Bitwa pod Białymstokiem i Mińskiem była pierwszą wielką bitwą okrążającą wojny niemiecko-radzieckiej i jedną z największych klęsk Armii Czerwonej w całej wojnie. Zaczęła się o świcie 22 czerwca 1941 roku, gdy Grupa Armii „Środek” feldmarszałka Fedora von Bocka uderzyła przez linię demarkacyjną, wytyczoną po rozbiorze Polski w 1939 roku, na radziecki Front Zachodni gen. armii Dmitrija Pawłowa. Wojska Pawłowa stały w wysuniętym na zachód występie wokół Białegostoku, na ziemiach, które jeszcze dwa lata wcześniej należały do Polski. Niemcy nie uderzyli w czoło tego występu, lecz w jego podstawę: od północy, z rejonu Suwałk, ruszyła 3 Grupa Pancerna gen. płk. Hermanna Hotha, od południa, spod Brześcia, 2 Grupa Pancerna gen. płk. Heinza Guderiana.

Kleszcze pancerne zamknęły się w rejonie Mińska, stolicy radzieckiej Białorusi, który padł 28 czerwca, siódmego dnia wojny. W tym samym czasie niemiecka piechota rozcinała okrążone wojska na mniejsze kotły pod Białymstokiem, Wołkowyskiem i Nowogródkiem. Żołnierze radzieccy, odcięci od zaopatrzenia, bez paliwa i osłony z powietrza, przez dwa tygodnie próbowali się przebić na wschód; walki wygasły dopiero 8–9 lipca. Niemieckie dowództwo ogłosiło wzięcie ponad 320 tysięcy jeńców. Front Zachodni przestał istnieć jako zorganizowana siła, jego dowódcę Józef Stalin kazał aresztować i rozstrzelać, a niemieckie dywizje pancerne stanęły nad Berezyną i Dnieprem, na drodze do Smoleńska i Moskwy. Za frontem zaczęło się zarazem to, co odróżniało tę wojnę od wcześniejszych kampanii: masowe mordy na Żydach, śmierć głodowa jeńców i wyniszczenie ziem, przez które przeszły armie.

Nazwa i daty

W literaturze polskiej bitwa nosi nazwę bitwy białostocko-mińskiej albo bitwy pod Białymstokiem i Mińskiem. Niemcy mówili o „podwójnej bitwie pod Białymstokiem i Mińskiem” (Doppelschlacht bei Białystok und Minsk) albo o bitwie kotłowej (Kesselschlacht), historiografia radziecka i rosyjska – o białostocko-mińskiej bitwie granicznej (Biełostoksko-Minskoje srażenije), będącej pierwszą fazą białoruskiej strategicznej operacji obronnej. Nazwa jest nieco myląca, bo okrążone wojska radzieckie zamknięto nie w samym Białymstoku ani w Mińsku, lecz w kilku kotłach między nimi – największy obejmował lasy i bagna między Wołkowyskiem, Słonimem a Nowogródkiem i sięgał po Puszczę Nalibocką.

Za początek uznaje się 22 czerwca 1941 roku, pierwszy dzień niemieckiej napaści, a za koniec 9 lipca, gdy według większości opracowań ustał zorganizowany opór w kotłach na zachód od Mińska. Rosyjskie zestawienia strat obejmują właśnie okres 22 czerwca – 9 lipca. Niektóre źródła kończą bitwę wcześniej: 3 lipca, gdy niemieckie dywizje pancerne ruszyły dalej na wschód, albo 8 lipca, gdy dowództwo Grupy Armii „Środek” wydało rozkaz z podsumowaniem zdobyczy. W bitwie mieści się też – jako odrębny epizod – obrona twierdzy brzeskiej, której zorganizowany opór złamano 29–30 czerwca, choć pojedyncze grupy żołnierzy walczyły w ruinach jeszcze w lipcu.

Spotkać można rozbieżne daty upadku Mińska (26, 28 albo 29 czerwca) i zamknięcia kleszczy (od 27 do 30 czerwca). Wynikają one z tego, że pierwsze czołgi Hotha doszły pod miasto już 25–26 czerwca, czołowe oddziały Guderiana zbliżyły się od południa 27–28 czerwca, niemiecka 20 Dywizja Pancerna wdarła się do Mińska po południu 28 czerwca, a ciągły pierścień wokół okrążonych wojsk powstał dopiero na przełomie czerwca i lipca. Za niemieckimi dziennikami wojennymi i rosyjskimi opracowaniami można przyjąć, że Mińsk padł 28 czerwca.

