ZSRR wstępuje do Ligi Narodów

18 września 1934 roku w Genewie Zgromadzenie Ligi Narodów przyjęło Związek Radziecki na członka organizacji. Za głosowało 39 państw, przeciw trzy: Szwajcaria, Holandia i Portugalia, a siedem wstrzymało się od głosu. Zgromadzenie zgodziło się też, by ZSRR otrzymał stałe miejsce w Radzie Ligi, obok Wielkiej Brytanii, Francji i Włoch. Tego samego dnia ludowy komisarz spraw zagranicznych Maksim Litwinow zajął miejsce radzieckiej delegacji i wygłosił pierwsze przemówienie. Państwo, które przez piętnaście lat nazywało Ligę narzędziem zwycięskich mocarstw imperialistycznych, stało się jednym z jej filarów, a Litwinow na kilka lat twarzą polityki bezpieczeństwa zbiorowego.

Liga bez Rosji

Liga Narodów powstała w 1920 roku na mocy paktu włączonego do traktatu wersalskiego i pozostałych traktatów pokojowych. Rosja Radziecka nie została do niej zaproszona, a bolszewicy uważali ją za porozumienie zwycięzców, które miało utrwalić porządek wersalski i zdusić rewolucję. W radzieckiej publicystyce nazywano ją „związkiem rabusiów”. Pod kierownictwem Gieorgija Cziczerina radziecka dyplomacja stawiała na współpracę z drugim wyrzutkiem systemu, Niemcami, z którymi zawarła układ w Rapallo i traktat berliński. Gdy w 1926 roku Niemcy wstąpiły do Ligi, Moskwa przyjęła to z nieufnością.

Związek Radziecki nie bojkotował jednak Genewy całkowicie. Od 1927 roku jego delegaci uczestniczyli w pracach komisji przygotowującej konferencję rozbrojeniową, gdzie Litwinow zaskakiwał propozycjami całkowitego rozbrojenia, a w latach trzydziestych w samej konferencji. Moskwa brała też udział w niektórych konferencjach gospodarczych i technicznych. Ze Szwajcarią, gospodarzem Ligi, Moskwa nie utrzymywała stosunków dyplomatycznych, a wrogość między nimi pogłębiła się w 1923 roku, kiedy w Lozannie zastrzelono radzieckiego dyplomatę Wacława Worowskiego, a szwajcarski sąd uniewinnił zabójcę.

Zwrot 1933 roku

Wszystko zmieniło się po dojściu Adolfa Hitlera do władzy. Nowe Niemcy zlikwidowały partię komunistyczną, otwarcie zapowiadały zdobycie „przestrzeni życiowej” na wschodzie i zrywały dotychczasową współpracę wojskową z Armią Czerwoną. Na Dalekim Wschodzie Japonia po zajęciu Mandżurii i proklamowaniu Mandżukuo graniczyła bezpośrednio z ZSRR. W 1933 roku obie te potęgi opuściły Ligę: Japonia w marcu, Niemcy w październiku. Organizacja, z której odeszli najwięksi rewizjoniści, wyglądała w Moskwie inaczej niż dotąd.

Litwinow przekonywał Józefa Stalina, że największym zagrożeniem dla ZSRR są Niemcy i Japonia i że trzeba szukać porozumienia z państwami, które również się ich obawiają. Pod koniec 1933 roku Biuro Polityczne zgodziło się na rozważenie wstąpienia do Ligi i zawarcia regionalnych układów o wzajemnej pomocy. W grudniu Stalin powiedział amerykańskiemu dziennikarzowi Walterowi Duranty’emu, że Liga mimo swoich słabości może utrudnić wybuch wojny i że ZSRR nie wyklucza jej poparcia. Poprzedziło to nawiązanie stosunków ze Stanami Zjednoczonymi w listopadzie 1933 roku.

Francja szuka sojusznika

Najważniejszym orędownikiem przyjęcia ZSRR była Francja. Jej minister spraw zagranicznych Louis Barthou, który objął urząd w lutym 1934 roku, chciał otoczyć Niemcy siecią porozumień i przywrócić Rosję do europejskiej równowagi. Wiosną 1934 roku razem z Litwinowem przygotował projekt paktu wschodniego, czyli regionalnego układu o wzajemnej pomocy, który miał objąć Niemcy, ZSRR, Polskę, Czechosłowację i państwa bałtyckie. Warunkiem było członkostwo ZSRR w Lidze.

Przyjęcie nowego członka wymagało większości dwóch trzecich głosów w Zgromadzeniu, a stałe miejsce w Radzie także zgody samej Rady. Moskwa nie chciała składać wniosku i ryzykować publicznej odmowy, więc Barthou zorganizował zaproszenie. 15 września 1934 roku trzydzieści państw członkowskich, w tym Francja, Wielka Brytania, Włochy i Czechosłowacja, wystosowało do rządu radzieckiego zaproszenie do wstąpienia do Ligi. Litwinow odpowiedział twierdząco.

