Stracenie Dietricha Bonhoeffera

O świcie w poniedziałek 9 kwietnia 1945 roku na dziedzińcu bunkra więziennego obozu koncentracyjnego Flossenbürg w Górnym Palatynacie esesmani powiesili sześciu więźniów: byłego szefa Abwehry admirała Wilhelma Canarisa, jego zastępcę gen. mjr. Hansa Ostera, szefa sądownictwa wojsk lądowych Karla Sacka, kpt. Ludwiga Gehrego, prawnika Theodora Strüncka i luterańskiego pastora Dietricha Bonhoeffera. Wieczorem poprzedniego dnia skazał ich na śmierć doraźny sąd SS, zwołany na rozkaz Adolfa Hitlera. Do kapitulacji Niemiec zostały cztery tygodnie, do wyzwolenia samego Flossenbürga – dwa.

W niektórych kalendariach mowa o „więzieniu Flossenburg”. Ściśle biorąc, był to obóz koncentracyjny Flossenbürg w Bawarii; egzekucję wykonano w jego wydzielonym areszcie, tzw. bunkrze, gdzie trzymano więźniów specjalnych.

Spośród straconych tego dnia to właśnie Bonhoeffer stał się po wojnie postacią najbardziej znaną. Był teologiem jednego z najważniejszych nurtów protestantyzmu XX wieku, współtwórcą Kościoła Wyznającego, który sprzeciwił się podporządkowaniu Kościoła ideologii nazistowskiej, a zarazem jednym z niewielu duchownych, którzy włączyli się w spisek mający usunąć Hitlera. Jego listy z więzienia, wydane po wojnie, czytane są do dziś na całym świecie.

Teolog przeciw państwu Hitlera

Dietrich Bonhoeffer urodził się 4 lutego 1906 roku we Wrocławiu (wówczas Breslau) w rodzinie wybitnego psychiatry Karla Bonhoeffera, która w 1912 roku przeniosła się do Berlina. Wyrastał w środowisku liberalnego mieszczaństwa uczonych; teologię studiował w Tybindze i Berlinie, m.in. u Adolfa Harnacka, a ogromny wpływ wywarła na niego teologia szwajcarskiego teologa Karla Bartha. W wieku 21 lat obronił doktorat, w latach 1930–1931 studiował w Union Theological Seminary w Nowym Jorku, gdzie zetknął się z kościołami czarnoskórych mieszkańców Harlemu, a po powrocie wykładał na uniwersytecie berlińskim i działał w ruchu ekumenicznym.

Od pierwszych dni po objęciu władzy przez Hitlera Bonhoeffer stanął po stronie przeciwników nowego reżimu. 1 lutego 1933 roku wygłosił w radiu wykład o pojęciu wodza, w którym ostrzegał przed przywódcą stawiającym się na miejscu Boga; transmisję przerwano przed końcem, nie wiadomo, czy celowo. W kwietniu tego roku, w czasie pierwszej fali ustaw antyżydowskich, napisał tekst o Kościele wobec kwestii żydowskiej i sprzeciwił się wprowadzeniu do Kościoła paragrafu aryjskiego, który miał usunąć z urzędów duchownych pochodzenia żydowskiego. Prohitlerowski ruch Niemieckich Chrześcijan opanował wówczas władze Kościoła ewangelickiego; jego przeciwnicy, skupieni wokół pastora Martina Niemöllera, utworzyli w 1934 roku Kościół Wyznający i ogłosili deklarację z Barmen, odrzucającą podporządkowanie wiary państwu.

Bonhoeffer w latach 1933–1935 był pastorem parafii niemieckich w Londynie, gdzie zaprzyjaźnił się z anglikańskim biskupem Chichester George’em Bellem. W 1935 roku wrócił, by kierować nielegalnym seminarium Kościoła Wyznającego, działającym najpierw w Zingst nad Bałtykiem, a od czerwca 1935 roku w Finkenwalde pod Szczecinem (dziś Zdroje). Gestapo zamknęło je we wrześniu 1937 roku, a Bonhoeffer kształcił potem kandydatów na pastorów w ukryciu, na plebaniach Pomorza Zachodniego. W 1936 roku odebrano mu prawo wykładania na uniwersytecie, w 1940 roku zakazano przemawiania publicznie, w 1941 – publikowania. W 1937 roku ukazała się jego najsłynniejsza książka „Naśladowanie” (Nachfolge), w której przeciwstawiał „taniej łasce”, niewymagającej niczego, „drogą łaskę” prawdziwego ucznia Chrystusa.

