Louis Barthou

Louis Barthou przez czterdzieści lat należał do najbardziej doświadczonych polityków III Republiki: zasiadał w piętnastu rządach, w 1913 roku premierem, członkiem Akademii Francuskiej i bibliofilem, autorem książek o Mirabeau, Lamartinie, Wiktorze Hugo i Wagnerze. Do historii przeszedł jednak dzięki ostatnim ośmiu miesiącom życia. Gdy w 1934 roku objął ministerstwo spraw zagranicznych, był jednym z niewielu polityków zachodnich, którzy od razu uznali Niemcy Adolfa Hitlera za śmiertelne zagrożenie. Odmówił legalizacji niemieckich zbrojeń, objechał sojuszników Francji, zaproponował pakt wschodni i wprowadził ZSRR do Ligi Narodów. 9 października 1934 roku zginął w Marsylii u boku króla Jugosławii, najpewniej od policyjnej kuli. Jego następcy wybrali politykę ustępstw.

Adwokat z Pirenejów

Urodził się 25 sierpnia 1862 roku w Oloron-Sainte-Marie w Pirenejach, w rodzinie kupca żelaznego. Studiował prawo w Bordeaux i w Paryżu, gdzie uzyskał doktorat, a potem był adwokatem w Pau i redaktorem miejscowej gazety. W 1889 roku, mając 27 lat, został deputowanym z departamentu Basses-Pyrénées jako umiarkowany republikanin. Mandat sprawował nieprzerwanie do 1922 roku, kiedy przeszedł do Senatu.

Karierę ministerialną zaczął wcześnie. W 1894 roku, w wieku 32 lat, objął ministerstwo robót publicznych, w latach 1896–1898 był ministrem spraw wewnętrznych w rządzie Jules’a Méline’a, w latach 1906–1909 znów ministrem robót publicznych, a potem ministrem sprawiedliwości w rządach Aristide’a Brianda. Należał do centroprawicowego skrzydła republikanów, był przeciwnikiem socjalistów, ale zręcznym parlamentarzystą, który potrafił zjednać sobie różne obozy.

Premier ustawy trzyletniej

22 marca 1913 roku prezydent Raymond Poincaré, z którym Barthou od lat się przyjaźnił, powierzył mu misję utworzenia rządu. Najważniejszym jego zadaniem było przeprowadzenie przez parlament ustawy wydłużającej służbę wojskową z dwóch do trzech lat. Francja odpowiadała w ten sposób na rozbudowę armii niemieckiej. Socjaliści i część radykałów zwalczali projekt, a Jean Jaurès prowadził przeciw niemu kampanię w całym kraju. Barthou zdołał go przeforsować: latem 1913 roku Izba Deputowanych uchwaliła ustawę stosunkiem głosów 358 do 204. Jego rząd wprowadził też pierwsze zasiłki dla rodzin wielodzietnych i ochronę robotnic przed porodem i po nim. Upadł 2 grudnia 1913 roku, przegrawszy głosowanie w sprawie pożyczki na pokrycie kosztów zbrojeń.

Wielka wojna była dla niego osobistą tragedią. 14 grudnia 1914 roku pod Thann w Alzacji zginął jego syn, osiemnastoletni Max. Barthou na kilka lat wycofał się z pierwszej linii polityki. Wrócił w 1917 roku jako minister stanu w rządzie Paula Painlevégo, a od października do listopada 1917 roku był ministrem spraw zagranicznych. W 1918 roku wybrano go do Akademii Francuskiej. Po wojnie był w Izbie sprawozdawcą komisji do spraw traktatu wersalskiego i wydał o nim książkę.

Strażnik traktatu

W latach dwudziestych Barthou należał do najtwardszych zwolenników egzekwowania traktatu wersalskiego. W rządzie Brianda w 1921 roku był ministrem wojny, a w styczniu 1922 roku wszedł do rządu Poincarégo jako minister sprawiedliwości. Wiosną 1922 roku przewodniczył delegacji francuskiej na konferencji gospodarczej w Genui, w czasie której Niemcy i Rosja Radziecka zaskoczyły zachodnie mocarstwa traktatem w Rapallo. Jesienią 1922 roku został przewodniczącym Komisji Reparacyjnej. Pod jego kierunkiem komisja stwierdziła, że Niemcy nie wywiązały się z dostaw, co dało Francji i Belgii podstawę do okupacji Zagłębia Ruhry w styczniu 1923 roku. Przewodniczył komisji do 1926 roku, a potem do 1929 roku znów był ministrem sprawiedliwości w rządzie Poincarégo.

W 1921 roku otrzymał polski Order Orła Białego. W tym okresie kierował się prostą zasadą: bezpieczeństwo Francji zależy od tego, czy Niemcy będą przestrzegać traktatu, a sojusze z Polską, Czechosłowacją, Rumunią i Jugosławią mają ich do tego zmusić.

