Aleksandros Papagos

Aleksandros Papagos był dowódcą, który poprowadził armię grecką do zwycięstwa nad Włochami zimą 1940 i 1941 roku, w pierwszej udanej kampanii lądowej przeciw państwom Osi. Kawalerzysta z arystokratycznej rodziny, związany z dworem królewskim, w 1935 roku współdziałał w przywróceniu monarchii, a jako szef sztabu generalnego był jedną z podpór dyktatury Joanisa Metaksasa. W dniu włoskiej napaści, 28 października 1940 roku, został naczelnym wodzem. Odparł Włochów w górach Epiru i Pindosu i przeniósł wojnę na terytorium Albanii, ale wiosną 1941 roku nie zdołał powstrzymać Niemców. Przeżył okupację i niemieckie obozy, w 1949 roku doprowadził armię rządową do zwycięstwa w wojnie domowej, jako jedyny zawodowy oficer w dziejach Grecji otrzymał buławę marszałka polnego, a ostatnie trzy lata życia był premierem.

Kawalerzysta i monarchista

Urodził się 9 grudnia 1883 roku w Atenach. Ojciec, Leonidas Papagos, pochodził z wyspy Syros i był generałem, między innymi adiutantem króla. Matka, Maria, wywodziła się z bogatego rodu Awerofów: jej ojcem był polityk Dimitrios Awerof, a stryjem wielki dobroczyńca Jeorjos Awerof, którego imię nosił grecki krążownik. Aleksandros zaczął studiować prawo w Atenach, ale wkrótce wybrał wojsko. W 1902 roku wstąpił do Królewskiej Akademii Wojskowej w Brukseli, a potem kształcił się w szkole kawalerii w Ieper. W 1906 roku został podporucznikiem kawalerii armii greckiej. W 1911 roku ożenił się z córką generała Andreasa Kallinskisa-Roidisa.

W wojnach bałkańskich lat 1912–1913 służył w kwaterze głównej następcy tronu, a od 1913 roku króla Konstantyna I. Gdy w czasie I wojny światowej kraj rozdarła schizma narodowa, Papagos, zdeklarowany rojalista, stanął po stronie króla. W 1917 roku, po przejęciu władzy przez Elefteriosa Wenizelosa, został usunięty z armii i zesłany na wyspy. Do służby wrócił w 1920 roku, po zwycięstwie monarchistów, i w wojnie z Turcją był szefem sztabu brygady, a potem dywizji kawalerii w Anatolii. Po klęsce z 1922 roku i przewrocie wojskowym znów go zwolniono. Wrócił do armii w 1926 roku jako pułkownik, w 1930 roku został generałem majorem, w 1931 roku zastępcą szefa sztabu generalnego, a w 1935 roku, po dowodzeniu dwoma korpusami armijnymi, generałem porucznikiem.

Przy tronie i przy dyktaturze

10 października 1935 roku Papagos razem z dowódcami marynarki i lotnictwa wymusił dymisję rządu Panajisa Tsaldarisa i wszedł jako minister spraw wojskowych do gabinetu generała Jeorjosa Kondilisa, który natychmiast ogłosił przywrócenie monarchii. Po powrocie króla Jerzego II zachował resort w kolejnym rządzie, w marcu 1936 roku został generalnym inspektorem armii, a 1 sierpnia 1936 roku szefem sztabu generalnego. Trzy dni później armia pod jego kierownictwem zabezpieczyła wprowadzenie dyktatury Metaksasa. Wiosną 1936 roku, gdy liberałowie prowadzili rozmowy z komunistami o poparciu dla ich rządu, Papagos miał ostrzec króla, że armia nie dopuści komunistów do żadnego udziału we władzy.

Jako człowiek dworu i szef sztabu przez cztery lata przygotowywał siły zbrojne do wojny. Reorganizował armię, kierował budową fortyfikacji na granicy z Bułgarią, nazwanych Linią Metaksasa, gromadził zapasy i opracowywał plany obrony przed atakiem Włoch i Bułgarii. Plany te przewidywały w Epirze obronę ruchomą i stopniowy odwrót, by zyskać czas na mobilizację. Większość pieniędzy pochłonęły umocnienia na północnym wschodzie, a część zamówionej za granicą broni nie dotarła przed wojną. W 1940 roku specjalna ustawa pozwoliła mu pozostać na stanowisku mimo przekroczenia wieku emerytalnego. W sierpniu 1940 roku, po zatopieniu krążownika „Elli”, proponował mobilizację dwóch korpusów. Metaksas, nie chcąc prowokować Włochów, zgodził się wtedy tylko na zmobilizowanie dwóch dywizji, a dalsze powołania prowadzono po cichu, przez imienne wezwania rezerwistów.