Tło

Pole bitwy zostało wyznaczone w 1939 roku. Po agresji ZSRR na Polskę i niemiecko-radzieckim porozumieniu o podziale jej terytorium nowa granica biegła wzdłuż Bugu i Narwi, a następnie łukiem na zachód od Grodna ku Prusom Wschodnim. Białystok, Grodno, Łomża i Brześć znalazły się po stronie radzieckiej – w Brześciu Guderian przekazał jeszcze miasto radzieckiej brygadzie pancernej podczas wspólnej defilady. Jesienią 1939 roku ziemie te wcielono do Białoruskiej SRR. Przez półtora roku władze radzieckie upaństwowiały gospodarkę, aresztowały i deportowały w głąb ZSRR dziesiątki tysięcy mieszkańców, w tym podczas deportacji czerwcowych, które trwały jeszcze w tygodniu poprzedzającym niemiecki atak.

Granica tworzyła tzw. występ (balkon) białostocki – klin radzieckiego terytorium, wbity między Prusy Wschodnie a Generalne Gubernatorstwo. Dla Armii Czerwonej był to przyczółek, z którego w razie wojny można było uderzyć na tyły Niemców; dla Niemców – pułapka, którą wystarczyło zamknąć przy podstawie. Rosyjskie opracowania porównują go do butelki z szyjką zwróconą na wschód: całe zaopatrzenie i odwrót zależały od jednej szosy i jednej linii kolejowej z Białegostoku przez Wołkowysk do Słonimia i Baranowicz. Wzdłuż nowej granicy budowano od 1940 roku umocnienia zwane linią Mołotowa, ale w czerwcu 1941 roku większość schronów nie miała jeszcze uzbrojenia ani łączności.

Plan niemiecki

Dyrektywa nr 21 z grudnia 1940 roku powierzyła Grupie Armii „Środek” główne uderzenie: miała rozbić wojska radzieckie na Białorusi silnymi zgrupowaniami pancernymi na skrzydłach, a następnie iść na Smoleńsk. Była to najsilniejsza z trzech niemieckich grup armii. Według rosyjskich wyliczeń liczyła około 50 dywizji i blisko 1,5 miliona żołnierzy, w tym dziewięć dywizji pancernych i kilka zmotoryzowanych. Wspierała ją 2 Flota Powietrzna (Luftflotte 2) feldmarszałka Alberta Kesselringa.

Plan był klasycznym podwójnym okrążeniem. Grupa Pancerna Hotha (XXXIX i LVII Korpus Zmotoryzowany: 7, 12, 19 i 20 Dywizja Pancerna) miała przejść przez południową Litwę, sforsować Niemen i skręcić na Mińsk od północy. Grupa Pancerna Guderiana (XXIV, XLVI i XLVII Korpus Zmotoryzowany: 3, 4, 10, 17 i 18 Dywizja Pancerna) miała przekroczyć Bug po obu stronach Brześcia i iść przez Słonim i Baranowicze na Mińsk od południa. Obie grupy miały się spotkać w rejonie stolicy Białorusi, około 300 kilometrów od granicy. Piechota – 9 Armia gen. płk. Adolfa Straußa od północy i 4 Armia feldmarszałka Günthera von Klugego od południa – miała zamknąć mniejszy, wewnętrzny pierścień na wschód od Białegostoku. W odwodzie stała 2 Armia gen. płk. Maximiliana von Weichsa.

Siły radzieckie

Naprzeciw stał Zachodni Specjalny Okręg Wojskowy, który w chwili wybuchu wojny przemianowano na Front Zachodni. Dowodził nim od czerwca 1940 roku Pawłow – bohater wojny domowej w Hiszpanii, gdzie prowadził brygadę pancerną, później szef wojsk pancernych Armii Czerwonej, uczestnik wojny zimowej, ale dowódca, który nigdy nie kierował w boju niczym większym od brygady. W pierwszym rzucie stały trzy armie: 3 Armia gen. por. Wasilija Kuzniecowa pod Grodnem, najsilniejsza 10 Armia gen. mjr. Konstantina Gołubiewa w samym występie białostockim i 4 Armia gen. mjr. Aleksandra Korobkowa pod Brześciem. Nowa 13 Armia gen. por. Piotra Fiłatowa istniała dopiero jako sztab. Szefem sztabu frontu był gen. mjr Władimir Klimowskich, zastępcą Pawłowa gen. por. Iwan Bołdin.

