Operacja mandżurska

Nazwa i daty

Operacją mandżurską (ros. Маньчжурская стратегическая наступательная операция – mandżurska strategiczna operacja zaczepna) nazywa się wielką ofensywę Armii Czerwonej przeciwko japońskiej Armii Kwantuńskiej w Mandżurii, rozpoczętą tuż po północy 9 sierpnia 1945 roku czasu zabajkalskiego. Znana jest też jako operacja kwantuńska; w literaturze zachodniej używa się też nazw „radziecka inwazja na Mandżurię” i „sierpniowa burza” (August Storm – tytuł klasycznych prac amerykańskiego historyka Davida Glantza). Była to główna i największa część krótkiej wojny radziecko-japońskiej 1945 roku.

Datę początkową wyznacza przekroczenie granic Mandżukuo przez oddziały trzech radzieckich frontów – o 0.10 czasu zabajkalskiego 9 sierpnia, czyli nieco ponad godzinę po tym, jak w Moskwie ZSRR wypowiedział wojnę Japonii. Według kalendarza europejskiego był to jeszcze wieczór 8 sierpnia, dlatego część opracowań podaje tę datę jako początek ofensywy. Za koniec uznaje się 20 sierpnia 1945 roku: do tego dnia Armia Kwantuńska przyjęła warunki kapitulacji i zaczęła składać broń, a radzieckie oddziały – lądowe i powietrznodesantowe – zajęły Mukden (Shenyang), Changchun, Harbin, Jilin i Qiqihar. Historiografia radziecka i rosyjska przedłuża operację do 2 września, dnia podpisania kapitulacji Japonii, bo pojedyncze garnizony walczyły jeszcze przez kilka dni (twierdza Hutou do 26 sierpnia), a rozbrajanie i zajmowanie Mandżurii trwało do końca miesiąca.

Operacji mandżurskiej towarzyszyły działania, które w radzieckich planach stanowiły jej część albo bezpośrednie przedłużenie: desanty Floty Oceanu Spokojnego w północno-wschodniej Korei (od 11–12 sierpnia), ofensywa na południowym Sachalinie (11–25 sierpnia) i desant na Kurylach (od 18 sierpnia). Traktuje się je zwykle jako operacje powiązane, choć częściowo wykraczają poza przyjęte ramy dat.

Tło

Rosja i Japonia rywalizowały o Mandżurię od końca XIX wieku. Klęska w wojnie z lat 1904–1905 i traktat z Portsmouth odebrały Rosji Port Artur, południową część Kolei Wschodniochińskiej i południową połowę Sachalinu; w 1910 roku Japonia anektowała Koreę. Po incydencie mukdeńskim z września 1931 roku Armia Kwantuńska zajęła całą Mandżurię, a w 1932 roku proklamowano Mandżukuo – formalnie cesarstwo Puyi, w praktyce państwo zależne od japońskiego wojska. Na długiej granicy z ZSRR i Mongolią dochodziło odtąd do starć, z których największe były walki nad jeziorem Chasan w 1938 roku i bitwa nad Chałchin-Goł w 1939 roku, gdzie wojska Gieorgija Żukowa rozbiły japońską 23 Dywizję.

W kwietniu 1941 roku obie strony zawarły pakt o neutralności, który pozwolił ZSRR skupić się na wojnie z Niemcami, a Japonii – na ekspansji na południe. Mimo to na Dalekim Wschodzie przez całą wojnę stały liczne wojska radzieckie, a Armia Kwantuńska aż do 1942 roku przygotowywała plany ataku na Syberię. Na konferencji teherańskiej w 1943 roku Józef Stalin zapowiedział, że po pokonaniu Niemiec ZSRR przystąpi do wojny z Japonią. W tajnym porozumieniu dalekowschodnim podpisanym na konferencji jałtańskiej w lutym 1945 roku zobowiązał się zrobić to „w ciągu dwóch lub trzech miesięcy” po kapitulacji Niemiec; w zamian alianci przyrzekli mu zwrot południowego Sachalinu, przekazanie Kuryli, dzierżawę Port Artur, „uprzywilejowane interesy” w porcie Dalian (Dairen) i współzarząd kolei mandżurskich.

