Austen Chamberlain

Sir Austen Chamberlain, syn wielkiego polityka epoki wiktoriańskiej Josepha Chamberlaina i starszy przyrodni brat przyszłego premiera Neville’a, przez czterdzieści pięć lat zasiadał w Izbie Gmin. Dwa razy był kanclerzem skarbu i przez krótki czas przywódcą konserwatystów, ale do historii przeszedł jako minister spraw zagranicznych w latach 1924–1929. To on w imieniu Wielkiej Brytanii zagwarantował w Locarno zachodnią granicę Niemiec i dostał za to Pokojową Nagrodę Nobla. Ten sam układ wyznaczył granice brytyjskiego zaangażowania w Europie: Wielka Brytania broniła Renu, ale nie Wisły. W ostatnich latach życia Chamberlain, jeden z pierwszych, ostrzegał przed Niemcami Hitlera i razem z Winstonem Churchillem domagał się zbrojeń. Zmarł w marcu 1937 roku, dziesięć tygodni przed tym, jak jego brat objął urząd premiera i rozpoczął politykę ustępstw wobec Hitlera.

Syn Josepha Chamberlaina

Joseph Austen Chamberlain urodził się 16 października 1863 roku w Birmingham. Jego matka zmarła przy porodzie. Ojciec, Joseph Chamberlain, fabrykant śrub, radykalny burmistrz Birmingham, a potem jeden z najważniejszych polityków imperium, od początku przeznaczył syna do polityki. Austen uczył się w Rugby School i w Trinity College w Cambridge, a potem spędził kilka miesięcy w Paryżu, gdzie studiował w Szkole Nauk Politycznych i poznał między innymi Georges’a Clemenceau. Z Francji wyniósł miłość do jej kultury, której nigdy nie stracił. Później mówił, że kocha Francję jak kobietę.

Potem przez rok mieszkał w Berlinie. Jadał obiad u Ottona von Bismarcka, co uważał za jedno z najważniejszych przeżyć młodości, ale wykłady historyka Heinricha von Treitschkego odsłoniły mu, jak pisał, nową stronę niemieckiego charakteru: ciasny, dumny i nietolerancyjny pruski szowinizm. Do tego wrażenia wracał w czasie obu wielkich kryzysów, w 1914 roku i w latach trzydziestych.

Polityk unionistów

W 1892 roku został posłem z ramienia Partii Liberalno-Unionistycznej ojca, która sprzeciwiała się autonomii Irlandii i współpracowała z konserwatystami. Pierwsze przemówienie, wygłoszone w 1893 roku przeciw ustawie o irlandzkim samorządzie, pochwalił sam premier William Gladstone. W rządach konserwatywno-unionistycznych był kolejno młodszym lordem Admiralicji, sekretarzem finansowym skarbu i poczmistrzem generalnym, a w 1903 roku, w wieku 40 lat, został kanclerzem skarbu. Ojciec, który odszedł wtedy z rządu, by walczyć o cła ochronne dla imperium, po udarze w 1906 roku nie mógł już działać, a Austen przejął po nim przywództwo tego ruchu. W 1906 roku ożenił się z Ivy Dundas. Mieli dwóch synów i córkę.

W 1911 roku miał szansę zostać przywódcą konserwatystów, ale wycofał się razem z rywalem, by nie rozbijać partii, a przywódcą został Andrew Bonar Law. Churchill zauważył później, że Austen zawsze grał fair i zawsze przegrywał. Sztywny, w nieodłącznym monoklu, z orchideą w butonierce, wydawał się wielu ludziom spóźnionym przybyszem z epoki wiktoriańskiej.

Wojna i powojnie

W maju 1915 roku wszedł do koalicyjnego rządu Herberta Asquitha jako minister do spraw Indii. Odpowiadał formalnie za kampanię w Mezopotamii prowadzoną przez armię indyjską, która w kwietniu 1916 roku zakończyła się kapitulacją brytyjskiego garnizonu w Kut. Gdy komisja parlamentarna ostro oceniła przygotowanie wyprawy, Chamberlain w lipcu 1917 roku podał się do dymisji, choć osobiście nie ponosił winy za błędy dowództwa. Ten gest przyniósł mu powszechny szacunek. W kwietniu 1918 roku wrócił do gabinetu wojennego Davida Lloyda George’a, a w styczniu 1919 roku po raz drugi został kanclerzem skarbu. Musiał uporządkować finanse kraju zadłużonego wojną, także wobec Stanów Zjednoczonych.

W 1921 roku stanął na czele konserwatystów w Izbie Gmin i jako jeden z brytyjskich negocjatorów podpisał w grudniu tego roku traktat z przedstawicielami Irlandii. Lojalność wobec Lloyda George’a kosztowała go jednak przywództwo. 19 października 1922 roku posłowie konserwatywni zebrani w Carlton Club zdecydowali o wyjściu z koalicji, a Chamberlain ustąpił. Przez dwa lata był poza rządem.