Według odtajnionych w XXI wieku danych front liczył rano 22 czerwca około 600 tysięcy żołnierzy i ponad 70 tysięcy rezerwistów na ćwiczeniach, około 2900 czołgów (z czego niespełna 2200 sprawnych, w tym tylko kilkaset nowoczesnych T-34 i KW-1) oraz ponad 1700 samolotów. Liczby te przewyższały siły niemieckie w czołgach i nie ustępowały im w lotnictwie, ale były mylące. Korpusy zmechanizowane były w trakcie formowania, brakowało im ciężarówek, łączności, amunicji i części zamiennych; wiele dywizji stało daleko od wyznaczonych pozycji, a artyleria części z nich znajdowała się na poligonach. Wojska drugiego rzutu dopiero ruszały ku granicy. Stalin, przekonany, że Niemcy nie zaatakują przed rozprawą z Wielką Brytanią, zakazywał kroków, które mogłyby uchodzić za prowokację; dyrektywa o postawieniu wojsk w stan gotowości dotarła do sztabów dopiero w nocy z 21 na 22 czerwca i do wielu jednostek nie zdążyła dojść przed pierwszymi strzałami.

Przebieg bitwy

Pierwsze dni: przełamanie na skrzydłach (22–25 czerwca)

Atak zaczął się 22 czerwca około godziny 3.15 nawałą artylerii i nalotami na radzieckie lotniska. Lotnictwo Frontu Zachodniego poniosło tego dnia klęskę, z której już się nie podniosło: według radzieckich meldunków straciło pierwszego dnia ponad 700 samolotów, w większości zniszczonych na ziemi. Sama 9 Mieszana Dywizja Lotnicza, stacjonująca w występie białostockim, straciła 347 z 409 maszyn. Dowódca lotnictwa frontu gen. mjr Iwan Kopiec, widząc skalę strat, zastrzelił się w swoim gabinecie (według części źródeł 23 czerwca). Odtąd Luftwaffe panowała nad polem bitwy, rozbijała kolumny, mosty i węzły kolejowe, a niemieckie bombowce nurkujące działały jak latająca artyleria.

Na północy 3 Grupa Pancerna już pierwszego dnia doszła do Niemna i zdobyła nieuszkodzone mosty w Olicie (Alytus) i Merkinė. Pod Olitą 7 Dywizja Pancerna stoczyła ciężki bój z radziecką 5 Dywizją Pancerną, po czym korpusy Hotha rozbiły lewe skrzydło Frontu Północno-Zachodniego i odcięły je od Frontu Zachodniego. 24 czerwca czołgi Hotha zajęły Wilno i skręciły na południowy wschód, przez Mołodeczno ku Mińskowi. Niemal nie natrafiały na opór, bo szły pustą przestrzenią między dwoma radzieckimi frontami. Piechota 9 Armii zaatakowała w tym czasie radziecką 3 Armię, sforsowała Kanał Augustowski i 23 czerwca zajęła Grodno, choć radziecki 11 Korpus Zmechanizowany przez pierwszy dzień skutecznie hamował jej natarcie.

Na południu Guderian przeprawił swoje korpusy przez Bug na północ i na południe od Brześcia. Miasto zajęto około siódmej rano, ale załoga twierdzy brzeskiej – resztki dwóch dywizji strzeleckich, pogranicznicy i żołnierze NKWD – broniła się przez tydzień, wiążąc niemiecką 45 Dywizję Piechoty. Dywizje pancerne obeszły twierdzę i szły dalej przez Kobryń i Prużany na Słonim i Baranowicze. Radziecka 4 Armia, której jednostki zostały w dużej części rozbite w koszarach i obozach pod Brześciem, nie zdołała ich zatrzymać; jej 14 Korpus Zmechanizowany kontratakował 23 czerwca i został rozbity. Jednocześnie trzy korpusy niemieckiej 4 Armii przełamały południowy skraj występu i 24 czerwca zajęły Bielsk.