Po nocy kryształowej w listopadzie 1938 roku Bonhoeffer zapisał w swojej Biblii przy psalmie 74 datę pogromu. Latem 1939 roku wyjechał do Stanów Zjednoczonych, gdzie przyjaciele proponowali mu bezpieczną posadę, ale po kilku tygodniach wrócił, uznając, że nie będzie miał prawa uczestniczyć w odbudowie Niemiec po wojnie, jeśli nie podzieli losu swojego narodu.

W Abwehrze i w spisku

Drogę do konspiracji otworzyła Bonhoefferowi rodzina. Mąż jego siostry Christine, prawnik Hans von Dohnanyi, pracował w Abwehrze u boku Ostera i należał do najważniejszych postaci opozycji wojskowej; brat Klaus, prawnik Lufthansy, i szwagier Rüdiger Schleicher również byli wtajemniczeni. Od 1940 roku Bonhoeffer formalnie współpracował z placówką Abwehry w Monachium jako jej informator. Chroniło go to przed powołaniem do wojska i pozwalało wyjeżdżać za granicę, a w rzeczywistości wykorzystywał te podróże dla spiskowców. W Szwajcarii, Norwegii i Szwecji spotykał się z duchownymi z ruchu ekumenicznego; w maju 1942 roku w szwedzkiej Sigtunie przekazał biskupowi Bellowi informacje o planach przewrotu i prośbę o zapewnienia, jak alianci potraktowaliby Niemcy po obaleniu Hitlera. Rząd brytyjski, trzymający się żądania bezwarunkowej kapitulacji, nie odpowiedział.

Bonhoeffer uczestniczył też w akcji, którą w Abwehrze nazywano „Operacją 7” (Unternehmen Sieben): w 1942 roku pod pozorem misji wywiadowczej wywieziono do Szwajcarii kilkanaście osób uznawanych przez nazistów za Żydów, w tym chrześcijan pochodzenia żydowskiego. Canaris osłaniał tę akcję, a pieniądze przekazane uciekinierom wzbudziły później podejrzenia urzędników dewizowych.

To właśnie od tej sprawy zaczął się upadek kręgu spiskowców w Abwehrze. 5 kwietnia 1943 roku gestapo aresztowało Dohnanyiego i Bonhoeffera; Christine von Dohnanyi po kilku tygodniach zwolniono. Bonhoefferowi zarzucano uchylanie się od służby wojskowej i osłabianie siły obronnej, a nie udział w spisku, o którym śledczy wówczas nie wiedzieli. Przez półtora roku siedział w wojskowym areszcie śledczym w Berlinie-Tegel. Sędzia Karl Sack, sam związany z opozycją, rozmyślnie przeciągał postępowanie.

Listy z Tegel

Więzienie w Tegel stało się miejscem najważniejszych tekstów Bonhoeffera. Dzięki życzliwym strażnikom przemycał listy do przyjaciela i dawnego ucznia Eberharda Bethgego. Pisał w nich o „świecie, który stał się dorosły”, o chrześcijaństwie, które musi umieć mówić o Bogu bez religijnych formuł, i o odpowiedzialności, którą chrześcijanin bierze na siebie, działając w świecie. Powstawały tam też wiersze, m.in. „Kim jestem?”. Narzeczona Maria von Wedemeyer, z którą zaręczył się w styczniu 1943 roku, mogła go odwiedzać i pisać do niego.

Po zamachu 20 lipca 1944 roku położenie więźnia zmieniło się zasadniczo. 22 września 1944 roku gestapo odnalazło w schowku sztabu w Zossen dokumenty ukryte przez Dohnanyiego, dotyczące spisków z lat 1938–1940; znalazły się wśród nich notatki o kontaktach zagranicznych Bonhoeffera. Strażnik z Tegel był gotów pomóc mu w ucieczce, lecz gdy na początku października aresztowano brata Klausa, Bonhoeffer zrezygnował, by nie narażać rodziny. 8 października przewieziono go do piwnic centrali gestapo przy Prinz-Albrecht-Strasse. Tam pod koniec 1944 roku napisał wiersz „Von guten Mächten” („Dobre moce”), śpiewany dziś w kościołach jako pieśń. Gdy 3 lutego 1945 roku nalot amerykański zniszczył gmachy Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy, część więźniów wywieziono; Bonhoeffer i Gehre trafili 7 lutego do obozu Buchenwald, Canaris i Oster – do Flossenbürga.

