Aleksandros Korizis

Aleksandros Korizis był bankierem, którego wojna wyniosła na stanowisko premiera Grecji w najtrudniejszych miesiącach jej najnowszych dziejów. Przez prawie czterdzieści lat pracował w Narodowym Banku Grecji, a polityką zajmował się tylko z doskoku: kilka dni był ministrem finansów w 1933 roku, a przez trzy lata ministrem higieny i opieki społecznej w rządzie Joanisa Metaksasa. Gdy 29 stycznia 1941 roku Metaksas zmarł, król Jerzy II powierzył mu kierowanie rządem. W ciągu kilku tygodni Korizis zgodził się na to, czego jego poprzednik odmawiał: na przyjęcie brytyjskiego korpusu ekspedycyjnego. 6 kwietnia 1941 roku odrzucił niemieckie żądanie usunięcia Brytyjczyków z Grecji, a dwanaście dni później, gdy front się walił, a Niemcy zbliżali się do Aten, odebrał sobie życie. Grecka tradycja nazywa go czasem „premierem drugiego «nie»”.

Rodzina i młodość

Urodził się w 1885 roku na wyspie Poros w Zatoce Sarońskiej, w rodzinie o długich tradycjach politycznych. Jego pradziadek walczył w powstaniu greckim lat dwudziestych XIX wieku, dziadek Stamatios był posłem z okręgu Trojzeny, a ojciec, Jeorjos Korizis, również posłem i burmistrzem Poros. Matka, Ekaterini z domu Misirli, pochodziła z Pylos i była spokrewniona z XIX-wiecznym premierem Aleksandrosem Kumundurosem. Zmarła, gdy syn miał siedem lat.

W latach 1901–1905 Korizis studiował prawo na uniwersytecie w Atenach. Już w 1903 roku, jeszcze jako student, podjął pracę w Narodowym Banku Grecji (Ethniki Trapeza tis Ellados), największym banku komercyjnym kraju, który do 1928 roku pełnił także funkcję banku emisyjnego. Pracował w inspekcji i dziale organizacji i szybko awansował. W czasie wojen bałkańskich w latach 1912–1913 służył jako oficer rezerwy artylerii, najpierw w stopniu podporucznika, potem porucznika. W 1914 roku otrzymał Srebrny Krzyż Orderu Zbawiciela.

Bankier

Od 1915 roku Korizis współtworzył w Narodowym Banku dział kredytu rolnego. Z jego wydzielenia powstał w 1929 roku Bank Rolny Grecji, którego rada nadzorcza miała w nim, według greckich źródeł, pierwszego przewodniczącego. Po wojnach był kierownikiem działu, a w 1919 roku został generalnym inspektorem banku. W latach 1919–1920, gdy po greckim desancie w Smyrnie Grecja administrowała zachodnią Anatolią, był doradcą ekonomicznym wysokiego komisarza Aristidisa Stergiadisa i założył tam oddział Narodowego Banku. Po klęsce w Azji Mniejszej zajmował się problemami gospodarki rolnej, od których zależał byt setek tysięcy greckich rodzin. W latach 1925–1928 był pierwszym prezesem Autonomicznej Organizacji Rodzynkowej (ASO), która skupowała i sprzedawała za granicą suszone winogrona, jeden z głównych towarów eksportowych kraju. Pisał prace o kredycie rolnym i o kwestii tytoniowej.

12 maja 1928 roku został wicegubernatorem Narodowego Banku Grecji. Zastąpił na tym stanowisku Emanuila Tsuderosa, który przeszedł do nowo utworzonego Banku Grecji, banku centralnego, i który w kwietniu 1941 roku miał zostać jego następcą na stanowisku premiera. Na zlecenie rządu Korizis przygotował projekt ustawy o Najwyższej Radzie Gospodarczej, pierwszym organie koordynującym politykę gospodarczą państwa.

Minister Metaksasa

Do rządu po raz pierwszy wszedł w marcu 1933 roku, w burzliwych okolicznościach. 6 marca, po przegranych przez wenizelistów wyborach, generał Nikolaos Plastiras próbował przejąć władzę. Pucz upadł jeszcze tego samego dnia, a przez kilka dni krajem rządził przejściowy gabinet generała Aleksandrosa Otoneosa, w którym Korizis był ministrem finansów. 10 marca wrócił do banku.

Następny raz wszedł do rządu w sierpniu 1936 roku, nazajutrz po ustanowieniu przez Metaksasa dyktatury 4 sierpnia. Jako minister higieny i opieki społecznej przez prawie trzy lata zajmował się szpitalami, opieką społeczną i ustawodawstwem socjalnym, które reżim eksponował w propagandzie jako dowód troski o „lud pracujący”. Uchodził za ministra fachowego i dalekiego od politycznych intryg. 12 lipca 1939 roku podał się do dymisji, a 9 sierpnia 1939 roku, po śmierci Joanisa Drosopulosa, objął stanowisko prezesa (gubernatora) Narodowego Banku Grecji. Kierował nim w czasie wojny z Włochami, gdy bank finansował wysiłek wojenny państwa.

Premier

29 stycznia 1941 roku zmarł Metaksas. Parlamentu nie było, partie rozwiązano, a król Jerzy II nie chciał oddawać władzy dawnym politykom. Kandydaturę Korizisa poparli najbliżsi współpracownicy zmarłego, minister bezpieczeństwa Konstandinos Maniadakis i sekretarz dyktatora Joanis Diakos. Król uznał, że tylko on może przejąć autorytet Metaksasa. Korizis jeszcze tego samego dnia został premierem i, jak jego poprzednik, objął także resorty spraw zagranicznych, oświaty i wyznań oraz sił zbrojnych. Skład rządu pozostał prawie bez zmian, a w orędziu nowy premier zapowiedział kontynuowanie „programu narodowego” i walki do zwycięstwa. Reżim 4 sierpnia trwał dalej, z cenzurą i policją polityczną Maniadakisa.

