Bułgaria po śmierci cara Borysa III

Na początku września 1943 roku Bułgaria żegnała zmarłego nagle cara Borysa III. Przez pięć dni trumna władcy stała w soborze św. Aleksandra Newskiego w Sofii, gdzie przesuwały się przed nią tłumy mieszkańców, a 5 września kondukt żałobny dotarł do Monastyru Rylskiego, w którego cerkwi cara pochowano. Kraj, sojusznik Hitlera od 1941 roku, pozostał z sześcioletnim monarchą, bez prawowicie wyłonionej regencji i bez człowieka, który przez ćwierć wieku sam prowadził jego politykę zagraniczną.

Niektóre kalendaria podają pod 4 września 1943 roku, że Związek Radziecki wypowiedział Bułgarii wojnę. To pomyłka o cały rok. W 1943 roku Bułgaria była w stanie wojny z Wielką Brytanią i Stanami Zjednoczonymi, ale nie z ZSRR, z którym utrzymywała normalne stosunki dyplomatyczne. Moskwa wypowiedziała Bułgarii wojnę dopiero 5 września 1944 roku, kilka dni przed wkroczeniem Armii Czerwonej.

Śmierć cara

Latem 1943 roku położenie Bułgarii stało się trudne. Po klęsce pod Stalingradem i w Tunezji, po lądowaniu aliantów na Sycylii i obaleniu Mussoliniego 25 lipca było jasne, że Oś przegrywa. 1 sierpnia amerykańskie bombowce wracające znad Ploeszti w ramach operacji Tidal Wave przeleciały nad Bułgarią i starły się z bułgarskimi myśliwcami. Car, który w marcu 1941 roku wprowadził kraj do paktu trzech, ale uparcie odmawiał udziału w wojnie przeciw ZSRR, szukał już ostrożnie dróg do aliantów.

14 sierpnia Borys przyleciał na wezwanie Hitlera do Wilczego Szańca pod Kętrzynem. Przebieg rozmowy znamy tylko pośrednio. Według premiera Bogdana Fiłowa mówiono o użyciu bułgarskich dywizji na Bałkanach, gdzie po spodziewanym wyjściu Włoch z wojny Niemcy potrzebowali każdego żołnierza. Inne relacje mówią o burzliwym sporze, w którym Hitler miał znowu żądać wysłania Bułgarów na front wschodni i wydania Żydów, a car znowu odmówić. Kilka dni po powrocie Borys ciężko zachorował. Zmarł w Sofii 28 sierpnia 1943 roku po południu, w wieku 49 lat. Lekarze, wśród nich wezwani z Niemiec specjaliści, uznali za przyczynę śmierci chorobę serca, a zachowana dokumentacja medyczna nie wskazuje na udział osób trzecich.

Nagła śmierć stosunkowo młodego monarchy natychmiast obrosła plotkami. Amerykańska prasa pisała o kłótni z Hitlerem, a nawet o zamachu na dworcu w Sofii. Joseph Goebbels zanotował w dzienniku, że według Hitlera Borys został otruty, prawdopodobnie z inspiracji włoskiego dworu. Führer podejrzewał siostrę bułgarskiej carycy Joanny, księżniczkę Mafaldę Sabaudzką, córkę Wiktora Emanuela III, choć w rzeczywistości przyjechała ona do Bułgarii dopiero na pogrzeb. Według niemieckiego attaché w Sofii dwaj z wezwanych niemieckich lekarzy nie wykluczali otrucia, ale bez sekcji zwłok nie chcieli tego stwierdzić, a rodzina królewska na sekcję się nie zgodziła. Inne wersje wskazywały na Niemców, którzy mieli się pozbyć niewygodnego sojusznika, na Brytyjczyków albo na Rosjan. Żadnej z nich nie potwierdzono. Historycy zwracają uwagę, że wiara w otrucie była dla wielu Bułgarów wygodna, bo czyniła z cara i kraju ofiarę, a nie wspólnika Rzeszy.

Regencja i nowy rząd

Następcą Borysa został jego syn Symeon II, urodzony w czerwcu 1937 roku. Konstytucja tyrnowska przewidywała, że regentów dla małoletniego władcy wybiera Wielkie Zgromadzenie Narodowe, i wykluczała z regencji członków dynastii. Rząd nie chciał jednak zwoływać nowych wyborów w czasie wojny. 9 września 1943 roku zwyczajne Zgromadzenie Narodowe wybrało radę regencyjną, w której zasiedli brat zmarłego, książę Cyryl, minister wojny gen. Nikoła Michow i Fiłow. Opozycja od początku uważała tę regencję za nielegalną.

Najsilniejszą postacią rady był Fiłow, archeolog i zwolennik sojuszu z Niemcami. Oddając urząd premiera, przeforsował na swoje miejsce dotychczasowego ministra finansów Dobriego Bożiłowa, bankiera bez własnego zaplecza politycznego, który 14 września 1943 roku utworzył nowy rząd. Gabinet Bożiłowa był w większości spraw równie proniemiecki jak poprzedni. Książę Cyryl nie miał doświadczenia politycznego, a gen. Michow był przede wszystkim wojskowym. Regenci nie mieli autorytetu Borysa ani w kraju, ani za granicą, a zarazem chcieli tego samego co on: wyjść z wojny bez utraty ziem zajętych w 1941 roku i bez niemieckiej okupacji, która nastąpiłaby po każdej otwartej próbie zmiany frontu. Fiłow liczył na lądowanie aliantów na Bałkanach, które pozwoliłoby Bułgarii przejść na ich stronę na korzystnych warunkach.

