Radziecko-japoński pakt o neutralności

13 kwietnia 1941 roku, w niedzielne popołudnie, w gabinecie ludowego komisarza spraw zagranicznych na Kremlu Wiaczesław Mołotow oraz japoński minister spraw zagranicznych Yōsuke Matsuoka i ambasador Japonii w Moskwie generał Yoshitsugu Tatekawa podpisali pakt o neutralności między Związkiem Radzieckim a Japonią. Obie strony zobowiązały się do pokojowych i przyjaznych stosunków, do poszanowania wzajemnej integralności terytorialnej i do zachowania neutralności, gdyby jedna z nich została zaatakowana przez państwo trzecie. Pakt zawarto na pięć lat. Dołączona do niego deklaracja przypieczętowała podział wpływów na pograniczu, o który oba państwa walczyły jeszcze półtora roku wcześniej: Moskwa uznawała nienaruszalność Mandżukuo, Tokio nienaruszalność Mongolskiej Republiki Ludowej. Podpisaniu przyglądał się Józef Stalin, który kilka godzin później zrobił coś, czego nie robił nigdy wcześniej: przyjechał na dworzec, by osobiście pożegnać zagranicznego ministra.

Pakt był najważniejszym sukcesem Matsuoki i jednym z najbardziej brzemiennych w skutki układów tej wojny. Związek Radziecki, zaniepokojony gromadzeniem się wojsk niemieckich przy zachodniej granicy, zapewnił sobie spokój na Dalekim Wschodzie. Japonia, uwikłana w wojnę w Chinach i spór ze Stanami Zjednoczonymi, zabezpieczyła granicę Mandżurii i mogła myśleć o ekspansji na południe. Żadna ze stron nie wiedziała dokładnie, co planuje Hitler, choć obie miały powody, by się tego domyślać.

Długa wrogość

Stosunki japońsko-radzieckie od początku były nieufne. Po konwencji podstawowej z 1925 roku Japonia wycofała wojska z północnego Sachalinu, zachowując tam koncesje naftowe i węglowe. Po incydencie mukdeńskim i powstaniu Mandżukuo w 1932 roku obie armie stanęły jednak naprzeciw siebie na granicy długiej na kilka tysięcy kilometrów. Moskwa proponowała wówczas pakt o nieagresji, ale Tokio odmówiło, a w 1936 roku zawarło z Niemcami pakt antykominternowski. W 1938 roku doszło do walk nad jeziorem Chasan, a latem 1939 roku do regularnej wojny granicznej nad rzeką Chałchin-Goł na pograniczu Mandżukuo i Mongolii. Armia Kwantuńska poniosła tam ciężką porażkę, a rozejm, uzgodniony w Moskwie, wszedł w życie 16 września 1939 roku.

W tym samym czasie Japonię zaskoczył pakt Ribbentrop-Mołotow. Rząd w Tokio ogłosił, że nie będzie się mieszać do wojny w Europie, i zaczął szukać porozumienia z Moskwą. Rokowania prowadził ambasador Shigenori Tōgō. Według relacji jego rodziny, przekazanej później ambasadzie amerykańskiej w Tokio, jesienią 1940 roku pakt o nieagresji, konwencja rybacka i umowa handlowa były niemal gotowe do podpisu. Matsuoka, minister spraw zagranicznych w drugim rządzie Konoe, odwołał jednak Tōgō i wysłał do Moskwy swojego przyjaciela, generała Tatekawę. Rozmowy utknęły. Według tej samej relacji Związek Radziecki, przekonany o swojej rosnącej pozycji, zaczął stawiać warunki terytorialne, w tym zwrot południowego Sachalinu i części Kurylów, czego Tokio nie mogło przyjąć.

Matsuoka miał przy tym ambitniejszy plan niż jego poprzednicy. Pakt trzech, zawarty z Niemcami i Włochami we wrześniu 1940 roku, był dla niego pierwszym krokiem. Drugim miało być porozumienie z ZSRR, a „blok eurazjatycki” czterech mocarstw miał skłonić Stany Zjednoczone do ustępstw. Niemcy zdawały się ten plan wspierać: w listopadzie 1940 roku Mołotow przyjechał do Berlina rozmawiać o przystąpieniu ZSRR do bloku, a Moskwa odpowiedziała listą warunków, wśród których była rezygnacja Japonii z koncesji na północnym Sachalinie. Berlin nie odpowiedział, a 18 grudnia Hitler podpisał dyrektywę „Barbarossa”, nakazującą przygotować napaść na ZSRR.

