Richard Sorge

Richard Sorge był najsłynniejszym szpiegiem II wojny światowej i jednym z niewielu, o których można powiedzieć, że ich praca miała znaczenie dla losów wielkich kampanii. Niemiec urodzony na Kaukazie, ranny żołnierz I wojny światowej, który w okopach stał się komunistą, przez osiem lat działał w Tokio jako korespondent „Frankfurter Zeitung”, członek NSDAP i zaufany człowiek niemieckiej ambasady, a w rzeczywistości jako rezydent wywiadu Armii Czerwonej o kryptonimie „Ramsay”. Z pomocą japońskiego dziennikarza Hotsumiego Ozakiego, który miał dostęp do otoczenia premiera Fumimaro Konoe, przekazywał do Moskwy wiadomości o polityce Japonii i Niemiec. Wiosną 1941 roku ostrzegał przed niemiecką napaścią na ZSRR, a późnym latem meldował, że Japonia nie uderzy na Syberię. Aresztowany 18 października 1941 roku, został powieszony w Tokio w 1944 roku. Moskwa, która się go wypierała, uznała go za bohatera dopiero dwadzieścia lat po jego śmierci.

Dzieciństwo i wojna

Urodził się 4 października 1895 roku w osadzie Sabunçu pod Baku, w zagłębiu naftowym Imperium Rosyjskiego. Był najmłodszym z dziewięciorga dzieci Wilhelma Sorgego, niemieckiego inżyniera górnictwa naftowego, pracującego m.in. dla firmy Nobla, i jego żony Niny Kobielewej, Rosjanki. W 1898 roku rodzina wróciła do Niemiec i osiadła w Berlinie. Ojciec, jak wspominał Sorge, miał poglądy nacjonalistyczne i imperialne, które syn długo podzielał. Sam Sorge lubił podkreślać pokrewieństwo z Friedrichem Adolfem Sorge, współpracownikiem Karola Marksa w I Międzynarodówce, którego nazywał swoim dziadkiem; w rzeczywistości był to brat jego dziadka.

W październiku 1914 roku, nie kończąc szkoły, zgłosił się na ochotnika do armii. Walczył na froncie zachodnim i w 1915 roku został ranny w drugiej bitwie pod Ypres. Po wyleczeniu trafił na front wschodni, gdzie został ranny ponownie. W kwietniu 1917 roku pocisk połamał mu obie nogi i okaleczył dłoń. Po operacji jedna noga pozostała krótsza i Sorge utykał do końca życia. Otrzymał Krzyż Żelazny II klasy i na początku 1918 roku został zwolniony ze służby jako inwalida. Z wojny, w którą wszedł jako nacjonalista, wyniósł przekonanie o jej bezsensie. W szpitalu czytał Marksa i Engelsa.

Komunista

Resztę wojny poświęcił studiom ekonomii i nauk politycznych w Berlinie, Kilonii i Hamburgu. W Kilonii był asystentem socjologa Kurta Alberta Gerlacha i w listopadzie 1918 roku przeżył bunt marynarzy, od którego zaczęła się rewolucja listopadowa. Należał wtedy do Niezależnej Socjaldemokratycznej Partii Niemiec, a w 1919 roku przeszedł do Komunistycznej Partii Niemiec. W sierpniu 1919 roku uzyskał w Hamburgu doktorat z nauk państwowych. Za działalność partyjną tracił kolejne prace, był nauczycielem, pracował w kopalni węgla w okolicach Akwizgranu, pisał do prasy komunistycznej w Solingen. W 1921 roku poślubił Christiane Gerlach, byłą żonę swojego profesora. Później we Frankfurcie nad Menem pomagał organizować bibliotekę nowo powstałego Instytutu Badań Społecznych.