Okupant i obrońca zarazem

Regencja przejmowała państwo o podwójnym obliczu. Od kwietnia 1941 roku bułgarskie wojsko okupowało greckie ziemie w Tracji Zachodniej i wschodniej Macedonii, niemal całą jugosłowiańską Macedonię i część Serbii. W 1943 roku, by odciążyć Wehrmacht, bułgarska strefa okupacyjna w Serbii została jeszcze poszerzona: w styczniu na zachód, aż po rzekę Ibar, a w lipcu na północ. Bułgarskie dywizje walczyły tam z partyzantami i odpowiadały za represje wobec ludności. W samej Bułgarii działał od 1942 roku Front Ojczyźniany, w którym główną rolę grali komuniści, a w górach zachodniej i południowej części kraju rosły oddziały partyzanckie.

Ten sam rząd, który teraz oddawał władzę regentom, był w marcu 1943 roku współodpowiedzialny za zagładę Żydów z ziem okupowanych. Na mocy umowy, którą podpisali bułgarski komisarz do spraw żydowskich Aleksandyr Belew i wysłannik Adolfa Eichmanna Theodor Dannecker, bułgarskie wojsko i policja zatrzymały w Tracji, Macedonii i okręgu Pirot 11 343 Żydów, którym odmówiono bułgarskiego obywatelstwa, i wydały ich Niemcom. Niemal wszyscy zginęli w obozie zagłady w Treblince. Deportację Żydów z Bułgarii w jej dawnych granicach wstrzymano natomiast 9 marca po proteście mieszkańców Kiustendiłu i wiceprzewodniczącego parlamentu Dimityra Peszewa, a później po wystąpieniach hierarchów Cerkwi i części polityków. Car nie zgodził się na wywózki z dawnego terytorium państwa, choć w maju władze wysiedliły z Sofii na prowincję około 20 tysięcy Żydów. Po jego śmierci rząd Bożiłowa również odmawiał niemieckim żądaniom deportacji i około 48 tysięcy bułgarskich Żydów przeżyło wojnę.

Między Berlinem a Moskwą

Bułgaria była osobliwym członkiem obozu Osi. 13 grudnia 1941 roku wypowiedziała wojnę Wielkiej Brytanii i Stanom Zjednoczonym, co Sofia traktowała jako gest symboliczny, ale co sprawiło, że Waszyngton w czerwcu 1942 roku formalnie odpowiedział tym samym. Ze Związkiem Radzieckim stosunków nie zerwała, a radzieckie poselstwo działało w Sofii przez całą wojnę. Ani Borys, ani jego następcy nie posłali żołnierzy na front wschodni. Tłumaczyli Niemcom, że armia jest potrzebna do pilnowania Turcji i wybrzeża Morza Egejskiego, a prorosyjskie nastroje społeczeństwa nie pozwalają na wojnę z ZSRR.

Jesienią 1943 roku wojna zaczęła jednak docierać do samej Bułgarii. Alianci, którzy po rozejmie z Włochami zdobyli lotniska w południowych Włoszech, mogli sięgać bombowcami w głąb Bałkanów. W październiku zbombardowali Skopje, a od połowy listopada naloty spadały na Sofię. Najcięższe przyszły 10 stycznia i 30 marca 1944 roku, a ich celem było także zmuszenie regentów do wyjścia z wojny.

Znaczenie

Śmierć Borysa III odebrała Bułgarii jedynego polityka, który miał dość autorytetu, by samodzielnie wyprowadzić ją z sojuszu z Rzeszą. Regencja Fiłowa grała na zwłokę i liczyła na zachodnich aliantów, ale ich desant na Bałkanach nigdy nie nastąpił. Tymczasem Armia Czerwona szła na zachód. Rozmowy z Brytyjczykami i Amerykanami, nawiązane w 1944 roku przez rząd Iwana Bagrianowa, który w czerwcu zastąpił gabinet Bożiłowa, przyszły za późno. Po radzieckiej operacji jasko-kiszyniowskiej i przejściu Rumunii na stronę aliantów Moskwa, nie oglądając się na Londyn i Waszyngton, 5 września 1944 roku wypowiedziała Bułgarii wojnę. To właśnie to wydarzenie, o rok późniejsze, bywa mylnie przenoszone na wrzesień 1943 roku. 8 września Armia Czerwona przekroczyła granicę, a następnego dnia przewrót oddał władzę Frontowi Ojczyźnianemu, który natychmiast wypowiedział wojnę Niemcom.

Dla ludzi, którzy we wrześniu 1943 roku przejęli władzę, oznaczało to koniec. Regentów, w tym księcia Cyryla i Fiłowa, a także Bożiłowa, dziesiątki ministrów i posłów skazał tak zwany Sąd Ludowy i rozstrzelano w nocy z 1 na 2 lutego 1945 roku. W 1946 roku monarchię zniesiono w referendum, a dziewięcioletni Symeon II wyjechał z matką na emigrację. Bułgaria musiała oddać zajęte w 1941 roku ziemie greckie i jugosłowiańskie i znalazła się w radzieckiej strefie wpływów na blisko pół wieku. Spór o rolę Borysa III, sojusznika Hitlera, który ocalił jednych Żydów, a wydał na śmierć innych, trwa do dziś.