Podróż do Europy

12 marca 1941 roku Matsuoka wyruszył z Tokio w podróż do Europy. Oficjalnie miała to być wizyta kurtuazyjna u sojuszników z paktu trzech, której Japonia jeszcze nie złożyła. W Tokio krytykowano ją jako przedsięwzięcie służące bardziej ambicjom ministra niż państwu, ale dobrze poinformowani Japończycy wiedzieli, że Matsuoka chce wrócić z jakimś porozumieniem z ZSRR. Jechał koleją transsyberyjską i 24 marca, przejazdem, został przyjęty w Moskwie przez Mołotowa, a na swoją prośbę także przez Stalina. Według jego relacji dla Niemców przedstawił „zasadnicze problemy” między oboma państwami, nazwał Japończyków „moralnymi komunistami”, a Anglosasów wspólnym wrogiem Japonii, Niemiec i ZSRR, i poprosił o odpowiedź w drodze powrotnej. Wieczorem tego samego dnia wyjechał do Berlina.

W Berlinie przyjęto go z wielką pompą. 27 marca rozmawiał z ministrem spraw zagranicznych Joachimem von Ribbentropem i z Adolfem Hitlerem, a tego samego dnia w Belgradzie oficerowie obalili rząd, który dwa dni wcześniej przystąpił do paktu trzech. Niemcy namawiali Japończyka do jak najszybszego ataku na brytyjski Singapur, a o Związku Radzieckim mówili w sposób, który z perspektywy czasu brzmi jak ostrzeżenie. Według niemieckich protokołów Ribbentrop oświadczył 28 marca, że ściślejsza współpraca z Rosją jest „absolutnie niemożliwa”, a jeśli polityka Stalina nie będzie zgodna z tym, co Führer uważa za słuszne, Hitler „zmiażdży Rosję”. Doradził też Matsuoce, by w Moskwie nie wchodził w żadne rozmowy polityczne. Następnego dnia dodał, że większa część armii niemieckiej stoi na wschodniej granicy Rzeszy i jest gotowa do ataku w każdej chwili, a konflikt z Rosją, choć nieprawdopodobny, jest możliwy i Matsuoka nie powinien zapewniać cesarza, że jest nie do pomyślenia. Matsuoka odpowiedział, że w Moskwie zapewne nie uniknie rozmowy o pakcie o nieagresji albo o neutralności. O planie „Barbarossa” nikt mu wprost nie powiedział, a on sam aluzji tych nie przekazał potem w Tokio z należytą powagą i jeszcze długo zapewniał, że do wojny niemiecko-radzieckiej nie dojdzie.

W Rzymie Matsuoka rozmawiał z Benitem Mussolinim, a 2 kwietnia został przyjęty przez papieża Piusa XII. 4 kwietnia, znów w Berlinie, Hitler obiecał mu pomoc, gdyby Japonia weszła w wojnę ze Stanami Zjednoczonymi.

Tydzień w Moskwie

Gdy 7 kwietnia Matsuoka ponownie przyjechał do Moskwy, sytuacja w Europie zmieniła się zasadniczo. W nocy z 5 na 6 kwietnia Związek Radziecki podpisał z nowym rządem jugosłowiańskim układ o przyjaźni i nieagresji, a kilka godzin później Niemcy zaatakowały Jugosławię i Grecję. Mołotow wyraził wobec niemieckiego ambasadora Friedricha-Wernera von der Schulenburga jedynie żal z powodu rozszerzenia się wojny, ale w Moskwie coraz wyraźniej widziano, że ZSRR może być następny.

Rozmowy z Mołotowem nie szły łatwo. Japończycy chcieli paktu o nieagresji i proponowali odkupienie północnego Sachalinu. Rosjanie żądali, by Japonia w zamian za porozumienie zlikwidowała swoje koncesje na wyspie. Po trzygodzinnej rozmowie 9 kwietnia Matsuoka zrezygnował z pierwotnego żądania i zgodził się na skromniejszy pakt o neutralności, ale sprawy koncesji nie chciał przesądzać. 10 kwietnia Matsuoka pojechał na jeden dzień do Leningradu. Ambasadorowi USA Laurence’owi Steinhardtowi mówił 11 kwietnia, że Rosjanie nie domagają się już południowego Sachalinu, tylko oddania koncesji za odszkodowaniem, a on obawia się reakcji w kraju. Dodał, że wyjedzie 13 kwietnia bez względu na wynik.