Moskwa długo nie rozumiała, co się dzieje. Wieczorem 22 czerwca Ludowy Komisarz Obrony marszałek Siemion Timoszenko i szef Sztabu Generalnego gen. armii Gieorgij Żukow wydali dyrektywę nr 3, która nakazywała frontom silnymi przeciwuderzeniami rozbić nieprzyjaciela i przenieść walkę na jego terytorium – Front Zachodni miał do 24 czerwca zająć Suwałki. Do sztabu Pawłowa przylecieli marszałkowie Boris Szaposznikow i Grigorij Kulik, a po nich Klimient Woroszyłow. Pawłow utworzył grupę konno-zmechanizowaną pod dowództwem Bołdina – 6 Korpus Zmechanizowany gen. mjr. Michaiła Chackilewicza, jeden z najlepiej wyposażonych w Armii Czerwonej, z ponad tysiącem czołgów, w tym – według rosyjskich opracowań – ponad trzystoma T-34 i KW, oraz 6 Korpus Kawalerii – i rzucił ją 24 czerwca spod Białegostoku na Grodno.

Przeciwuderzenie pod Grodnem stało się symbolem całej bitwy. Pawłow sądził, że uderza w niemieckie zgrupowanie pancerne, w rzeczywistości jego czołgi natrafiły na piechotę niemieckiego VIII i XX Korpusu z silną artylerią i działami przeciwpancernymi, podczas gdy czołgi Hotha i Guderiana były już daleko na wschodzie. Korpusy szły do boju z marszu, bez rozpoznania, bez osłony przeciwlotniczej i z kurczącym się zapasem paliwa, pod ciągłymi nalotami VIII Korpusu Lotniczego. Pojedyncze oddziały doszły do przedmieść Grodna, ale 25 czerwca natarcie wygasło. Chackilewicz zginął, a większość czołgów porzucono bez paliwa lub zniszczono. Szef niemieckiego sztabu generalnego wojsk lądowych gen. płk Franz Halder zanotował 24 czerwca, że Rosjanie nie myślą o odwrocie, lecz rzucają wszystko, co mają, przeciwko klinom niemieckim – co w praktyce ułatwiało ich okrążenie.

W południe 25 czerwca Pawłow, wobec wieści o czołgach Guderiana pod Słonimem i Hotha na północ od Mińska, nakazał 3 i 10 Armii odwrót: pierwszej na Nowogródek, drugiej za rzekę Szczarę pod Słonimem. Było już za późno. Wieczorem tego dnia niemiecki XLVII Korpus Zmotoryzowany wbił się między Słonim a Wołkowysk, przecinając jedyną drogę z występu. Większość dywizji nie mogła oderwać się od nieprzyjaciela, a te, które się oderwały, musiały iść pieszo – ciężarówki i ciągniki stały bez paliwa, składy amunicji i żywności zostały w rękach niemieckich.

Mińsk i zamknięcie kotłów (26 czerwca – 1 lipca)

Tymczasem czołgi Hotha dotarły pod Mińsk. 25 czerwca XXXIX Korpus Zmotoryzowany wyszedł na podejścia do miasta, 26 czerwca Niemcy zajęli Mołodeczno, Wołożyn i Radoszkowicze, a 7 Dywizja Pancerna obeszła Mińsk od północy i w nocy na 27 czerwca przecięła pod Smolewiczami szosę Mińsk–Moskwa. Miasto od 24 czerwca było bombardowane; pożary strawiły znaczną część drewnianej zabudowy i centrum, a władze partyjne i sztab frontu opuściły je w pośpiechu, przenosząc się dalej na wschód. Mińska broniły dwa korpusy strzeleckie w niedokończonym rejonie umocnionym, od 27 czerwca pod dowództwem sztabu 13 Armii, który sam ledwo wyszedł spod uderzenia pod Mołodecznem. Timoszenko zakazał oddania miasta nawet w razie pełnego okrążenia.

Od południa nadchodził Guderian. 26 czerwca XLVII Korpus zajął Baranowicze, 27 czerwca Stołpce, 28 czerwca Dzierżyńsk (dawny Kojdanów). Tego samego dnia, około godziny 17, 20 Dywizja Pancerna Hotha wdarła się do Mińska od północnego zachodu. Radzieckie dywizje, które trzymały pozycje na zachód od miasta, zostały odcięte. W ciągu następnych dni czołgi obu grup pancernych zetknęły się na wschód od Mińska, zamykając zewnętrzny pierścień.