5 kwietnia 1945 roku Wiaczesław Mołotow zawiadomił japońskiego ambasadora, że ZSRR nie przedłuży paktu o neutralności, zapewniając zarazem, że układ będzie obowiązywał do kwietnia 1946 roku. Rząd Kantarō Suzukiego jeszcze w lipcu liczył, że Moskwa zgodzi się pośredniczyć w rokowaniach pokojowych z Amerykanami i Brytyjczykami, i próbował wysłać do niej księcia Fumimaro Konoe. Stalin zwlekał z odpowiedzią, a w tym czasie Koleją Transsyberyjską przerzucano na wschód armie zwolnione z frontu niemieckiego. Po kapitulacji Niemiec 8 maja termin jałtański upływał 8–9 sierpnia; 3 sierpnia Wasilewski meldował Stalinowi, że w razie potrzeby może zaatakować już 5 sierpnia. Tło ostatnich tygodni tworzyły deklaracja poczdamska z 26 lipca, której ZSRR nie podpisał, rozmowa Trumana ze Stalinem o nowej broni i wreszcie atak atomowy na Hiroszimę 6 sierpnia. Według części historyków (m.in. Tsuyoshi Hasegawy) wiadomość o Hiroszimie skłoniła Stalina do przyspieszenia uderzenia o mniej więcej dwa dni względem wcześniejszego planu, tak by ZSRR zdążył wejść do wojny przed kapitulacją Japonii. Wieczorem 8 sierpnia czasu moskiewskiego Mołotow wręczył ambasadorowi Naotake Satō deklarację wojny.

Plany i siły

Dla wojny z Japonią utworzono jedyne w dziejach Armii Czerwonej w II wojnie światowej dowództwo na szczeblu teatru działań – Naczelne Dowództwo Wojsk Radzieckich na Dalekim Wschodzie. Na jego czele stanął marszałek Aleksandr Wasilewski, dotychczasowy szef Sztabu Generalnego i zdobywca Królewca, który przybył do Czyty pod przybranym nazwiskiem. Plan był prosty w założeniu, a ogromny w skali: dwa ramiona wielkich kleszczy miały uderzyć z zachodu i ze wschodu, zbiec się w rejonie Changchun i Jilin i odciąć Armię Kwantuńską od Korei i Chin właściwych, a trzecie natarcie z północy miało wiązać wojska japońskie i zajmować Harbin.

• Front Zabajkalski marszałka Rodiona Malinowskiego (17, 36, 39 i 53 Armia, 6 Gwardyjska Armia Pancerna generała Andrieja Krawczenki, radziecko-mongolska grupa konno-zmechanizowana generała Issy Plijewa i 12 Armia Lotnicza) – główne uderzenie z Mongolii przez pustynię i góry Wielki Chingan na równinę środkowej Mandżurii, Mukden i Changchun.
• 1 Front Dalekowschodni marszałka Kiriłła Mierieckowa (1 Armia Czerwonego Sztandaru, 5, 25 i 35 Armia, 10 Korpus Zmechanizowany, 9 Armia Lotnicza) – uderzenie z Kraju Nadmorskiego przez górzyste, zalesione pogranicze i umocnienia na Mudanjiang, Jilin i Harbin, a 25 Armią – w kierunku Korei.
• 2 Front Dalekowschodni generała armii Maksima Purkajewa (2 Armia Czerwonego Sztandaru, 15 i 16 Armia, 5 Samodzielny Korpus Strzelecki, 10 Armia Lotnicza, Flotylla Amurska) – forsowanie Amuru i Ussuri, natarcie wzdłuż Sungari na Harbin i Qiqihar, a siłami 16 Armii – na południowym Sachalinie.