Wieczorem 12 kwietnia, w przerwie przedstawienia w Moskiewskim Teatrze Artystycznym, Steinhardt zaaranżował „przypadkowe” spotkanie Matsuoki z ambasadorem brytyjskim Staffordem Crippsem. Cripps wręczył mu list od Winstona Churchilla, który w serii pytań skłaniał Japończyków do namysłu, czy Niemcy rzeczywiście wygrają wojnę. Matsuoka wsunął go, nie czytając, do kieszeni. Tego samego wieczoru Matsuoka rozmawiał ze Stalinem. Według relacji, którą nazajutrz przekazał Schulenburgowi, pod koniec rozmowy Stalin zrezygnował z żądania likwidacji koncesji jako warunku paktu, mówiąc z odpowiednim gestem, że Matsuoka go „dusi”. Japończyk obiecał w zamian, że w Tokio zrobi wszystko, by rząd i opinia publiczna zgodzili się z koncesji zrezygnować.

Cztery artykuły i deklaracja

13 kwietnia przed południem Matsuoka złożył Schulenburgowi pożegnalną wizytę i powiedział mu, że porozumienie osiągnięto „w ostatniej chwili” i zostanie podpisane po południu. Zapewniał, że pakt w niczym nie narusza paktu trzech i że Ribbentrop wiedział, iż w Moskwie może dojść do takiej rozmowy.

Uroczystość odbyła się w gabinecie Mołotowa. Podpisy złożyli Mołotow jako przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych i ludowy komisarz spraw zagranicznych, a ze strony japońskiej Matsuoka i Tatekawa. Stalin, w szarej bluzie bez odznaczeń, przechadzał się z papierosem po sali. Pakt był krótki. W artykule 1 strony zobowiązywały się utrzymywać pokojowe i przyjazne stosunki oraz szanować wzajemnie integralność terytorialną i nienaruszalność granic. Artykuł 2 stanowił, że jeśli jedna ze stron stanie się „przedmiotem działań wojennych” jednego lub kilku państw trzecich, druga zachowa neutralność przez cały czas trwania konfliktu. Artykuł 3 przewidywał, że pakt wchodzi w życie z dniem ratyfikacji i obowiązuje pięć lat, a jeśli żadna ze stron nie wypowie go na rok przed upływem tego terminu, przedłuża się automatycznie o kolejne pięć lat. Artykuł 4 zapowiadał szybką ratyfikację i wymianę dokumentów w Tokio.

Ambasador USA w Tokio Joseph Grew zauważył, że pakt jest skromniejszy niż niemiecko-radziecki układ z sierpnia 1939 roku, bo nie zakazywał pomocy dla przeciwników drugiej strony, ale artykuł 2 powtarzał jego sformułowanie. Grew przypuszczał, że Japończycy, podobnie jak wtedy Niemcy, chcieli w ten sposób zapewnić sobie neutralność partnera także wtedy, gdy sami zaczną wojnę.

Tego samego dnia Mołotow, Matsuoka i Tatekawa podpisali deklarację, w której „w duchu paktu” ZSRR zobowiązał się szanować integralność terytorialną i nienaruszalność Mandżukuo, a Japonia Mongolskiej Republiki Ludowej. Oba państwa marionetkowe, jedno japońskie, drugie radzieckie, uzyskały w ten sposób od drugiego mocarstwa uznanie swoich granic, choć Chiny uważały oba terytoria za swoje. Do paktu dołączono wymianę listów. Matsuoka zobowiązał się w nich na piśmie, że w ciągu kilku miesięcy postara się zlikwidować japońskie koncesje na północnym Sachalinie, obiecał też zawarcie umowy handlowej i konwencji rybackiej. Po podpisaniu na Kremlu wydano przyjęcie, na którym nie brakowało wódki i kawioru.

Stalin na dworcu

Pociąg Matsuoki miał odjechać wieczorem z Dworca Jarosławskiego. Odjazd opóźniono o godzinę. Na peronie, ku zaskoczeniu Japończyków, ale i Rosjan, pojawili się Stalin i Mołotow. Stalin, który zagranicznych gości nigdy nie odprowadzał, objął Matsuokę i według relacji świadków powiedział mu, że obaj są Azjatami, a razem rozwiążą wszystkie problemy Azji. Matsuoka miał odpowiedzieć, że wszystkie problemy świata.