W tym samym czasie przed Trybunałem Ludowym Rolanda Freislera toczyły się kolejne procesy uczestników opozycji; w styczniu 1945 roku powieszono Helmutha Jamesa von Moltkego, z którym Bonhoeffer zetknął się w czasie podróży do Norwegii. Sprawa kręgu z Abwehry nie trafiła jednak przed Trybunał. Zgodnie z wolą Heinricha Himmlera więźniowie ci mieli pozostać w rękach SS – według części historyków także jako możliwa karta przetargowa.

Rozkaz z bunkra

Na początku kwietnia 1945 roku, gdy alianci zamykali kocioł Ruhry, a Armia Czerwona stała nad Odrą, w Zossen odnaleziono kolejne tomy dziennika Canarisa. Szef Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy Ernst Kaltenbrunner przedstawił je Hitlerowi. Według powojennych zeznań Waltera Huppenkothena, funkcjonariusza SD prowadzącego śledztwo przeciw kręgowi z Abwehry, Hitler na naradzie w południe 5 kwietnia polecił, by spiskowcy nie przeżyli wojny. Rozkaz nie miał postaci pisemnej, a jego dokładne brzmienie znamy tylko z relacji uczestników.

Huppenkothen wykonał go w ciągu kilku dni. 6 kwietnia w obozie Sachsenhausen pod Berlinem doraźny sąd SS z nim jako oskarżycielem skazał na śmierć Hansa von Dohnanyiego, który leżał na noszach, półprzytomny po ciężkiej infekcji. Dohnanyiego zamordowano w Sachsenhausen 8 lub 9 kwietnia – źródła podają obie daty. Następnie Huppenkothen udał się do Flossenbürga, gdzie przewodniczyć sądowi miał sędzia SS Otto Thorbeck z Monachium.

Ostatnia droga

Bonhoeffer nie przebywał już wtedy w Buchenwaldzie. 3 kwietnia, gdy do obozu zbliżali się Amerykanie, SS wywiozło z niego ciężarówką grupę kilkunastu więźniów specjalnych. Byli wśród nich Gehre, oficer brytyjskiego wywiadu Sigismund Payne Best, porwany przez SD w czasie incydentu w Venlo w 1939 roku, i radziecki jeniec Wasilij Kokorin, podający się za bratanka Wiaczesława Mołotowa. Po drodze, w Weiden, Gehrego i dwóch innych więźniów przekazano do pobliskiego Flossenbürga, a pozostałych powieziono dalej, przez Ratyzbonę, do wsi Schönberg w Lesie Bawarskim, gdzie od 6 kwietnia trzymano ich w szkole.

W niedzielę 8 kwietnia, pierwszą po Wielkanocy, współwięźniowie poprosili Bonhoeffera o krótkie nabożeństwo. Jak opisał to później Best, pastor odczytał teksty dnia – słowa proroka Izajasza „w Jego ranach jest nasze zdrowie” i z Pierwszego Listu św. Piotra o „żywej nadziei” – i mówił o nich. Wkrótce potem w drzwiach stanęło dwóch cywilów: „Więzień Bonhoeffer, proszę się przygotować i iść z nami”. Według relacji Besta Bonhoeffer odwołał go na bok i poprosił, by – jeśli przeżyje – przekazał biskupowi Bellowi pozdrowienie i słowa: „To jest koniec – dla mnie początek życia”. Tego samego dnia przewieziono go do Flossenbürga.

Sąd doraźny we Flossenbürgu

Obóz Flossenbürg, założony w 1938 roku przy granitowych kamieniołomach, w kwietniu 1945 roku był przepełniony więźniami ewakuowanymi z innych obozów. W jego areszcie wieczorem 8 kwietnia zebrał się doraźny sąd SS: przewodniczył Thorbeck, oskarżał Huppenkothen. Nie było obrońców, świadków ani protokołu. Thorbeck zeznał po wojnie, że rozprawy trwały kilka godzin, a Huppenkothen wykrzykiwał oskarżonym zarzuty i pozwalał na krótkie odpowiedzi. Na śmierć skazano Canarisa, Ostera, Sacka, Gehrego i Bonhoeffera; tego samego ranka powieszono z nimi także Theodora Strüncka, oficera Abwehry i współpracownika Hansa Bernda Giseviusa, aresztowanego po 20 lipca.

W nocy Canaris, jak opisał to sąsiad z celi, duński oficer Hans Lunding, wystukał w ścianę ostatnią wiadomość: że w czasie przesłuchania złamano mu nos, że nie był zdrajcą i spełnił swój obowiązek jako Niemiec.