Naczelny wódz

Gdy 28 października 1940 roku Metaksas odrzucił włoskie ultimatum i Włochy zaatakowały Grecję, Papagos objął stanowisko naczelnego wodza i przeniósł się do kwatery głównej w ateńskim hotelu Grande Bretagne. W pierwszych dniach wojny działał ostrożnie: polecił wojskom w Epirze bronić przede wszystkim przełęczy Pindosu i nie wykrwawiać się na granicy. Najważniejszą decyzją było jednak przerzucenie na front albański większości rezerw i części dywizji z granicy bułgarskiej, gdy okazało się, że Bułgaria pozostanie neutralna. Włoska ofensywa generała Sebastiana Visconti Praski utknęła w błocie Epiru, a dywizja alpejska „Julia” została na początku listopada otoczona w górach Pindosu i odrzucona.

14 listopada Papagos przeszedł do kontrofensywy. 22 listopada Grecy zajęli Korczę w Albanii, a w następnych tygodniach także Sarandę, Gjirokastrę i, w styczniu 1941 roku, przełęcz Klisura. Front ustalił się kilkadziesiąt kilometrów w głąb Albanii. Wojna w górach, w śniegu i mrozie, z zaopatrzeniem dowożonym na mułach i przez kobiety z okolicznych wiosek, kosztowała obie strony dziesiątki tysięcy zabitych, rannych i odmrożonych. W marcu 1941 roku Grecy odparli wielką włoską ofensywę wiosenną, którą Mussolini obserwował osobiście. Papagos stał się w kraju bohaterem, a jego zwycięstwa nad armią mocarstwa były szeroko komentowane w prasie alianckiej.

Grecja wobec Niemiec

Od początku 1941 roku było jasne, że do wojny włączą się Niemcy. 22 lutego 1941 roku w pałacu w Tatoi Papagos uczestniczył w naradzie z brytyjskim ministrem spraw zagranicznych Anthonym Edenem, szefem imperialnego sztabu generalnego Johnem Dillem i dowódcą na Bliskim Wschodzie Archibaldem Wavellem, w której wzięli udział król i premier Aleksandros Korizis. Ustalono wtedy, że do Grecji przybędzie brytyjski korpus ekspedycyjny, a wspólna obrona oprze się na linii nad rzeką Aliakmon w środkowej Macedonii. Strony różnie jednak zrozumiały, czy i kiedy wojska greckie wycofają się z wysuniętej Linii Metaksasa i z Albanii. Brytyjczycy uważali, że Grecy zgodzili się zrobić to od razu, Papagos twierdził, że miało to zależeć od postawy Jugosławii. W efekcie główne siły greckie pozostały w Albanii, wschodnią Macedonię broniła słaba załoga Linii Metaksasa, a linii Aliakmonu – Brytyjczycy z niewielkimi siłami greckimi. Historycy do dziś spierają się, czy Papagos popełnił błąd, czy po prostu nie miał wyboru, bo armia wyczerpana zimą w górach nie była już zdolna do szybkiego odwrotu bez utraty sprzętu i morale.

6 kwietnia 1941 roku Niemcy zaatakowały Grecję i Jugosławię. Załogi Linii Metaksasa biły się dzielnie, ale niemieckie dywizje pancerne obeszły je przez Jugosławię i 9 kwietnia zajęły Saloniki. Papagos zezwolił odciętej armii wschodniej Macedonii na kapitulację. Odwrót z Albanii zaczął się za późno. 20 kwietnia generał Jeorjos Tsolakoglu, bez upoważnienia naczelnego wodza, podpisał kapitulację armii Epiru wobec Niemców, którą 23 kwietnia, na żądanie Mussoliniego, powtórzono z udziałem Włochów. Papagos potępił ten krok i odmówił udziału w rokowaniach. 23 kwietnia złożył dowództwo. Nie wyjechał z królem i rządem na Kretę, lecz pozostał w okupowanym kraju.

Okupacja i obozy

W czasie okupacji Papagos żył w Atenach pod nadzorem. Wraz z innymi wyższymi oficerami stworzył konspiracyjną organizację wojskową, nazywaną Hierarchią Wojskową, która miała przygotować armię do odtworzenia w chwili wyzwolenia. W lipcu 1943 roku Niemcy go aresztowali i wywieźli do Rzeszy razem z kilkoma generałami. Był przetrzymywany w kilku miejscach, a ostatecznie w obozie koncentracyjnym Dachau jako jeden z więźniów specjalnych, zakładników cennych dla nazistów. Pod koniec kwietnia 1945 roku SS wywiozła tę grupę, liczącą około 140 osób z wielu krajów, do Tyrolu Południowego. Tam, w okolicy Niederdorfu, zakładnicy zostali uwolnieni dzięki interwencji oddziału Wehrmachtu, a na początku maja przejęli ich Amerykanie. Papagos wrócił do Grecji w 1945 roku.