Na morzu operację wspierała Flota Oceanu Spokojnego admirała Iwana Jumaszewa. Po stronie radzieckiej walczyła też armia Mongolskiej Republiki Ludowej pod dowództwem marszałka Chorlogijna Czojbalsana; Mongolia wypowiedziała Japonii wojnę 10 sierpnia. Według danych przytaczanych przez Glantza Wasilewski dysponował około 1,5 mln żołnierzy w 89 dywizjach, około 3,7 tys. czołgów, 1,85 tys. dział samobieżnych i 3,7 tys. samolotów – w większości weteranami wojny z Niemcami, przewiezionymi na wschód w ciągu kilku miesięcy.

Armia Kwantuńska generała Otozō Yamady była już tylko cieniem formacji, która w latach 30. uchodziła za elitę japońskiego wojska. Od 1942 roku odbierano jej najlepsze dywizje, ciężki sprzęt i lotnictwo na front pacyficzny, a w 1944 roku także do operacji Ichi-Gō w Chinach. Latem 1945 roku liczyła w samej Mandżurii około 700 tys. żołnierzy, a wraz z wojskami w Korei, na Sachalinie i Kurylach – według różnych szacunków około 900 tys. lub więcej, w 31 dywizjach i kilkunastu brygadach, ale większość jednostek sformowano w ostatnich miesiącach z poborowych, rezerwistów i powołanych pod broń osadników. Według japońskich ocen żadna dywizja nie była w pełni gotowa do walki; brakowało dział przeciwpancernych zdolnych przebić pancerz T-34, a z około tysiąca samolotów w Mandżurii tylko niewielka część nadawała się do walki. Wojsko Mandżukuo i Mengjiangu (łącznie ponad 200 tys. ludzi) miało znikomą wartość bojową i w pierwszych dniach w dużej części się rozpadło.

Japoński sztab nie spodziewał się ataku przed jesienią 1945 roku i właśnie przebudowywał obronę: zamiast bronić granic, główne siły miały wycofać się w głąb kraju, do „reduty” w południowo-wschodniej Mandżurii i na granicy z Koreą, wokół Tonghua, pozostawiając na pograniczu słabe osłony i umocnione rejony. Przegrupowanie miało zakończyć się dopiero we wrześniu, więc ofensywa zaskoczyła Armię Kwantuńską w trakcie zmian. Japończycy uznawali też Wielki Chingan za trudny do przebycia dla dużych zgrupowań pancernych i spodziewali się głównego uderzenia ze wschodu.

Przebieg: przez Wielki Chingan (9–14 sierpnia)

Ofensywa ruszyła jednocześnie na wszystkich kierunkach, na odcinku liczącym około 4,5 tys. km – od pustyń Mongolii Wewnętrznej po wybrzeże Pacyfiku. Na zachodzie Front Zabajkalski uderzył bez przygotowania artyleryjskiego, licząc na zaskoczenie. Najgłębiej wszedł klin 6 Gwardyjskiej Armii Pancernej: w ciągu dwóch dni jej kolumny pokonały przełęcze Wielkiego Chinganu, które japońskie sztaby uważały za przeszkodę nie do przebycia dla czołgów, i 11–12 sierpnia zeszły na równinę środkowej Mandżurii, wyprzedzając harmonogram. Największym problemem okazał się nie opór, lecz paliwo – czołgi stawały w pół drogi, a zaopatrzenie dowoziło lotnictwo transportowe. Mimo to w kolejnych dniach Rosjanie zajęli Lubei, Taonan i Tongliao, kierując się na Mukden i Changchun.

Na północ od nich 36 Armia przekroczyła granicę pod Mandżurią (Manzhouli) i już 10 sierpnia zajęła miasto Hailar, ale garnizon broniący umocnionego rejonu wokół niego walczył aż do 18 sierpnia, gdy według Maxa Hastingsa poddało się 3827 ocalałych. Podobnie twardy, choć krótkotrwały opór stawiały umocnienia pod Halun-Arszan, gdzie nacierała 39 Armia. Na skrajnym prawym skrzydle radziecko-mongolska grupa Plijewa szła przez Gobi w głąb Mongolii Wewnętrznej, na Dolonnur i Kałgan (Zhangjiakou), docierając w kolejnych dniach w pobliże Wielkiego Muru.