Zwycięstwo odsłoniło spór, który miał wracać przez całe lato. Adolf Hitler i dowódca wojsk lądowych feldmarszałek Walther von Brauchitsch obawiali się, że zbyt szeroki pierścień przepuści okrążonych, i około 25 czerwca naciskali, by grupy pancerne zamknęły kocioł bliżej, pod Nowogródkiem. Bock, wspierany przez Guderiana i Hotha, bronił marszu na Mińsk, a dowódcy pancerni chcieli iść jeszcze dalej, nad Berezynę i Dniepr, zanim Rosjanie zorganizują nową obronę. Skończyło się kompromisem, ale też poleceniem, by dywizje pancerne zatrzymały się i trzymały front okrążenia, dopóki nie podejdzie piechota. Guderian i Hoth przez kilka dni wysyłali na wschód tylko część sił, przekonani, że tracą bezcenny czas.

W tym samym czasie piechota rozcinała występ. 27 czerwca Armia Czerwona opuściła Białystok, do którego weszły pierwsze oddziały niemieckie. 28 czerwca Niemcy zajęli Wołkowysk, a 9 i 4 Armia zetknęły się na wschód od Białegostoku. Wojska radzieckie zostały podzielone na dwie grupy: mniejszą, z resztkami 10 Armii, między Białymstokiem a Wołkowyskiem, i większą, z 3 Armią i częścią 13 i 4 Armii, w lasach między Słonimem, Nowogródkiem i Puszczą Nalibocką. Najcięższe boje toczyły się 29 i 30 czerwca w rejonie Wołkowyska, Zelwy, Mostów i Słonimia, gdzie kolumny cofające się z występu próbowały przebić się przez niemieckie dywizje ustawione „odwróconym frontem”, twarzą na zachód. Halder cytował w dzienniku raporty, że Rosjanie bronią się do ostatniego człowieka, a niemieckie dywizje, przemieszane w gęstwinie walk, z trudem utrzymują wewnętrzny pierścień. Nieudane okazało się także drugie radzieckie przeciwuderzenie, prowadzone od wschodu przez 20 Korpus Zmechanizowany i 4 Korpus Powietrznodesantowy. 1 lipca oddziały 4 i 9 Armii połączyły się na całej długości, a okrążenie stało się szczelne.

Likwidacja kotłów (2–9 lipca)

Ostatni tydzień bitwy był dla okrążonych najcięższy. Zgrupowane w lasach i bagnach między Niemnem a Szczarą dywizje nie miały już łączności z dowództwem frontu ani zaopatrzenia, a ich ruchy śledziło niemieckie lotnictwo. Część oddziałów próbowała przebijać się nocą małymi grupami, część poddawała się po wyczerpaniu amunicji, wielu żołnierzy rozchodziło się po wsiach i lasach, zrzucając mundury. Niemieckie dowództwo przekazało pilnowanie kotłów piechocie 2 Armii Weichsa i 9 Armii Straußa, a 3 lipca podporządkowało obie grupy pancerne sztabowi Klugego, przemianowanemu na 4 Armię Pancerną. Jeszcze w trakcie walk w kotłach czołówki Guderiana i Hotha uchwyciły przyczółki nad Berezyną pod Borysowem i Bobrujskiem, a od 3 lipca szły dalej ku Dnieprowi.

Zorganizowany opór w kotle na zachód od Mińska ustał 8 lipca, a ostatnie większe grupy złożyły broń lub rozproszyły się do 9 lipca. Nie wszyscy okrążeni trafili do niewoli. Według szacunków część dywizji – w niemieckim opracowaniu 11 z 46 – zdołała wycofać się za Berezynę, a z kotłów wymknęło się być może nawet ćwierć miliona ludzi, korzystając z tego, że niemiecka piechota szła pieszo i nie nadążała za czołgami. Gen. Bołdin, odcięty w pierwszych dniach wojny, przeprowadził przez tyły niemieckie oddział, który rozrósł się do ponad tysiąca żołnierzy, i półtora miesiąca później dotarł do radzieckich linii. Rozproszeni żołnierze, którzy zostali w lasach Białorusi, stali się później jednym z zalążków ruchu partyzanckiego.

Los Pawłowa i jego sztabu

Klęska Frontu Zachodniego wstrząsnęła radzieckim kierownictwem. Według wspomnień Anastasa Mikojana 29 czerwca, gdy w Moskwie nie było nawet pewnej wiadomości o losie Mińska, Stalin pojechał z członkami Biura Politycznego do Ludowego Komisariatu Obrony, zrobił awanturę Timoszence i Żukowowi, a wychodząc rzucił, że Lenin zostawił im wielkie dziedzictwo, a oni wszystko zmarnowali. Sowinformbiuro nie poinformowało o upadku Mińska.