Wojna domowa i buława marszałkowska

Po powrocie nie objął żadnego stanowiska w wojsku. Był wielkim szambelanem dworu, a w lipcu 1947 roku, w uznaniu zasług, awansowano go do bardzo rzadko nadawanego stopnia pełnego generała (stratigos). Tymczasem kraj pogrążył się w wojnie domowej między rządem a komunistyczną Demokratyczną Armią Grecji. 19 stycznia 1949 roku Papagos został naczelnym wodzem sił zbrojnych z szerokimi uprawnieniami. Dzięki autorytetowi mógł narzucić swoją wolę zarówno greckim generałom, jak i amerykańskiej misji wojskowej, z którą wcześniej dochodziło do sporów. Z wydatną pomocą amerykańską, w tym lotnictwa używającego napalmu, armia rządowa rozbiła latem 1949 roku główne siły partyzantów w górach Grammos i Witsi. Jesienią 1949 roku Papagos otrzymał jako pierwszy i jedyny zawodowy oficer w historii Grecji stopień marszałka polnego. Brytyjski oficer i historyk Christopher Woodhouse oceniał go jako znakomitego oficera sztabowego i mistrza politycznej strony wojny, ale dowódcę o niewielkim doświadczeniu w kierowaniu bitwą, który rzadko odwiedzał front.

Premier

W maju 1951 roku, po konflikcie z dworem, Papagos odszedł z wojska i założył partię Ellinikos Synagermos (Grecki Zryw), wzorowaną na ruchu de Gaulle’a. W wyborach we wrześniu 1951 roku zdobyła ona ponad 36 procent głosów. Dwór obawiał się, że popularny marszałek może sięgnąć po władzę dyktatorską. W wyborach w listopadzie 1952 roku, przeprowadzonych według nowej ordynacji większościowej, partia Papagosa uzyskała 49 procent głosów i 239 z 300 mandatów, a on sam w listopadzie 1952 roku stanął na czele rządu.

Jego gabinet odbudowywał kraj zniszczony dziesięcioleciem wojen. W 1953 roku przeprowadzono dewaluację drachmy o połowę, która ustabilizowała walutę i zapoczątkowała okres szybkiego wzrostu gospodarczego. Grecja, od 1952 roku członek NATO, zawarła ze Stanami Zjednoczonymi umowę o bazach wojskowych, a z Jugosławią i Turcją sojusz bałkański. Opozycja zarzucała rządowi, że nie robi nic, by zabliźnić rany wojny domowej i złagodzić represje wobec lewicy. Największym problemem polityki zagranicznej stał się Cypr, którego grecka ludność domagała się zjednoczenia z Grecją. W 1954 roku Papagos, choć niechętnie, wniósł tę sprawę na forum ONZ, a w 1955 roku na wyspie zaczęła się zbrojna walka z Brytyjczykami. Stosunki z Turcją gwałtownie się pogorszyły, a we wrześniu 1955 roku doszło do pogromu w Stambule, wymierzonego w tamtejszych Greków.

Od początku 1955 roku Papagos był ciężko chory. Zmarł 4 października 1955 roku w Atenach, jako urzędujący premier. Król Paweł I powierzył urząd młodemu ministrowi robót publicznych Konstandinosowi Karamanlisowi.

Znaczenie

Papagos przeszedł do historii przede wszystkim jako zwycięzca z Albanii. Pod jego dowództwem armia małego, biednego kraju, uzbrojona w przestarzałą broń z kilku państw, zatrzymała i odrzuciła wojska mocarstwa, mając przeciwko sobie przewagę w lotnictwie i czołgach. Klęska Mussoliniego w Grecji pogrążyła prestiż Włoch, uzależniła je od Niemiec i ściągnęła Wehrmacht na Bałkany wiosną 1941 roku. Krytycy wytykali Papagosowi ostrożność, upór w trzymaniu armii w Albanii wiosną 1941 roku i nieudaną współpracę z Brytyjczykami. Dla Greków pozostał jednak, obok Metaksasa, symbolem „eposu 1940 roku”. Jego wspomnienia „Wojna Grecji 1940–1941” są jednym z podstawowych źródeł do dziejów tej kampanii, a ateńska dzielnica Papagos nosi jego nazwisko.