W 1924 roku na nielegalnym zjeździe KPD we Frankfurcie zajmował się bezpieczeństwem delegacji radzieckiej. Zwrócił wtedy uwagę Josifa Piatnickiego, jednego z kierowników Międzynarodówki Komunistycznej, i jeszcze w tym samym roku wyjechał do Moskwy. W 1925 roku wstąpił do partii bolszewickiej i otrzymał obywatelstwo radzieckie. Pracował w aparacie Kominternu, także w jego tajnym dziale łączności międzynarodowej, a pod koniec lat dwudziestych jeździł z poufnymi misjami do Skandynawii i Wielkiej Brytanii. Jego pierwsze małżeństwo rozpadło się w Moskwie. W 1929 roku przeszedł do wywiadu wojskowego, IV Zarządu sztabu Armii Czerwonej, kierowanego przez Jana Bierzina. Pozostał w nim do końca życia.

Szanghaj

Na początku 1930 roku przyjechał do Szanghaju jako niemiecki dziennikarz, specjalista od rolnictwa chińskiego. Zbierał wiadomości o planach rządu Czang Kaj-szeka, o jego niemieckich doradcach wojskowych i o działaniach Japończyków. Współpracował z amerykańską dziennikarką Agnes Smedley, która poznała go z korespondentem dziennika „Asahi Shimbun” Hotsumim Ozakim, i zwerbował do wywiadu Niemkę Ursulę Kuczynski, znaną później jako Ruth Werner. W Szanghaju poznał też radiotelegrafistę Maxa Clausena, który później pojechał za nim do Japonii. Na początku 1932 roku obserwował walki japońsko-chińskie w mieście. W grudniu 1932 roku odwołano go do Moskwy. Tam ożenił się z Jekatieriną Maksimową, którą poznał wcześniej, i napisał książkę o chińskim rolnictwie.

Ramsay w Tokio

W 1933 roku wywiad wojskowy postanowił wysłać go do Japonii, która po zajęciu Mandżurii graniczyła z ZSRR na długości kilku tysięcy kilometrów i była wtedy w Moskwie uważana za groźniejszego przeciwnika niż Niemcy. Zadanie Sorge określił później jako niemal jedyny cel swojej misji: ustalić, czy Japonia zamierza napaść na Związek Radziecki. Najpierw pojechał do Berlina, gdzie mimo policyjnej kartoteki komunisty zdobył akredytacje kilku gazet i pism, i złożył wniosek o przyjęcie do NSDAP; członkiem partii został 1 października 1934 roku. Do Jokohamy przypłynął przez Stany Zjednoczone 6 września 1933 roku. Z czasem jego najważniejszym tytułem stała się „Frankfurter Zeitung”, najpoważniejszy dziennik niemiecki, co czyniło go jednym z najbardziej szanowanych niemieckich dziennikarzy w Japonii.

Siatkę zbudował od podstaw, bez kontaktu z ambasadą radziecką i japońskimi komunistami. Należeli do niej Clausen, który prowadził nadajnik, a dla przykrywki firmę sprzedającą urządzenia do kopiowania planów, jego żona Anna jako kurierka, jugosłowiański dziennikarz agencji Havas Branko Vukelić, japoński malarz Yotoku Miyagi, który wrócił z Kalifornii, i przede wszystkim Ozaki. Ten znawca Chin, doradca pierwszego rządu Konoe, członek kręgu doradców księcia, a od 1939 roku współpracownik działu badań Kolei Południowomandżurskiej, dawał Sorgemu dostęp do rozmów i dokumentów japońskich elit. Za nim stali dalsi informatorzy, łącznie kilkanaście osób.

Drugim filarem była ambasada niemiecka. Sorge zaprzyjaźnił się z oficerem Eugenem Ottem, od 1934 roku attaché wojskowym, pisał za niego raporty, a z jego żoną Helmą miał romans. W 1936 roku, po buncie młodych oficerów w Tokio, to analiza Sorgego posłużyła ambasadorowi Herbertowi von Dirksenowi za podstawę sprawozdania dla Berlina. Gdy w kwietniu 1938 roku Ott został ambasadorem, Sorge zyskał w ambasadzie własne biurko, codziennie jadał z nim śniadania i czytał depesze z Berlina. Od wybuchu wojny w 1939 roku redagował ambasadzki biuletyn prasowy. Wiedział więc o negocjacjach, które doprowadziły do paktu antykominternowskiego i paktu trzech, i o wszystkim, co Berlin chciał uzyskać od Tokio.