Szybkość natarcia oznaczała dramat dla japońskiej ludności cywilnej. W Mandżurii mieszkało wtedy około 1,5 mln Japończyków, w tym ponad 200 tys. osadników z rolniczych kolonii (kaitakudan) na pograniczu, z których wielu mężczyzn powołano właśnie do wojska. Uciekające kolumny kobiet, dzieci i starców dostawały się pod ogień; najgłośniejszym przypadkiem jest masakra w Gegenmiao 14 sierpnia, gdzie według japońskich relacji oddział radzieckich czołgów zabił około tysiąca uchodźców. W innych miejscach osadnicy popełniali zbiorowe samobójstwa, często pod naciskiem wojska lub przywódców kolonii. Rosyjscy autorzy podkreślają, że część relacji o masowych zbrodniach jest przesadzona, a sprawców przestępstw karano; nie ulega jednak wątpliwości, że gwałty i grabieże na ludności japońskiej, a następnie chińskiej i koreańskiej towarzyszyły zajmowaniu Mandżurii i Korei przez całe tygodnie.

Przebieg: Mudanjiang, Hutou i Amur (9–17 sierpnia)

1 Front Dalekowschodni Mierieckowa zaczął natarcie w nocy, w ulewnym deszczu, również bez przygotowania artyleryjskiego. Oddziały szturmowe obeszły lub zablokowały japońskie umocnione rejony na granicy, budowane od lat 30. Najsłynniejszym z nich była twierdza Hutou nad Ussuri, której garnizon – wraz z ukrywającymi się w podziemiach cywilami – bronił się do 26 sierpnia, długo po ogłoszeniu kapitulacji; według japońskich szacunków przeżyło zaledwie kilkadziesiąt osób z około 1,4 tys. Główne siły frontu – 1 Armia Czerwonego Sztandaru i 5 Armia – przedzierały się przez górzysty, zalesiony teren w kierunku Mudanjiang, gdzie japońska 5 Armia zorganizowała najpoważniejszą obronę całej kampanii. Walki o miasto trwały od 12 do 16 sierpnia; japońskie oddziały samobójcze z ładunkami wybuchowymi rzucały się pod czołgi, a ich zaciekłość zrobiła wrażenie na weteranach wojny z Niemcami. Rosjanie zdobyli Mudanjiang 16 sierpnia i ruszyli dalej na Harbin i Jilin. Na południowym skrzydle frontu 25 Armia nacierała na Wangqing i Yanji, odcinając drogi do Korei, a 35 Armia zajęła Hulin i Mishan.

2 Front Dalekowschodni Purkajewa sforsował Amur i Ussuri przy wsparciu okrętów Flotylli Amurskiej. Jego armie zajęły Heihe (Sachalian) naprzeciw Błagowieszczeńska i umocnione rejony Sunwu, a flotylla poprowadziła natarcie w górę Sungari na Jiamusi i Harbin. Na tym kierunku Japończycy bronili się głównie na pograniczu; w głębi kraju opór słabł z każdym dniem.

Dowództwo Armii Kwantuńskiej straciło kontrolę nad bitwą już w pierwszych godzinach. Część wyższych oficerów przebywała w chwili ataku na ćwiczeniach sztabowych, łączność z oddziałami frontowymi szybko się urwała, a 10–12 sierpnia sztab Yamady zaczął przenosić się z Changchun (Xinjingu, stolicy Mandżukuo) do Tonghua w górach przy granicy koreańskiej. Wraz z nim stolicę opuścił cesarz Puyi z dworem.