Ważniejsze od uścisków z Japończykiem było jednak to, co Stalin zrobił potem. Jak meldował tego samego wieczoru Schulenburg, Stalin głośno zapytał o niemieckiego ambasadora, a gdy go znalazł, objął go ramieniem i powiedział: „Musimy pozostać przyjaciółmi i pan musi teraz zrobić wszystko w tym celu!”. Chwilę później podszedł do pełniącego obowiązki niemieckiego attaché wojskowego, pułkownika Hansa Krebsa, upewnił się, że ma do czynienia z Niemcem, i oświadczył: „Pozostaniemy z wami przyjaciółmi – w każdym razie!”. Schulenburg nie miał wątpliwości, że Stalin zrobił to celowo i na oczach licznie zgromadzonych dyplomatów. Zachodni korespondenci opowiadali, że niemal wszyscy poza Stalinem byli mocno podchmieleni, i przypisywali Stalinowi zdanie, że teraz Japonia uporządkuje Wschód, ZSRR i Niemcy Europę, a później razem zajmą się Amerykanami, co według Steinhardta potwierdzali obecni na dworcu pracownicy ambasady niemieckiej. Mołotow wspominał po latach, że Japończyka wniesiono do wagonu, a pożegnanie „było warte tego”, że Japonia nie podjęła wojny z ZSRR.

Rachunek Moskwy i rachunek Tokio

Dlaczego Stalin, który jeszcze kilka miesięcy wcześniej żądał od Japonii terytoriów, zadowolił się w końcu paktem bez żadnych ustępstw? Steinhardt uważał, że w ciągu trzech tygodni między dwiema wizytami Matsuoki rząd radziecki nabrał przekonania, że Niemcy mogą go zaatakować, i porzucił korzystną pozycję przetargową w zamian za pewność, że w razie wojny z Niemcami Japonia nie uderzy od wschodu. Podobnie oceniał to Cripps, który dodawał, że Moskwa zarazem na pozór spełniła niemieckie życzenie zbliżenia z Japonią, a gest na dworcu pokazuje, jak bardzo Stalin obawia się o wschodnią granicę. Uściski z Schulenburgiem i Krebsem były zaś sygnałem dla Berlina, że ZSRR nadal chce się z Niemcami układać.

Dla Matsuoki pakt był przede wszystkim sukcesem osobistym i elementem wielkiej gry z Ameryką. Schulenburgowi mówił, że zrobi on silne wrażenie na Czang Kaj-szeku i ułatwi rokowania z nim, a zarazem wzmocni pozycję Japonii wobec Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii. Związek Radziecki był od 1937 roku głównym dostawcą broni dla walczących Chin, a Japonia liczyła, że Moskwa ograniczy tę pomoc. Ważniejsze było jednak co innego. Od lata 1940 roku Japonia przygotowywała się do ekspansji na południe, ku bogatym w ropę, kauczuk i cynę koloniom europejskim w Azji Południowo-Wschodniej, a jej wojska weszły już do północnych Indochin. Marsz na południe był możliwy tylko wtedy, gdy Armia Kwantuńska nie musiała się obawiać uderzenia z północy. Pakt dawał tę pewność, przynajmniej na papierze.

Reakcje

W Waszyngtonie sekretarz stanu Cordell Hull oświadczył 14 kwietnia, że znaczenie paktu „można przecenić”, bo opisuje on sytuację, która od pewnego czasu faktycznie istnieje, a polityka Stanów Zjednoczonych pozostaje bez zmian. W rzeczywistości Waszyngton obawiał się, że Japonia, zabezpieczona od północy, uderzy na południe.

Najboleśniej odczuły pakt Chiny. 14 kwietnia minister spraw zagranicznych rządu w Czungkingu Wang Chonghui ogłosił, że cztery prowincje północno-wschodnie i Mongolia Zewnętrzna są i pozostaną częścią Republiki Chińskiej, a radziecko-japońska deklaracja nie ma dla Chin żadnej mocy wiążącej. Steinhardt zauważył, że już 13 kwietnia radziecka prasa porzuciła prochiński ton w relacjach z wojny w Chinach. Moskwa zapewniała Czang Kaj-szeka, że nie zamierza wstrzymać pomocy, ale ta wkrótce wygasła, a po napaści Niemiec na ZSRR praktycznie ustała.