Prywatnie prowadził życie hulaki: dużo pił, pędził po Tokio motocyklem, miał wiele kochanek. W 1935 roku poznał kelnerkę Hanako Ishii, która została jego towarzyszką na resztę japońskich lat. 13 maja 1938 roku, pijany, rozbił się na motocyklu, mając przy sobie materiały od Ozakiego; członek siatki zdążył je zabrać ze szpitala przed przybyciem policji. W 1937 roku, w czasie wielkiej czystki, nie usłuchał wezwania do powrotu do Moskwy, gdzie w latach 1937–1938 rozstrzelano Bierzina i kilku innych jego przełożonych. Sorge nigdy się nie dowiedział, że Bierzin nie żyje.

Meldunki

Przez lata Sorge powtarzał Moskwie, że Japonia nie szykuje wielkiej wojny przeciw ZSRR: w połowie lat trzydziestych, że celem japońskiej armii są Chiny, w 1938 roku, że walki nad jeziorem Chasan wywołali zbyt gorliwi oficerowie, w 1939 roku, że Tokio nie chce rozszerzać konfliktu nad Chałchin-Goł. Centrala nie zawsze mu wierzyła. 1 września 1939 roku zarzuciła mu, że nie dostarcza wiadomości o japońskich przygotowaniach do wojny i że jego praca „słabnie”. Część kierownictwa wywiadu podejrzewała go wręcz o podwójną grę.

Wiosną 1941 roku, dzięki depeszom docierającym do Otta i rozmowom z oficerami przyjeżdżającymi z Berlina, Sorge meldował o niemieckich przygotowaniach do napaści na ZSRR i podawał kolejne terminy. 30 maja przekazał, że według Berlina atak nastąpi w drugiej połowie czerwca, a 20 czerwca, że Ott uważa wojnę za nieuniknioną. Ostrzeżenia te, podobnie jak inne, nie zmieniły przekonania Józefa Stalina, że Niemcy jeszcze nie uderzą. Opublikowany w 1964 roku meldunek z 15 czerwca, w którym Sorge miał podać datę 22 czerwca, wielu historyków uważa za późniejszą przeróbkę. Atak Niemiec na ZSRR był dla samego Sorgego wstrząsem.

Od tej chwili najważniejsze było znów to, czy Japonia wykorzysta okazję i uderzy na Syberię. Sorge i Ozaki śledzili spór w Tokio, mobilizację Armii Kwantuńskiej latem 1941 roku i niemieckie naciski: minister spraw zagranicznych Joachim von Ribbentrop polecił Ottowi skłaniać Japończyków do uderzenia na ZSRR, ale bez skutku. 25 sierpnia Sorge donosił, że naczelne dowództwo postanowiło nie zaczynać wojny z ZSRR w tym roku, po konferencji cesarskiej z 6 września potwierdził, że Japonia szykuje się do wojny na południu, a 14 września pisał, że możliwość japońskiej napaści zniknęła. Te meldunki przyniosły mu powojenną sławę człowieka, który uratował Moskwę. Dziś historycy widzą je skromniej: przerzut wojsk z Dalekiego Wschodu zaczął się wcześniej, Moskwa miała też inne źródła, a meldunki Sorgego były jednym z elementów, które umocniły Stawkę w decyzji o użyciu ostatnich wschodnich rezerw w bitwie pod Moskwą.