Kapitulacja Armii Kwantuńskiej (15–20 sierpnia)

15 sierpnia w południe cesarz Hirohito ogłosił przez radio przyjęcie warunków deklaracji poczdamskiej. Orędzie, wygłoszone archaicznym językiem dworskim, nie mówiło wprost o kapitulacji, a rozkaz przerwania ognia dotarł do Armii Kwantuńskiej z opóźnieniem. Wasilewski uznał, że samo oświadczenie cesarza nie jest kapitulacją, i kontynuował natarcie. 16–17 sierpnia Yamada zdecydował o złożeniu broni i zwrócił się do radzieckiego dowództwa o rozejm; Wasilewski zażądał, by oddziały japońskie zaczęły się poddawać do 12.00 20 sierpnia. 19 sierpnia szef sztabu Armii Kwantuńskiej generał Hikosaburō Hata przybył na rozmowy z radzieckim dowództwem (według radzieckich relacji – na stanowisko dowodzenia 1 Frontu Dalekowschodniego, w obecności Wasilewskiego i Mierieckowa) i przyjął warunki kapitulacji.

Zanim kolumny pancerne dotarły do wielkich miast, Rosjanie wysłali tam desanty powietrzne. 18 sierpnia wylądowali w Harbinie, 19 sierpnia w Mukdenie, Changchun i Jilinie; japońskie garnizony w większości składały broń bez walki. Na lotnisku w Mukdenie radzieccy spadochroniarze zatrzymali Puyi, który – po abdykacji z 17/18 sierpnia – czekał tam na samolot do Japonii; były cesarz trafił do niewoli w ZSRR. Do 20 sierpnia czołówki frontów połączyły się w środkowej Mandżurii, zajmując także Qiqihar, a 22 sierpnia desanty lotnicze i morskie zajęły Port Artur (Lüshunkou) i Dalian – miejsca, które Rosja straciła w 1905 roku. Mimo kapitulacji pojedyncze oddziały japońskie, nie wiedząc o rozkazie lub odmawiając jego wykonania, walczyły jeszcze przez kilka dni.

Operacje powiązane: Korea, Sachalin i Kuryle

Korea. Okręty i piechota morska Floty Oceanu Spokojnego wylądowały 11–12 sierpnia w portach Unggi (Yuki) i Najin – dziś Rasŏn – na północno-wschodnim wybrzeżu Korei. 13–16 sierpnia trwały ciężkie walki o port Ch’ŏngjin (Seishin), gdzie pierwszy, zbyt słaby desant zepchnięto niemal do morza, zanim nadeszły posiłki. 25 Armia nadciągnęła lądem z Mandżurii, 21 sierpnia desant zajął Wŏnsan, a 24 sierpnia lotnicze desanty wylądowały w Hamhŭngu i Pjongjangu. Zgodnie z amerykańską propozycją, przyjętą przez Stalina, wojska radzieckie zatrzymały się na 38 równoleżniku; Amerykanie wylądowali na południu półwyspu dopiero 8 września.

Sachalin. 11 sierpnia 56 Korpus Strzelecki 16 Armii zaatakował japońskie umocnienia na granicy wzdłuż 50 równoleżnika, w rejonie Koton (Haramitogi). Przełamanie pozycji zajęło niemal tydzień; obrońcy z 88 Dywizji poddali się po 18 sierpnia. Desanty morskie w Toro (16 sierpnia), Maoce – dziś Chołmsk (20 sierpnia) i Ōtomari – dziś Korsakow (25 sierpnia) dokończyły zajęcie wyspy; 25 sierpnia Rosjanie weszli do stolicy Karafuto, Toyohary – dziś Jużnosachalińska. 22 sierpnia u wybrzeży Hokkaido zatonęły zaatakowane – jak się przyjmuje, przez radzieckie okręty podwodne – statki ewakuujące uchodźców z Sachalinu; według japońskich szacunków zginęło około 1,7 tys. osób.

