Aresztowanie Richarda Sorgego

Wczesnym rankiem w sobotę 18 października 1941 roku funkcjonariusze tokijskiej policji politycznej Tokkō zapukali do drzwi domu w dzielnicy Azabu, w którym mieszkał Richard Sorge, korespondent „Frankfurter Zeitung”, członek NSDAP i zaufany doradca niemieckiego ambasadora. Tego samego ranka zatrzymano jego radiotelegrafistę Maxa Clausena i dziennikarza francuskiej agencji Havas Branka Vukelicia. Kilka dni wcześniej w ręce policji trafili Japończycy z tej samej siatki: malarz Yotoku Miyagi (10 października) i dziennikarz Hotsumi Ozaki, dawny doradca premiera Fumimaro Konoe, zatrzymany 15 października (część japońskich źródeł podaje 14 października). Japończycy rozbili w ten sposób najskuteczniejszą radziecką siatkę szpiegowską w Azji, która od ośmiu lat przekazywała do Moskwy wiadomości z wnętrza japońskiej polityki i niemieckiej ambasady. Tego samego dnia premierem Japonii został generał Hideki Tōjō.

Pod 18 października kalendaria podają często, że do Moskwy przybyły posiłki Armii Czerwonej z Syberii, a Józef Stalin został zapewniony, że Japonia nie zaatakuje ZSRR od wschodu. To skrót kilku spraw rozciągniętych w czasie. Zapewnienie, o którym mowa, przyszło przede wszystkim od Sorgego, ale już w sierpniu i wrześniu, a 18 października jego autor siedział w areszcie. Dywizje z Dalekiego Wschodu jechały na zachód od czerwca, a w październiku i listopadzie nie przyjeżdżały do Moskwy jednego dnia, lecz trafiały kolejno na zagrożone odcinki frontu. Tego akurat dnia jedna z nich, 32 Dywizja Strzelecka z Dalekiego Wschodu, broniła się pod Borodino i Możajskiem, który Niemcy zajęli 18 października.

„Ramsay” w Tokio

Sorge przyjechał do Japonii we wrześniu 1933 roku z zadaniem, które sam później określił jako niemal jedyny cel swojej misji: ustalić, czy Japonia zamierza napaść na Związek Radziecki. Jako dziennikarz o nazistowskich poglądach zdobył zaufanie niemieckiej ambasady, a zwłaszcza attaché wojskowego, później ambasadora, Eugena Otta. Ozaki, znawca Chin, członek kręgu doradców Konoe i współpracownik działu badań Kolei Południowomandżurskiej, dawał mu wgląd w myślenie japońskich elit. Meldunki, nadawane przez Clausena z ukrytej radiostacji pod kryptonimem „Ramsay”, trafiały do Zarządu Wywiadowczego Armii Czerwonej.

Wiosną 1941 roku Sorge, który znał depesze napływające do Otta z Berlina, ostrzegał przed niemiecką napaścią i podawał kolejne przybliżone terminy, w tym drugą połowę czerwca. Ostrzeżenia te, jak wiele innych, nie zmieniły przekonań Stalina, a atak Niemiec na ZSRR 22 czerwca zaskoczył radzieckie kierownictwo. Popularna wersja, według której Sorge podał dokładną datę 22 czerwca, opiera się na meldunku, którego autentyczność wielu historyków kwestionuje.

Północ czy południe

Od 22 czerwca najważniejsze stało się pytanie, które od początku było sensem pracy Sorgego. Japonia związała się z Moskwą w kwietniu paktem o neutralności, ale jej minister spraw zagranicznych Yōsuke Matsuoka domagał się teraz uderzenia na Syberię, a Berlin naciskał na to samo przez Otta. 2 lipca konferencja cesarska postanowiła iść na południe, do Indochin, a na północy przygotować się do wojny i uderzyć, jeśli Armia Czerwona się załamie. Pod nazwą „specjalnych manewrów” Armii Kwantuńskiej wzmocniono wojska w Mandżurii do około 700 tysięcy żołnierzy. Sorge i Ozaki śledzili tę mobilizację z bliska. Amerykanie, którzy czytali japońską korespondencję dyplomatyczną, stawiali sobie wtedy to samo pytanie.

Odpowiedź przyszła późnym latem. Na początku sierpnia japoński sztab generalny zrezygnował z ataku na ZSRR w 1941 roku, a konferencja cesarska z 6 września skierowała przygotowania wojenne przeciw Stanom Zjednoczonym, Wielkiej Brytanii i Holandii. Według meldunku z 25 sierpnia, powtarzanego w większości opracowań, Ozaki dowiedział się od ludzi z najbliższego otoczenia Konoe, że naczelne dowództwo postanowiło nie rozpoczynać wojny z ZSRR w tym roku. 14 września Sorge pisał, że według zgodnej oceny jego ludzi możliwość japońskiej napaści, która jeszcze niedawno istniała, zniknęła, w każdym razie w tym roku. Wymieniał warunki, w których mogłaby powrócić: upadek Moskwy, wielka przewaga Armii Kwantuńskiej nad radzieckimi siłami na Dalekim Wschodzie, chaos na Syberii. W ostatnich meldunkach z początku października dodawał, że radziecki Daleki Wschód można uznać za bezpieczny, i prosił o odwołanie z Japonii, skoro jego zadanie zostało wykonane.

Jak wpadła siatka

Siatki nie zgubiły przechwycone depesze. Japończycy namierzali nieznaną radiostację, ale szyfrów, opartych na jednorazowych tabelach, nie złamali. Zgubiło ją śledztwo przeciw japońskim komunistom, którzy wrócili ze Stanów Zjednoczonych. Pod koniec września 1941 roku Tokkō aresztowała Tomo Kitabayashi, dawną członkinię Komunistycznej Partii USA, a trop doprowadził do jej znajomego Miyagiego. Miyagi próbował popełnić samobójstwo, skacząc z okna pokoju przesłuchań, a potem zaczął mówić. Jego zeznania wskazały na Ozakiego i Sorgego.