Opinie o nowym premierze były podzielone. Amerykańscy obserwatorzy chwalili go jako pracowitego, uczciwego administratora, który miał przyjaciół zarówno wśród wenizelistów, jak i monarchistów, i gardził partyjnymi intrygami. Brytyjski poseł Michael Palairet uważał go za człowieka słabego. W praktyce najważniejsze decyzje podejmowali coraz częściej król i naczelny wódz, generał Aleksandros Papagos.

Najważniejszą z nich była zmiana stosunku do pomocy brytyjskiej. W połowie stycznia Metaksas odrzucił propozycję generała Archibalda Wavella, obawiając się, że kilka brytyjskich pułków w Macedonii da Niemcom pretekst do ataku, a ich nie zatrzyma. Na początku lutego rząd Korizisa, wobec niemieckiej koncentracji w Rumunii, potwierdził, że Grecja będzie się bronić także przed Niemcami, i zapytał Brytyjczyków o pomoc. 22 lutego 1941 roku do Aten przyjechali minister spraw zagranicznych Anthony Eden i szef Imperialnego Sztabu Generalnego John Dill. W nocnej naradzie w pałacu w Tatoi, w której uczestniczyli król, Korizis i Papagos, Grecy zgodzili się przyjąć brytyjski korpus ekspedycyjny. Niejasności co do linii obrony w Macedonii nie zostały jednak wyjaśnione i ciążyły na całej późniejszej kampanii. Od początku marca do Grecji przypływały wojska brytyjskie, australijskie i nowozelandzkie.

Kwiecień 1941

O świcie 6 kwietnia 1941 roku Niemcy zaatakowały Jugosławię i Grecję. Pół godziny po przekroczeniu granicy niemiecki poseł w Atenach, książę Victor zu Erbach-Schönberg, wręczył Korizisowi notę, w której Berlin tłumaczył atak obecnością wojsk brytyjskich w Grecji. Premier odpowiedział, że Grecja będzie się bronić. Ta odpowiedź przeszła do greckiej pamięci jako „drugie «nie»”, po odmowie Metaksasa z 28 października 1940 roku.

Wojna z Niemcami potoczyła się szybko. Linia Metaksasa broniła się kilka dni, ale niemieckie dywizje pancerne obeszły ją przez Jugosławię i 9 kwietnia zajęły Saloniki. Armia grecka w Albanii zaczęła odwrót za późno, a Brytyjczycy cofali się z linii nad rzeką Aliakmon. W Atenach narastała panika, a część generałów zaczęła mówić o konieczności zakończenia walki. 18 kwietnia Korizis uczestniczył w posiedzeniu rządu, a potem rozmawiał w cztery oczy z królem. Treść tej rozmowy nie jest znana. Przypuszcza się, że spierano się o dalsze prowadzenie wojny i o przeniesienie rządu na Kretę lub na Cypr. Korizis wyszedł z niej załamany i pojechał do swojego domu przy alei Królowej Zofii. Zaniepokojony król wysłał za nim Diakosa. Gdy ten rozmawiał w drzwiach z żoną premiera, z piętra rozległy się strzały. Korizis zastrzelił się; według jednej wersji dwoma strzałami w serce, według innej, uważanej przez część historyków za bardziej prawdopodobną, jednym strzałem w głowę. Prasa podała początkowo, że zmarł na atak serca, by nie siać paniki.

Po jego śmierci przez kilka dni rządowi przewodniczył sam król, a w drugiej połowie kwietnia premierem został Emanuil Tsuderos, który wkrótce wyjechał z królem na Kretę, a potem na emigrację. 20 kwietnia generał Jeorjos Tsolakoglu bez zgody naczelnego dowództwa skapitulował wobec Niemców, a 27 kwietnia Wehrmacht wszedł do Aten. Niemiecka propaganda twierdziła potem, że zarówno Metaksasa, jak i Korizisa zamordowali Brytyjczycy. Nie ma na to żadnych dowodów.

Rodzina

Korizis był żonaty z Elisawet z domu Tsitsara. Mieli czworo dzieci: córki Ekaterini, Elenę, późniejszą damę dworu królowej Fryderyki, i Irini, żonę armatora Stratisa Andreadisa, oraz syna Jeorjosa. Dzieci przekazały rodzinny dom na Poros na muzeum archeologiczne. Brat premiera, inżynier Stilianos Korizis, został w grudniu 1944 roku wzięty jako zakładnik przez partyzantów komunistycznej ELAS i zamordowany.

Znaczenie

Korizis był premierem niespełna trzy miesiące i nie miał w tym czasie samodzielnej pozycji politycznej. Rządził w imieniu reżimu, który nie był jego dziełem, i w cieniu króla oraz Papagosa. Jego nazwisko wiąże się jednak z dwiema decyzjami, które przesądziły o losach Grecji w 1941 roku: zgodą na przyjęcie wojsk brytyjskich w lutym i odrzuceniem niemieckiej noty 6 kwietnia. Pierwsza wciągnęła Wielką Brytanię w kampanię, której nie mogła wygrać, druga potwierdziła, że Grecja, pierwsza zwyciężczyni nad wojskami Osi, nie podda się bez walki także Niemcom. Jego samobójstwo, w chwili gdy armia się rozpadała, stało się symbolem tragedii kwietnia 1941 roku.