Kuryle. 18 sierpnia oddziały z Kamczatki wylądowały na wyspie Szumszu, najdalej na północ wysuniętej wyspie łańcucha. Japońska 91 Dywizja, wsparta czołgami, stawiła zacięty opór i dopiero 21 sierpnia doszło do przerwania walk, a 23 sierpnia garnizon formalnie skapitulował. Według danych radzieckich straty po stronie radzieckiej przekroczyły 1,5 tys. zabitych i rannych – więcej niż Japończyków. W kolejnych dniach Rosjanie zajęli bez walki resztę Kuryli, a do 5 września także grupę Habomai u wybrzeży Hokkaido – w ramach kurylskiej operacji desantowej. Stalin zażądał też od Trumana prawa do przyjęcia kapitulacji Japończyków w północnej części Hokkaido; po odmowie odwołał 22 sierpnia przygotowywany desant na wyspę.

Straty

Dane o stratach różnią się w zależności od źródła i od tego, czy obejmują same walki w Mandżurii, czy także Koreę, Sachalin i Kuryle. Według zestawienia zespołu G.F. Kriwoszejewa trzy radzieckie fronty straciły w operacji mandżurskiej 12 031 zabitych i zmarłych oraz 24 425 rannych i chorych; inne zestawienia podają około 9,8 tys. zabitych. Armia mongolska straciła według tych samych danych 72 zabitych i 125 rannych. Glantz szacuje straty radzieckiej broni pancernej na ponad 300 czołgów i dział samobieżnych, w większości uszkodzonych, a nie zniszczonych.

Straty japońskie są znacznie trudniejsze do ustalenia. Według japońskich danych medycznych, przytaczanych przez Alvina Cooxa, w walkach zginęło 21 389 żołnierzy; strona radziecka podawała 83 737 zabitych. Do niewoli trafiło według danych radzieckich od 594 tys. do 609 tys. żołnierzy i oficerów, w tym 148 generałów – a wraz z wziętymi do niewoli w Korei, na Sachalinie i Kurylach blisko 640 tys. Nie ma pewnych danych o stratach wojsk Mandżukuo i Mengjiangu, które w dużej części rozeszły się do domów. Osobną, ciężką kategorię stanowiła japońska ludność cywilna: według japońskich szacunków w latach 1945–1946, w czasie walk, ucieczki i zimy spędzonej w obozach dla uchodźców, zmarło w Mandżurii około 180–250 tys. cywilów, w tym bardzo wielu osadników z kolonii rolniczych.

Jeńcy, demontaż przemysłu i podział Korei

23 sierpnia 1945 roku Państwowy Komitet Obrony ZSRR polecił wybrać spośród jeńców japońskich około 500 tys. ludzi zdolnych do pracy i wywieźć ich do obozów na Syberii, w Kazachstanie, Mongolii i innych częściach ZSRR – wbrew deklaracji poczdamskiej, która przewidywała powrót rozbrojonych żołnierzy do domów. Pracowali przy budowie kolei, w kopalniach i lasach. Według danych rosyjskich zmarło ich około 60 tys.; niektórzy historycy japońscy i zachodni szacują liczbę ofiar znacznie wyżej. Ostatnie większe grupy wróciły do Japonii dopiero w 1950 roku, a skazanych za zbrodnie wojenne (w tym członków Jednostki 731, sądzonych w Chabarowsku w 1949 roku) – w 1956 roku. Generał Yamada otrzymał w Chabarowsku wyrok 25 lat łagru i wrócił do Japonii w 1956 roku.

Mandżuria była najbardziej uprzemysłowionym regionem Chin: Japończycy zbudowali tam huty, kopalnie, elektrownie i fabryki. W ciągu kilku miesięcy okupacji wojska radzieckie zdemontowały i wywiozły do ZSRR dużą część wyposażenia jako „zdobycz wojenną”. Amerykańska misja Edwina Pauleya oceniła w 1946 roku bezpośrednie szkody na około 858 mln ówczesnych dolarów, a łączne straty przemysłu mandżurskiego – wraz ze zniszczeniami i grabieżą w okresie bezkrólewia – na około 2 mld dolarów. 14 sierpnia, w trakcie ofensywy, ZSRR podpisał z rządem Czang Kaj-szeka układ o przyjaźni i sojuszu, w którym uznał rząd nacjonalistyczny i zobowiązał się wycofać wojska z Mandżurii; w praktyce odwlekał wycofanie do maja 1946 roku i przekazał komunistom Mao Zedonga dużą część zdobytej japońskiej broni, a ich oddziałom ułatwił zajmowanie terenu. Mandżuria stała się bazą, z której komuniści wygrali wojnę domową w Chinach.