9 kwietnia o świcie

Wyroki wykonano wczesnym rankiem 9 kwietnia na dziedzińcu obozowego aresztu. Skazanych kazano rozebrać i nagich prowadzono pod szubienicę; wieszano ich pojedynczo. Najbardziej znany opis śmierci Bonhoeffera pochodzi od lekarza obozowego SS Hermanna Fischera-Hüllstrunga, który dziesięć lat później zeznał, że widział pastora modlącego się na kolanach przed egzekucją, a potem spokojnie wchodzącego po schodkach na szafot; śmierć miała nastąpić po kilku sekundach. Relację tę przytoczył w biografii przyjaciela Eberhard Bethge i przez dziesięciolecia uchodziła za pewną. Część późniejszych badaczy podważa ją jednak: jej autor był lekarzem SS zainteresowanym własnym obrazem, a były więzień obozu wskazywał, że egzekucje tego ranka ciągnęły się kilka godzin, co nie zgadza się z opisem szybkiej śmierci. Rzeczywistych okoliczności nie da się dziś ustalić.

Ciała straconych najpewniej spalono; miejsce spoczynku Bonhoeffera nie jest znane. Tego samego dnia w Dachau zastrzelono Georga Elsera, autora zamachu bombowego na Hitlera w monachijskiej piwiarni w listopadzie 1939 roku, przetrzymywanego przez lata jako więzień specjalny. 23 kwietnia Flossenbürg wyzwolili Amerykanie.

Po egzekucji

Represje wobec rodziny Bonhoefferów nie skończyły się 9 kwietnia. W nocy z 22 na 23 kwietnia 1945 roku, gdy w Berlinie trwały już walki, komando SS wyprowadziło z więzienia przy Lehrter Strasse kilkunastu więźniów i zastrzeliło ich na pobliskim terenie; zginęli wśród nich brat Dietricha, Klaus Bonhoeffer, i szwagier Rüdiger Schleicher. O śmierci Dietricha rodzice dowiedzieli się dopiero pod koniec lipca 1945 roku, z nadanej przez BBC transmisji nabożeństwa żałobnego w Londynie, które odprawił biskup Bell.

W 1951 roku Bethge wydał listy i notatki z więzienia pod tytułem „Widerstand und Ergebung” („Opór i poddanie”). Książka, przetłumaczona na kilkadziesiąt języków, zwłaszcza w wydaniu angielskim „Letters and Papers from Prison”, wywarła ogromny wpływ na teologię powojenną i ruchy praw obywatelskich. W Niemczech pamięć o straconych długo była jednak niejednoznaczna. Część społeczeństwa wciąż widziała w spiskowcach zdrajców, a w 1956 roku Federalny Trybunał Sprawiedliwości uznał sąd doraźny z Flossenbürga za formalnie prawomocny i uniewinnił Thorbecka; Huppenkothen, skazany tylko w części zarzutów, wyszedł na wolność w 1959 roku. Wyrok ten powszechnie uznaje się dziś za jedną z najbardziej wstydliwych kart zachodnioniemieckiego sądownictwa. Wyroki z 8 kwietnia formalnie uchylono dopiero w latach 90. XX wieku, a w 1998 roku posąg Bonhoeffera stanął wśród dziesięciu męczenników XX wieku nad zachodnim portalem Opactwa Westminsterskiego.

Miejsce w dziejach wojny

Egzekucja we Flossenbürgu należała do ostatnich aktów zemsty reżimu na własnej opozycji. W ostatnich tygodniach wojny SS mordowało więźniów, którzy mogliby świadczyć przeciw niemu albo przeżyć upadek Rzeszy – w obozach, więzieniach i w czasie marszów śmierci. Śmierć Canarisa, Ostera, Dohnanyiego i Bonhoeffera zamknęła historię kręgu, który od 1938 roku w Abwehrze przygotowywał obalenie Hitlera, i wraz z procesami po 20 lipca dopełniła zniszczenia niemieckiej opozycji wojskowej i cywilnej.

Dla powojennych Niemiec Bonhoeffer stał się jednym z niewielu przykładów duchownego, który nie ograniczył się do obrony praw własnego Kościoła, lecz wystąpił w obronie prześladowanych i poszedł drogą czynnego oporu – świadom, że jako chrześcijanin bierze na siebie winę za udział w przygotowaniu zabójstwa. Jego ostatnie słowa przekazane przez Besta i listy z Tegel sprawiły, że egzekucja w małym obozie w Górnym Palatynacie, na kilka tygodni przed końcem wojny, stała się jednym z najbardziej znanych świadectw niemieckiego ruchu oporu.