Minister spraw zagranicznych 1934 roku

Po krwawych zamieszkach w Paryżu 6 lutego 1934 roku powstał rząd „jedności narodowej” byłego prezydenta Gastona Doumergue’a. 9 lutego Barthou, wówczas siedemdziesięciojednoletni senator, objął w nim ministerstwo spraw zagranicznych. Hitler od roku był kanclerzem, a w październiku 1933 roku Niemcy opuściły Ligę Narodów i konferencję rozbrojeniową. Wielka Brytania proponowała kompromis, który w praktyce dopuszczałby ograniczone zbrojenia niemieckie. 17 kwietnia 1934 roku Barthou odpowiedział notą, w której stwierdził, że rząd francuski uroczyście odmawia legalizacji niemieckich zbrojeń i odtąd sam zatroszczy się o bezpieczeństwo Francji. Nota wywołała irytację w Londynie, ale położyła kres złudzeniom, że rozbrojenie da się uzgodnić z Hitlerem.

Następnie Barthou ruszył w podróż po stolicach sojuszników. W kwietniu przyjechał do Warszawy, gdzie spotkał się z marszałkiem Józefem Piłsudskim, prezydentem Ignacym Mościckim i ministrem Józefem Beckiem, a potem w Pradze u Edvarda Beneša. W czerwcu odwiedził Bukareszt i Belgrad. W Warszawie panował chłód, bo Polska kilka miesięcy wcześniej zawarła z Niemcami deklarację o niestosowaniu przemocy i obawiała się, że Francja zamierza porozumieć się z ZSRR ponad jej głową.

Rzeczywiście, Barthou podjął rozmowy, które w Paryżu prowadzono już wcześniej, z ludowym komisarzem spraw zagranicznych ZSRR Maksimem Litwinowem. Ich owocem był pakt wschodni, nazywany też „wschodnim Locarno”: regionalny układ o wzajemnej pomocy, do którego miały należeć ZSRR, Niemcy, Polska, Czechosłowacja i państwa bałtyckie, uzupełniony francusko-radzieckimi gwarancjami. Barthou nie był sympatykiem komunizmu. Rozumował jak dyplomata dawnej szkoły, dla którego Rosja była przeciwwagą dla Niemiec, niezależnie od tego, kto nią rządzi. Niemcy odrzuciły projekt 11 września 1934 roku, a Polska, związana deklaracją z Berlinem i niechętna gwarancjom radzieckim, kilka tygodni później. Udało się natomiast drugie przedsięwzięcie: 18 września 1934 roku Zgromadzenie Ligi Narodów przyjęło ZSRR w poczet członków.

Barthou chciał też pozyskać Włochy. Po zamordowaniu kanclerza Austrii Engelberta Dollfußa w lipcu 1934 roku Benito Mussolini wysłał wojska nad przełęcz Brenner i wydawał się sojusznikiem w obronie niepodległości Austrii. Przeszkodą był spór Włoch z Jugosławią, sojuszniczką Francji. Barthou zaprosił więc do Francji króla Aleksandra I, by przed podróżą do Rzymu uzgodnić z nim warunki porozumienia.

Śmierć w Marsylii

9 października 1934 roku Barthou powitał króla w porcie w Marsylii i usiadł obok niego w otwartym samochodzie. Kilkanaście minut później zamachowiec z macedońskiej organizacji WMRO, działający na zlecenie chorwackich ustaszy, zastrzelił Aleksandra. W strzelaninie Barthou został trafiony w ramię. Kula przecięła tętnicę, opaskę uciskową założono źle i minister zmarł z upływu krwi w szpitalu jeszcze tego samego popołudnia. Raport balistyczny, sporządzony w 1935 roku i ujawniony dopiero w 1974 roku, wykazał, że zabił go pocisk kalibru 8 mm z rewolweru tego typu, jaki nosiła francuska policja. Barthou padł więc najpewniej ofiarą chaotycznej reakcji własnej ochrony. Po państwowym pogrzebie spoczął na paryskim cmentarzu Père-Lachaise. Sześć dni po nim zmarł jego przyjaciel Poincaré.

Zamach w Marsylii przyspieszył prace nad konwencjami Ligi Narodów o zwalczaniu terroryzmu i o międzynarodowym trybunale karnym, podpisanymi w Genewie w listopadzie 1937 roku. Żadna z nich nie weszła w życie.

Znaczenie

Następcą Barthou został Pierre Laval, który politykę swojego poprzednika zachował tylko z nazwy. W styczniu 1935 roku zawarł porozumienie z Mussolinim, które Włochy uznały za przyzwolenie na podbój Etiopii. Francusko-radziecki układ o wzajemnej pomocy podpisał 2 maja 1935 roku, ale bez konwencji wojskowej i bez zamiaru wykonywania go, a pakt wschodni, w postaci, o jakiej myślał Barthou, nigdy nie powstał. Ratyfikacja układu z ZSRR w lutym 1936 roku posłużyła Hitlerowi jako pretekst do remilitaryzacji Nadrenii.

Historycy różnie oceniają, ile Barthou mógłby zdziałać, gdyby żył dłużej. Jego plan opierał się na założeniu, że Polska i Czechosłowacja, ZSRR i Włochy dadzą się połączyć w jednym froncie, a to było mało realne, o czym świadczyła odmowa Warszawy i późniejsza agresja Mussoliniego na Etiopię. Był jednak ostatnim francuskim ministrem spraw zagranicznych przed 1939 rokiem, który traktował Hitlera bez złudzeń i próbował odpowiedzieć na jego politykę siłą sojuszy, a nie ustępstwami. Po jego śmierci Francja coraz bardziej oglądała się na Londyn, a polityka ustępstw doprowadziła ją przez Nadrenię, Anschluss Austrii i Monachium do wojny w 1939 roku w najgorszych możliwych warunkach.