Głosowanie w Genewie

Sprzeciw był mniejszy, niż się obawiano, ale głośny. Szwajcarski minister spraw zagranicznych Giuseppe Motta wygłosił ostre przemówienie przeciw przyjęciu państwa, które prześladuje religię, zwalcza własność i przez Międzynarodówkę Komunistyczną wspiera rewolucję w innych krajach. Przeciw głosowały Szwajcaria, Holandia i Portugalia. Siedem delegacji wstrzymało się od głosu.

Ważna była postawa Polski. Warszawa związana była z Moskwą paktem o nieagresji, przedłużonym w maju 1934 roku, ale obawiała się, że Związek Radziecki, zasiadając w Radzie, będzie wykorzystywać skargi mniejszości ukraińskiej i białoruskiej przeciw Polsce. 13 września 1934 roku minister spraw zagranicznych Józef Beck oświadczył na forum Zgromadzenia, że dopóki nie powstanie powszechny system ochrony mniejszości, obowiązujący wszystkie państwa, Polska odmawia współpracy z organami międzynarodowymi w sprawie kontroli wykonania traktatu mniejszościowego z 1919 roku. Deklaracja wywołała protesty wielkich mocarstw, ale Polska głosowała za przyjęciem ZSRR.

18 września Zgromadzenie przyjęło rezolucję o przyjęciu ZSRR stosunkiem głosów 39 do 3, przy 7 wstrzymujących się. Według rosyjskich opracowań za przyznaniem mu stałego miejsca w Radzie nie głosował nikt przeciw, choć kilka delegacji wstrzymało się od głosu. Litwinow mówił w swoim pierwszym przemówieniu, że Związek Radziecki wchodzi do Ligi, by współpracować na rzecz pokoju, i że w nowych warunkach Liga może być przeszkodą dla wojny.

Znaczenie

Wstąpienie do Ligi było symbolem zwrotu w radzieckiej polityce zagranicznej. Moskwa porzuciła izolację i ogłosiła się obrońcą istniejącego porządku przeciw rewizjonistom, a Międzynarodówka Komunistyczna w 1935 roku zastąpiła walkę z socjaldemokracją polityką frontów ludowych. Litwinow stał się w Genewie rzecznikiem hasła, że „pokój jest niepodzielny”, a agresja w jednym miejscu zagraża wszystkim. Na tej podstawie Związek Radziecki zawarł w maju 1935 roku układy o wzajemnej pomocy z Francją i Czechosłowacją, popierał sankcje wobec Włoch po ich napaści na Etiopię i domagał się zdecydowanych działań wobec Japonii i Niemiec.

Nie wszyscy wierzyli w szczerość tego zwrotu. Polska i państwa bałtyckie obawiały się, że system wzajemnej pomocy da Armii Czerwonej pretekst do wkroczenia na ich terytorium. Pakt wschodni nigdy nie powstał, a jego twórca Barthou zginął trzy tygodnie po głosowaniu w Genewie. Brytyjczycy i Francuzi traktowali ZSRR nieufnie, a radziecki terror wewnętrzny, procesy moskiewskie i wielka czystka, która wkrótce zdziesiątkowała dowództwo Armii Czerwonej, osłabiały jego wartość jako sojusznika. Sama Liga nie zdołała powstrzymać ani Włoch w Etiopii, ani interwencji niemieckiej i włoskiej w Hiszpanii, ani Japonii w Chinach. Na konferencję w Monachium we wrześniu 1938 roku Związku Radzieckiego nie zaproszono.

W maju 1939 roku Stalin odwołał Litwinowa i powierzył politykę zagraniczną Wiaczesławowi Mołotowowi, który 23 sierpnia podpisał z Niemcami pakt dzielący Europę Wschodnią na strefy wpływów. 17 września 1939 roku ZSRR napadł na Polskę, a 30 listopada na Finlandię, rozpoczynając wojnę zimową. 14 grudnia 1939 roku Rada Ligi Narodów uznała, że Związek Radziecki sam postawił się poza organizacją, i wykluczyła go z niej. Za głosowało siedem państw, czterech członków Rady wstrzymało się, a trzech nie wzięło udziału w posiedzeniu. Był to jedyny przypadek wykluczenia członka w historii Ligi i jeden z jej ostatnich znaczących aktów. Pięć lat po uroczystym przyjęciu w Genewie państwo, które miało być filarem bezpieczeństwa zbiorowego, zostało z niej usunięte za napaść na mniejszego sąsiada.