30 czerwca Pawłowa odwołano do Moskwy. Dowództwo frontu objął na krótko gen. por. Andriej Jeriomienko, a 2 lipca sam Timoszenko. 4 lipca Pawłowa aresztowano. Śledczy próbowali wymusić na nim przyznanie się do spisku i zdrady oraz wplątać go w sprawę Michaiła Tuchaczewskiego; Pawłow przyznał się jedynie do błędów w dowodzeniu. Ostatecznie oskarżono go o tchórzostwo, bezczynność, utratę dowodzenia i samowolne oddanie terenu. 22 lipca 1941 roku Kolegium Wojskowe Sądu Najwyższego ZSRR skazało go na śmierć razem z szefem sztabu Klimowskichem, szefem łączności frontu gen. mjr. Andriejem Grigorjewem i dowódcą 4 Armii Korobkowem; tego samego dnia wszystkich rozstrzelano. Później stracono również szefa artylerii frontu i dowódcę 14 Korpusu Zmechanizowanego, a rodzinę Pawłowa zesłano. Był najwyższym rangą radzieckim dowódcą straconym za klęski pierwszych tygodni wojny. Wszystkich skazanych zrehabilitowano pośmiertnie po śmierci Stalina, Pawłowa w 1957 roku.

Pawłow popełnił poważne błędy – rzucił najlepsze odwody w beznadziejne przeciwuderzenie pod Grodnem i zbyt późno zarządził odwrót – ale historycy wskazują, że główne przyczyny katastrofy leżały wyżej: w rozmieszczeniu wojsk w wysuniętym występie, w zakazie „prowokowania” Niemców, w nierealnych rozkazach z Moskwy i w stanie Armii Czerwonej po czystkach. Proces był przede wszystkim przykładną karą.

Straty

Rozkaz Bocka z 8 lipca podsumował zdobycze Grupy Armii „Środek” na 287 704 jeńców, 2585 czołgów, 1449 dział i 246 samolotów. Komunikat Wehrmachtu z 11 lipca podał wyższe liczby: 323 898 jeńców, 3332 czołgi i 1809 dział. Liczby te mogły być zawyżone – jeńcami nazywano także zatrzymanych cywilów, a do czołgów zaliczano niekiedy ciągniki i lekkie pojazdy gąsienicowe – ale skala klęski nie budzi wątpliwości. Rosyjskie zestawienie strat sił zbrojnych (pod redakcją Grigorija Kriwoszejewa) podaje dla Frontu Zachodniego w okresie 22 czerwca – 9 lipca 417 790 ludzi, w tym 341 073 zabitych, zmarłych, zaginionych i wziętych do niewoli oraz 76 717 rannych i chorych, nie licząc pograniczników i wojsk NKWD. Front stracił też według tych danych około 4800 czołgów, ponad 9 tysięcy dział i moździerzy oraz od około 1,2 do ponad 1,7 tysiąca samolotów. W kotłach zginęło lub dostało się do niewoli kilku dowódców korpusów i dywizji.

Straty niemieckie były wielokrotnie mniejsze, ale wyższe niż we wcześniejszych kampaniach. 2 Grupa Pancerna straciła do 4 lipca około 7 tysięcy ludzi, 3 Grupa Pancerna do 2 lipca około 1,8 tysiąca, a najwięcej krwi kosztowały walki piechoty na wewnętrznym pierścieniu, gdzie okrążeni atakowali raz po raz, także nocą. Łącznych strat Grupy Armii „Środek” w tej bitwie nie da się podać ściśle; szacunki wahają się od kilkunastu do kilkudziesięciu tysięcy zabitych, rannych i zaginionych.

Okupacja i zbrodnie

Wycofujący się NKWD mordował więźniów. W Grodnie 22 czerwca rozstrzelano kilkudziesięciu osadzonych; więźniów z Wilejki pędzono 24 czerwca na wschód ku Borysowowi i według szacunków zabito w drodze kilkuset z nich; więzienia mińskie ewakuowano w kolumnach na wschód, a pod Czerwieniem w dniach 24–27 czerwca konwojenci rozstrzelali co najmniej tysiąc ludzi. Wśród ofiar byli Polacy, Białorusini, Żydzi i Litwini, w dużej części aresztowani w latach 1939–1941 za działalność niepodległościową lub tylko za „pochodzenie”.