W Japonii pakt przyjęto z entuzjazmem. Premier Fumimaro Konoe chwalił Matsuokę jako zdolnego człowieka, a dziennik „Asahi” pisał 23 kwietnia, że minister tchnął w pakt trzech nowe życie i zapewnił Japonii pokój. Matsuoka wrócił do Tokio 22 kwietnia jako bohater. Pakt ratyfikowano bez zwłoki i wszedł w życie 25 kwietnia 1941 roku.

Miejsce w wojnie

Niecałe dziesięć tygodni po podpisaniu paktu, 22 czerwca 1941 roku, Niemcy napadły na Związek Radziecki, nie uprzedzając Japonii. Matsuoka, który w kwietniu ściskał się ze Stalinem na peronie, teraz domagał się natychmiastowego uderzenia na Syberię u boku Niemiec. Armia i marynarka nie chciały się wiązać terminem. 2 lipca 1941 roku konferencja cesarska postanowiła kontynuować marsz na południe, zająć południowe Indochiny i dopiero wtedy zaatakować ZSRR, gdyby wojna niemiecko-radziecka rozwinęła się korzystnie dla Japonii. Pod kryptonimem „specjalnych manewrów Armii Kwantuńskiej” Japonia wzmocniła wojska w Mandżurii, według większości opracowań do około 700 tysięcy żołnierzy, ale Armia Czerwona nie załamała się tak szybko, jak oczekiwano. W sierpniu sztab generalny zrezygnował z ataku na północ w 1941 roku. Matsuoka stracił stanowisko już w lipcu, gdy Konoe podał rząd do dymisji, by utworzyć nowy bez niego.

Pakt przetrwał, bo obu stronom się opłacał. Związek Radziecki, upewniony także meldunkami swojego agenta w Tokio Richarda Sorgego, mógł przerzucać część dywizji z Dalekiego Wschodu na zachód, co przyczyniło się do obrony Moskwy jesienią i zimą 1941 roku. Japonia mogła skierować wszystkie siły przeciw Stanom Zjednoczonym, Wielkiej Brytanii i Holandii, a w grudniu 1941 roku zaatakowała Pearl Harbor i kolonie w Azji Południowo-Wschodniej. Przez kolejne lata dwa państwa walczyły z sojusznikami drugiej strony, ale nie ze sobą. Statki pod banderą radziecką wiozły przez wody japońskie do Władywostoku amerykańską pomoc w ramach Lend-Lease. Koncesje sachalińskie, które Matsuoka obiecał zlikwidować w ciągu kilku miesięcy, Japonia przekazała ZSRR dopiero w marcu 1944 roku.

Gdy szala wojny przechyliła się na stronę aliantów, pakt stał się dla Moskwy przeszkodą. Na konferencji jałtańskiej w lutym 1945 roku Stalin zobowiązał się w tajnym porozumieniu przystąpić do wojny z Japonią w ciągu dwóch–trzech miesięcy po kapitulacji Niemiec, w zamian za południowy Sachalin i Wyspy Kurylskie. 5 kwietnia 1945 roku Mołotow oświadczył japońskiemu ambasadorowi, że pakt „stracił sens”, bo Japonia, sojusznik Niemiec, prowadzi wojnę z sojusznikami ZSRR, i że Związek Radziecki go wypowiada. Zgodnie z artykułem 3 pakt formalnie obowiązywał jednak do kwietnia 1946 roku, co Mołotow potwierdził. Latem 1945 roku Japonia zabiegała jeszcze o radzieckie pośrednictwo w rokowaniach pokojowych, gotowa wysłać do Moskwy księcia Konoe, ale Moskwa zwlekała. 8 sierpnia 1945 roku Mołotow wręczył ambasadorowi japońskiemu wypowiedzenie wojny, a kilka godzin później Armia Czerwona uderzyła na Mandżurię. W wojnie radziecko-japońskiej Związek Radziecki zajął Mandżurię, północną Koreę, południowy Sachalin i Kuryle. Japonia do dziś uważa atak za naruszenie obowiązującego jeszcze paktu, a spór o południowe Kuryle sprawił, że Moskwa i Tokio nigdy nie podpisały traktatu pokojowego.

Pakt z 13 kwietnia 1941 roku zmienił bieg wojny bardziej przez to, czemu zapobiegł, niż przez to, co ustanowił. Uwolnił Związek Radziecki od widma wojny na dwa fronty w najgorszym dla niego roku i pozwolił Japonii zwrócić się na południe, ku wojnie z Ameryką. Jego twórca, Matsuoka, zmarł w 1946 roku w czasie procesu tokijskiego, zanim zapadł wyrok.