Aresztowanie i śmierć

Siatkę zgubiło śledztwo japońskiej policji politycznej Tokkō przeciw komunistom, którzy wrócili ze Stanów Zjednoczonych. Prowadziło ono od aresztowanej pod koniec września Tomo Kitabayashi do Miyagiego, a od niego do Ozakiego i Sorgego. Niemiecka ambasada niczego nie podejrzewała: przysłany w 1941 roku do Tokio attaché policyjny, oficer gestapo Josef Meisinger, znany wcześniej z okupowanej Warszawy, miał sprawdzić Sorgego, ale dał się mu oczarować i meldował do Berlina, że podejrzenia są bezpodstawne. Ozakiego aresztowano 15 października (według części źródeł 14 października), a Sorgego, Clausena i Vukelicia rankiem 18 października 1941 roku, w dniu, w którym premierem Japonii został Hideki Tōjō. Ott protestował, uważając zatrzymanie za przejaw japońskiej szpiegomanii, ale po kilku dniach przesłuchań Sorge przyznał się do pracy dla Moskwy. W zamian za to wymógł podobno, by policja nie ścigała Hanako Ishii i żon współpracowników.

Japonia ogłosiła sprawę w maju 1942 roku. Proces toczył się przy drzwiach zamkniętych. 29 września 1943 roku tokijski sąd skazał Sorgego i Ozakiego na śmierć, a w styczniu 1944 roku Sąd Najwyższy oddalił ich odwołania. Vukelić, skazany na dożywocie, zmarł w więzieniu w styczniu 1945 roku, Miyagi zmarł w areszcie przed wyrokiem, Clausen wyszedł na wolność po kapitulacji Japonii. Według kilku relacji Japończycy proponowali Moskwie wymianę Sorgego, ale strona radziecka odpowiadała, że go nie zna. W ZSRR jego żonę Jekatierinę Maksimową aresztowało w 1942 roku NKWD jako żonę Niemca; zmarła na zesłaniu w 1943 roku. Ott stracił stanowisko ambasadora pod koniec 1942 roku.

7 listopada 1944 roku, w rocznicę rewolucji październikowej, Sorge i Ozaki zostali powieszeni w tokijskim więzieniu Sugamo. Ciało Sorgego pochowano we wspólnej mogile więźniów. W 1949 roku Hanako Ishii odnalazła i rozpoznała jego szczątki, a w 1950 roku pochowała je na cmentarzu Tama w Tokio. Spoczęła potem obok niego.

Legenda

Przez dwadzieścia lat Związek Radziecki milczał o Sorgem, być może także dlatego, że jego ostrzeżenia z 1941 roku przypominały o błędach Stalina. Na Zachodzie pierwszy szeroko opisał sprawę w 1952 roku amerykański generał Charles Willoughby, szef wywiadu Douglasa MacArthura, który przedstawił siatkę jako zagrożenie dla Stanów Zjednoczonych w duchu zimnowojennej nagonki. W RFN lat pięćdziesiątych jedni widzieli w Sorgem zdrajcę, winnego śmierci żołnierzy Wehrmachtu pod Moskwą, inni antynazistowskiego patriotę. Powstały o nim powieści i filmy, a francuski film „Kim pan jest, doktorze Sorge?” z 1961 roku zwrócił, jak się powszechnie opowiada, uwagę Nikity Chruszczowa. We wrześniu 1964 roku „Prawda” opisała go jako bohatera, a 5 listopada 1964 roku otrzymał pośmiertnie tytuł Bohatera Związku Radzieckiego. Od tej pory był patronem ulic, znaczków pocztowych i pomników, od Baku po Moskwę, a w Polsce Ludowej poświęcono mu komiks „Wywiadowca XX wieku”.

Historycy, korzystający od lat dziewięćdziesiątych z archiwów rosyjskich i japońskich, rysują obraz mniej pomnikowy. Sorge był wybitnym analitykiem japońskiej polityki i miał dostęp, jakiego nie miał żaden inny agent: jednocześnie do kręgu japońskiego premiera i do gabinetu niemieckiego ambasadora. Nie podał jednak, wbrew legendzie, dokładnej daty niemieckiej napaści, a jego meldunki o japońskich zamiarach nie były jedynym ani zawsze najważniejszym źródłem Moskwy. Tragiczny był też los ludzi z nim związanych: Ozakiego, jedynego Japończyka straconego w czasie wojny za zdradę, i moskiewskiej żony Sorgego, którą jego własne państwo zesłało za to, że była żoną Niemca.