Policja chciała zatrzymać wszystkich jednocześnie, by cudzoziemcy nie zdołali uciec ani schronić się w ambasadzie. Prokuratura, ostrożna wobec sojusznika Japonii i ludzi bliskich premierowi, postanowiła jednak najpierw aresztować Ozakiego i przesłuchać go, a dopiero po uzyskaniu pewności sięgnąć po Niemca. Ozaki trafił do aresztu w chwili, gdy rząd Konoe dogorywał. Książę podał się do dymisji 16 października, z powodu sporu z ministrem wojny Tōjō o wycofanie wojsk z Chin, a aresztowanie jego dawnego doradcy dodatkowo osłabiło jego pozycję. Śledczy przesłuchiwali Konoe w tej sprawie dopiero w 1942 roku.

U Clausena policja znalazła radiostację, u Sorgego materiały, które pozwoliły odczytać wcześniejsze depesze. Ambasador Ott, zawiadomiony następnego dnia, że jego przyjaciela zatrzymano „pod zarzutem szpiegostwa”, uznał to za objaw japońskiej szpiegomanii i domagał się wyjaśnień. Rzecz potwierdziła się szybko: po kilku dniach przesłuchań Sorge przyznał, że od lat jest komunistą i pracuje dla Moskwy. Japonia ogłosiła sprawę publicznie dopiero w maju 1942 roku.

Dywizje z Dalekiego Wschodu

Wokół meldunków Sorgego narosła legenda, według której to one pozwoliły Stalinowi zdjąć z granicy mandżurskiej „syberyjskie dywizje”, które w ostatniej chwili ocaliły Moskwę. Badania ostatnich dekad każą ją mocno skorygować. Przerzut wojsk ze wschodu na zachód zaczął się jeszcze przed niemiecką napaścią: armia złożona z dywizji z Syberii stała pod Moskwą już na początku lipca. Według zestawienia brytyjskiego badacza Nigela Askeya, opartego na radzieckich danych o jednostkach, od 22 czerwca do końca 1941 roku przeniesiono z okręgów wschodnich na zachód 28 dywizji, z czego 11 w czerwcu i 3 w lipcu, a więc zanim Sorge mógł cokolwiek wiedzieć o japońskich decyzjach z sierpnia i września. Tylko 11 z nich pochodziło z Frontu Dalekowschodniego i Zabajkalskiego Okręgu Wojskowego, czyli z wojsk stojących naprzeciw Japończyków. Na front zachodni pod Moskwą trafiło jesienią z tej grupy kilka dywizji strzeleckich, wśród nich 32, 78 i 93. Inne opracowania podają nieco inne liczby, zależnie od tego, czy liczą także brygady i pułki pancerne oraz uzupełnienia, ale ogólny obraz jest podobny. Front Dalekowschodni zachował przy tym znaczne siły przez całą wojnę, bo Armia Kwantuńska nadal stała w Mandżurii.

Historycy spierają się też, jaką wagę miały meldunki Sorgego w Moskwie. W Zarządzie Wywiadowczym część kierownictwa podejrzewała go o podwójną grę, a jego doniesienia wielokrotnie lekceważono. Moskwa miała ponadto inne źródła: według części historyków radzieccy kryptolodzy odczytywali część japońskiej korespondencji dyplomatycznej, a wywiad wojskowy obserwował ruchy Armii Kwantuńskiej po drugiej stronie granicy. Większość badaczy uważa, że wiadomości z Tokio umocniły Stawkę w decyzji, by w październiku i listopadzie sięgnąć po ostatnie rezerwy ze wschodu, ale nie były jej jedyną podstawą.

Miejsce w wojnie

18 października 1941 roku był jednym z najtrudniejszych dni jesiennej kampanii. Po rozpoczęciu operacji „Tajfun” i okrążeniu wojsk radzieckich pod Wiaźmą i Briańskiem Niemcy przełamywali linię możajską, a w samej Moskwie dwa dni wcześniej wybuchła panika. Obroną stolicy kierował od 10 października Gieorgij Żukow. Dywizje ze wschodu, choć było ich mniej, niż głosi legenda, należały do najlepiej wyszkolonych i najpełniej uzbrojonych jednostek, jakie Armia Czerwona mogła wówczas wprowadzić do bitwy pod Moskwą. W listopadzie broniły podejść do stolicy, a w grudniu wzięły udział w kontrofensywie razem z nowymi armiami, sformowanymi w głębi kraju, także z rekrutów z Syberii i Uralu.

Japonia dotrzymała tego, co przewidywał Sorge. Konferencja cesarska 5 listopada wyznaczyła rokowaniom z Waszyngtonem ostateczny termin, 1 grudnia zapadła decyzja o wojnie, a 7 grudnia 1941 roku zaatakowała Pearl Harbor oraz posiadłości brytyjskie i amerykańskie w Azji. Na północy przez całą wojnę panował spokój, do sierpnia 1945 roku, gdy to Związek Radziecki zaatakował Japonię.

Sam Sorge spędził trzy lata w więzieniu Sugamo. Tokijski sąd skazał go na śmierć 29 września 1943 roku, a 7 listopada 1944 roku, w rocznicę rewolucji październikowej, powieszono go razem z Ozakim. Moskwa, której Japończycy według kilku relacji proponowali wymianę, odpowiadała, że nie zna takiego człowieka. Związek Radziecki przyznał się do niego dopiero w 1964 roku, nadając mu pośmiertnie tytuł Bohatera Związku Radzieckiego.