Minister spraw zagranicznych

W listopadzie 1924 roku Stanley Baldwin powierzył mu ministerstwo spraw zagranicznych. Chamberlain zastał Europę po okupacji Zagłębia Ruhry i przyjęciu planu Dawesa, z Francją szukającą gwarancji bezpieczeństwa i Niemcami szukającymi wyjścia z izolacji. Uważał, że kluczem do pokoju jest bezpieczeństwo Francji, a tym samym spokój na Renie. W marcu 1925 roku ogłosił w Radzie Ligi Narodów, że Wielka Brytania odrzuca protokół genewski, który zobowiązywałby ją do sankcji na całym świecie. Gdy niemiecki minister Gustav Stresemann zaproponował pakt gwarantujący granicę na Renie, Chamberlain uznał to za szansę. Gwarancji dla granic na wschodzie odmawiał konsekwentnie. W 1925 roku pisał, że za polski korytarz żaden rząd brytyjski nigdy nie zaryzykuje kości brytyjskiego grenadiera. Liczył, że gdy Francja i Niemcy się pojednają, spory na wschodzie da się z czasem rozwiązać pokojowo, także kosztem Polski i Czechosłowacji.

W październiku 1925 roku w Locarno był, obok Stresemanna i Aristide’a Brianda, jednym z trzech głównych twórców porozumienia. Teksty parafowano 16 października, w dniu jego 62. urodzin, a 1 grudnia Chamberlain był gospodarzem uroczystości podpisania traktatów lokarneńskich w Foreign Office. Wielka Brytania zobowiązała się wtedy przyjść z pomocą Francji lub Niemcom, jeśli jedno z tych państw napadnie na drugie. Za Locarno król nadał Chamberlainowi Order Podwiązki, a Komitet Noblowski Pokojową Nagrodę Nobla za rok 1925, wspólnie z Amerykaninem Charlesem Dawesem. Chamberlain pomagał też we wprowadzeniu Niemiec do Ligi Narodów w 1926 roku i przyjął niemieckie zapewnienia, że traktat berliński z ZSRR nie przeczy Locarno.

Inne sprawy szły mu gorzej. Wobec Związku Radzieckiego był nieufny. W maju 1927 roku, po policyjnej rewizji w londyńskiej siedzibie radzieckiej spółki handlowej Arcos, rząd Baldwina zerwał stosunki dyplomatyczne z Moskwą. W tym samym roku Wielka Brytania wysłała wojska do Szanghaju, by chronić swoich obywateli w czasie chińskiej wojny domowej. Chamberlain kilka razy spotykał się z Benitem Mussolinim, którego cenił jako polityka umiejącego zaprowadzić porządek, i utrzymywał z nim przyjazne stosunki. W 1928 roku przystąpił do paktu Brianda-Kellogga, zastrzegając jednak swobodę działania w regionach, które Wielka Brytania uważała za istotne dla swojego imperium. Po klęsce konserwatystów w wyborach w maju 1929 roku przestał być ministrem.

Ostrzeżenia przed Hitlerem

W sierpniu 1931 roku, w czasie kryzysu finansowego, wszedł do rządu narodowego Ramsaya MacDonalda jako pierwszy lord Admiralicji. We wrześniu cięcia płac wywołały bunt marynarzy we flocie w Invergordon, a Chamberlain, krytykowany za sposób, w jaki admiralicja wprowadziła obniżki, po wyborach w październiku nie wszedł już do nowego rządu.

Jako szanowany poseł z tylnych ław szybko zrozumiał, czym są Niemcy narodowosocjalistyczne. W kwietniu 1933 roku, kilka tygodni po dojściu Adolfa Hitlera do władzy, mówił w Izbie Gmin, że nowy niemiecki nacjonalizm to najgorsza postać pruskiego imperializmu z dodatkiem brutalności i rasowej pychy, która odmawia równych praw każdemu, kto nie jest „czystej nordyckiej krwi”, i pytał, czy z takim rządem można w ogóle rozmawiać o rewizji traktatów. Od 1934 roku, obok Winstona Churchilla, był jednym z najbardziej szanowanych zwolenników dozbrojenia kraju. W grudniu 1935 roku jego stanowisko pomogło rządowi Baldwina przetrwać kryzys po ujawnieniu paktu Hoare-Laval, który oddawał Mussoliniemu dużą część Abisynii. W 1936 roku przewodził deputacjom konserwatywnych posłów, którzy naciskali na Baldwina, by przyspieszył zbrojenia.

Zmarł nagle 16 marca 1937 roku w swoim domu w Londynie, w wieku 73 lat. Pochowano go na cmentarzu East Finchley. Dwa i pół miesiąca później premierem został jego przyrodni brat Neville Chamberlain, który we wrześniu 1938 roku w Monachium zgodził się na oddanie Niemcom Kraju Sudetów.

Ocena

Austen Chamberlain był człowiekiem honoru i sumiennym urzędnikiem, ale nie miał bezwzględności, która prowadzi na szczyt. Był jedynym przywódcą konserwatystów w XX wieku przed latami dziewięćdziesiątymi, który nie został premierem. Jego największe dzieło, Locarno, na kilka lat uspokoiło Europę Zachodnią i przywróciło Niemcom miejsce wśród mocarstw. Zarazem utrwaliło zasadę, że Wielka Brytania gwarantuje granice na Renie, a granice Polski i Czechosłowacji pozostawia własnemu losowi. Gdy 7 marca 1936 roku Hitler zerwał pakt reński, Wielka Brytania nie wypełniła nawet gwarancji, której udzieliła na zachodzie. Chamberlain, wówczas już tylko posłem, był świadkiem końca swojego dzieła. Rząd brytyjski odszedł od zasady, którą sformułował w 1925 roku, dopiero 31 marca 1939 roku, gdy Neville Chamberlain ogłosił gwarancje dla Polski.