacu Klessheim pod Salzburgiem kolejność działań: najpierw Rommel miał zaatakować brytyjską 8 Armię pod Gazalą i zdobyć Tobruk, potem, około połowy lipca, wojska osi miały wylądować na Malcie. Niemiecka dyrektywa z 4 maja wyznaczyła termin na lipiec.

Plan przewidywał desant powietrzny na południową część wyspy. Niemiecką 7 Dywizję Lotniczą i włoską dywizję spadochronową, szkoloną z udziałem niemieckich instruktorów gen. Hermanna-Bernharda Ramckego i nazwaną później „Folgore”, oraz włoską dywizję powietrznodesantową „La Spezia”, łącznie około 30 tysięcy żołnierzy, miało przewieźć około 500 samolotów transportowych Junkers Ju 52 i około dwustu włoskich, a także setki szybowców. Spadochroniarze mieli opanować wzgórza nad zatoką Marsaxlokk i jedno z lotnisk. Tej samej nocy w zatoce miały lądować z morza pierwsze dywizje włoskie, a w następnych dniach kolejne, także na Gozo. Siły desantu morskiego szacowano na około 70 tysięcy ludzi. Osłonę miała zapewnić włoska flota z czterema pancernikami, a do lądowania przygotowywano dziesiątki barek desantowych budowanych we Włoszech na wzór niemieckich.

Dlaczego Hitler zwątpił

Hitler od początku odnosił się do planu bez entuzjazmu. Pamiętał desant na Kretę w maju 1941 roku, w którym spadochroniarze Studenta zdobyli wyspę, ale ponieśli ogromne straty. Od tamtej pory nie zgadzał się na wielkie operacje powietrznodesantowe. Przeciwny był też marszałek Rzeszy Hermann Göring, który obawiał się drugiej Krety. Najbardziej jednak Hitler nie ufał włoskiej flocie. Student opowiadał po wojnie, że Hitler przewidywał, iż na wieść o zbliżaniu się brytyjskich okrętów z Gibraltaru i Aleksandrii włoskie okręty wrócą do portów, a niemieccy spadochroniarze zostaną na wyspie sami. Tę relację trzeba traktować ostrożnie, bo powstała po latach, ale nieufność Hitlera wobec Włochów potwierdzają też inne źródła.

Były też powody bieżące. W maju Wehrmacht szykował wielką ofensywę letnią w Rosji, a lotnictwo z Sycylii przenoszono na wschód i do Afryki. Malta, bombardowana od tygodni, wydawała się obezwładniona – 10 maja Kesselring meldował, że bazy na wyspie zostały wyeliminowane – a w takim razie desant mógł wyglądać na niepotrzebne ryzyko. Ten sam meldunek był jednak już nieaktualny: w operacji „Bowery” 9 maja na Maltę przyleciało ponad sześćdziesiąt Spitfire’ów, a obrońcy zaczęli odzyskiwać przewagę w powietrzu. Kesselring, Jeschonnek, dowództwo marynarki i włoskie Comando Supremo gen. Uga Cavallera nadal uważali zdobycie wyspy za warunek zwycięstwa w Afryce. Rommel też poparł wtedy plan i prosił nawet o dowództwo nad desantem.

Przygotowania trwają

Hitlerowskie „tylko w myślach” nie zatrzymało przygotowań. Włosi ćwiczyli spadochroniarzy, budowali barki desantowe i lądowiska dla szybowców na Sycylii, a Student zbierał swoje oddziały. Dla Brytyjczyków, którzy dzięki rozszyfrowanym depeszom wiedzieli o przygotowaniach, groźba inwazji pozostawała realna. Garnizon Malty liczył około 30 tysięcy żołnierzy brytyjskich i maltańskich, mniej więcej tyle, ile miał liczyć sam desant powietrzny. Wyspę pokrywała sieć bunkrów, stanowisk karabinów maszynowych i przeszkód na plażach, a pola, na których mogły lądować szybowce, przegradzano kamiennymi murkami. Obrońcom brakowało jednak wszystkiego: paliwa dla czołgów i ciężarówek, amunicji artyleryjskiej, a przede wszystkim żywności. Nowy gubernator, gen. John Vereker, lord Gort, który objął urząd 7 maja, liczył się z tym, że jeśli nie przejdzie konwój, głód zmusi go do kapitulacji w ciągu kilku miesięcy, nawet bez desantu. Dla Malty w maju 1942 roku inwazja i blokada były dwiema stronami tego samego zagrożenia. W Londynie Churchill naciskał tymczasem na Auchinlecka, by zaatakował w Libii i osłonił czerwcowe konwoje na Maltę. Rommel go uprzedził. 26 maja zaatakował pod Gazalą, a dalsze losy „Herkulesa” zależały odtąd od wyniku tej bitwy.

Miejsce w wojnie

21 czerwca 1942 roku Rommel zdobył Tobruk i wziął do niewoli około 33 tysięcy żołnierzy. Zamiast zatrzymać się na granicy egipskiej, jak ustalono w Salzburgu, zażądał zgody na pościg do Egiptu, twierdząc, że zdobyte zapasy pozwolą mu dojść do Kanału Sueskiego. Kesselring i Cavallero sprzeciwiali się, wskazując, że bez Malty zaopatrzenie armii w Egipcie się załamie. Hitler poparł Rommla i 23 czerwca napisał do Mussoliniego, że bogini szczęścia wojennego przechodzi obok dowódców tylko raz. Mussolini się zgodził. „Herkulesa” przesunięto na wrzesień, po zdobyciu Kanału Sueskiego, a lotnictwo i część oddziałów przeznaczonych do desantu poszły do Afryki. Latem, po zatrzymaniu Rommla pod El Alamein, do Afryki przerzucono też spadochroniarzy Ramckego i włoską dywizję „Folgore”, która jesienią walczyła w drugiej bitwie pod El Alamein. Włoskie Comando Supremo odłożyło C3 w lipcu, a jesienią 1942 roku z desantu ostatecznie zrezygnowano.

Malta przetrwała. Latem jej samoloty i okręty podwodne znów zaczęły zatapiać statki płynące do Libii i odebrały Rommlowi część paliwa potrzebnego w decydujących bitwach w Egipcie. Wielu historyków, a po wojnie także Kesselring i Student, uznało rezygnację z „Herkulesa” za jeden z największych błędów strategicznych osi na Morzu Śródziemnym. Inni zwracają uwagę, że desant na silnie bronioną wyspę, wobec braku paliwa we włoskiej flocie i niepewnej osłony lotniczej, mógł skończyć się klęską gorszą niż na Krecie. Spór pozostaje nierozstrzygnięty, bo operacji nigdy nie przeprowadzono.