W Korei linia na 38 równoleżniku, wytyczona w pośpiechu jako granica stref przyjmowania kapitulacji, przekształciła się w granicę dwóch państw. W strefie radzieckiej władzę objął stopniowo Kim Ir Sen, były partyzant, który w latach wojny służył w składzie radzieckiej 88 Samodzielnej Brygady Strzeleckiej; w 1948 roku na północy proklamowano Koreańską Republikę Ludowo-Demokratyczną. Południowy Sachalin i Kuryle zostały włączone do ZSRR, a spór o cztery najbardziej wysunięte na południe wyspy kurylskie do dziś uniemożliwia zawarcie traktatu pokojowego między Rosją a Japonią.

Znaczenie

Operacja mandżurska była ostatnią wielką operacją lądową II wojny światowej i jednym z najszybszych zwycięstw tej wojny. W kilkanaście dni Armia Czerwona przeszła setki kilometrów przez pustynie, góry i bagna, rozbiła armię, która przez czternaście lat panowała nad Mandżurią, i zajęła obszar liczący ponad milion kilometrów kwadratowych. Badacze wojskowości, na czele z Davidem Glantzem, traktują ją jako wzorcowy przykład radzieckiej sztuki operacyjnej w końcowej fazie wojny: starannego maskowania przygotowań, uderzenia z najmniej spodziewanego kierunku, użycia wielkich zgrupowań pancernych jako czołówek i desantów lotniczych w głębi obrony przeciwnika. Trzeba jednak pamiętać, że przeciwnikiem była armia osłabiona przez lata przerzucania najlepszych sił na inne fronty, a szybkie załamanie oporu przyspieszyła decyzja Tokio o kapitulacji.

Najwięcej sporów budzi pytanie, co bardziej przyczyniło się do kapitulacji Japonii – bomby atomowe czy wejście ZSRR do wojny. Tradycyjna interpretacja, przyjęta zwłaszcza w Stanach Zjednoczonych, przypisuje decydującą rolę Hiroszimie i Nagasaki. Część historyków, m.in. Tsuyoshi Hasegawa, uważa, że to radzieckie wypowiedzenie wojny pozbawiło japońskich przywódców ostatniej nadziei na mediację Moskwy i na obronę kraju w rozstrzygającej bitwie, i dlatego wstrząsnęło nimi silniej niż bomby. Inni zwracają uwagę, że oba wstrząsy nastąpiły w ciągu trzech dni i trudno je rozdzielić. W radzieckiej i rosyjskiej narracji ofensywa była „wyzwoleniem” Mandżurii i Korei oraz rewanżem za 1905 rok; w Japonii pamięta się przede wszystkim o tragedii osadników, o „sierotach pozostawionych w Chinach” i o latach niewoli w syberyjskich obozach.

Polityczne skutki operacji trwały dłużej niż sama wojna. ZSRR odzyskał to, co Rosja straciła w 1905 roku, i zyskał Kuryle; do 1955 roku utrzymywał bazę w Port Artur. Przekazanie Mandżurii w ręce chińskich komunistów i powstanie komunistycznego państwa w północnej Korei przesądziły o kształcie Azji Wschodniej w kolejnych dekadach – od zwycięstwa Mao Zedonga w 1949 roku po wojnę koreańską w latach 1950–1953. Krótka, dwutygodniowa kampania z sierpnia 1945 roku stała się w ten sposób jednym z pierwszych rozdziałów zimnej wojny w Azji.