Za frontem niemieckim od pierwszych dni szły oddziały policji i Einsatzgruppen – na tyłach Grupy Armii „Środek” działała Einsatzgruppe B Arthura Nebego. 27 czerwca, w dniu wejścia Niemców do Białegostoku, żołnierze 309 Batalionu Policji Ordnungspolizei wraz z żołnierzami Wehrmachtu urządzili obławę w dzielnicy żydowskiej, strzelali do ludzi na ulicach i spędzili kilkuset Żydów – według różnych źródeł od około 700–800 do 2000 – do Wielkiej Synagogi, którą podpalili. Ogień objął sąsiednie domy; łączną liczbę zabitych tego dnia szacuje się na około 2–3 tysiące. W lipcu policja niemiecka rozstrzeliwała w Białymstoku i Mińsku kolejne tysiące żydowskich mężczyzn, a w miasteczkach ziemi łomżyńskiej, w atmosferze przyzwolenia i zachęty ze strony Niemców, doszło do mordów dokonanych przez część miejscowej polskiej ludności – w Radziłowie 7 lipca i w Jedwabnem 10 lipca, gdzie według ustaleń IPN zginęło co najmniej 340 osób.

Jeńcy z kotłów białostockiego i mińskiego trafili do prowizorycznych obozów pod gołym niebem, m.in. pod Mińskiem, gdzie tysiącom ludzi brakowało wody i jedzenia. Na podstawie rozkazu o komisarzach rozstrzeliwano wziętych do niewoli komisarzy politycznych, a wielu żydowskich jeńców wydzielano i mordowano. Do wiosny 1942 roku większość radzieckich jeńców z lata 1941 roku zmarła z głodu, chorób i zimna.

Znaczenie

Bitwa pod Białymstokiem i Mińskiem była największym zwycięstwem Wehrmachtu od kampanii francuskiej i potwierdziła skuteczność niemieckiej metody: zgrupowania pancerne wspierane przez lotnictwo przełamywały front na skrzydłach, zamykały kleszcze daleko na tyłach, a piechota dobijała okrążonych. W osiemnaście dni Front Zachodni – najsilniejsze radzieckie zgrupowanie na kierunku moskiewskim – przestał istnieć, a Niemcy przesunęli się o mniej więcej 450 kilometrów na wschód. W Berlinie zapanowało przekonanie, że wojna jest praktycznie wygrana; Halder zapisał 3 lipca, że kampanię przeciw Rosji wygrano zapewne w ciągu dwóch tygodni.

Była to jednak wygrana mniej pełna, niż się wydawało. Okrążeni bronili się zacieklej niż Polacy czy Francuzi, wiązali piechotę na dwa tygodnie i zmusili dywizje pancerne do postoju, a dziesiątki tysięcy żołnierzy wymknęły się z kotłów. Armia Czerwona zdążyła w tym czasie ściągnąć z głębi kraju nowe armie drugiego rzutu i ustawić je nad Dźwiną i Dnieprem. Pod Smoleńskiem, dokąd Grupa Armii „Środek” ruszyła w lipcu, Niemcy znów zamknęli wielki kocioł, ale zapłacili za to dużo wyższą cenę i stracili tygodnie. Spór Hitlera z dowódcami o to, czy iść prosto na Moskwę, czy najpierw niszczyć okrążone armie i zdobywać Ukrainę, który zarysował się już pod Mińskiem, rozstrzygnął się w sierpniu na korzyść Hitlera – i opóźnił marsz na Moskwę do jesieni.

Dla ziem dawnej II Rzeczypospolitej i Białorusi bitwa oznaczała zamianę jednej okupacji na drugą. Białostocczyznę Niemcy wydzielili 1 sierpnia 1941 roku jako odrębny okręg pod zarządem cywilnym Prus Wschodnich, a Mińsk stał się stolicą Generalnego Komisariatu Białoruś. Za linią frontu, który przesunął się na wschód, zaczęła się zagłada tamtejszych Żydów, wymieranie jeńców i – z czasem – wojna partyzancka, która miała uczynić z Białorusi jeden z najbardziej wyniszczonych krajów Europy. Rozstrzelanie Pawłowa pokazało zaś, że Stalin odpowiedzialność za katastrofę lata 1941 roku przerzuci na dowódców, a nie na siebie.

Bitwa pod Białymstokiem i Mińskiem