Drugi rząd Konoe

22 lipca 1940 roku książę Fumimaro Konoe po raz drugi objął urząd premiera Japonii. Ministrem spraw zagranicznych został Yōsuke Matsuoka, dyplomata, który w 1933 roku wyprowadził Japonię z Ligi Narodów, a ministrem wojny generał Hideki Tōjō, dotychczasowy generalny inspektor lotnictwa armii. Rząd powstał po tym, jak armia obaliła gabinet admirała Mitsumasy Yonaiego, uważany za zbyt ostrożny wobec Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych. W ciągu tygodnia nowy gabinet przyjął dwa dokumenty, które wyznaczyły kierunek japońskiej polityki aż do wojny na Pacyfiku: program budowy „nowego ładu w Wielkiej Azji Wschodniej” i plan wykorzystania niemieckich zwycięstw w Europie do sięgnięcia po kolonie na południu.

Zwykle podaje się, że 22 lipca Konoe „został mianowany” premierem. W rzeczywistości cesarz powierzył mu misję utworzenia rządu już 17 lipca. 22 lipca Konoe i jego ministrowie zostali formalnie powołani w pałacu cesarskim i od tego dnia liczy się czas istnienia drugiego gabinetu Konoe.

Upadek rządu Yonaiego

Admirał Mitsumasa Yonai został premierem 16 stycznia 1940 roku, w dużej mierze z woli cesarza Hirohito. Jako minister marynarki w 1939 roku był, obok wiceministra Isoroku Yamamoto, jednym z głównych przeciwników wojskowego sojuszu z Niemcami. Jego rząd trzymał się zasady nieangażowania się w wojnę w Europie i próbował porozumieć się z Waszyngtonem, który w styczniu pozwolił wygasnąć traktatowi handlowemu z Japonią. Armia, której przedstawicielem w rządzie był generał Shunroku Hata, od początku odnosiła się do niego nieufnie.

Niemieckie zwycięstwa wiosną 1940 roku zmieniły układ sił w Tokio. Klęska Holandii i Francji sprawiła, że Holenderskie Indie Wschodnie i Indochiny Francuskie, bogate w ropę, kauczuk, cynę i ryż, straciły oparcie w metropoliach. W prasie i na ulicach powtarzano hasło „nie spóźnić się na autobus”: Japonia miała zbliżyć się do zwycięskich Niemiec, zanim podział świata się dokona. Minister spraw zagranicznych Hachirō Arita 29 czerwca ogłosił przez radio, że Azja Wschodnia i Morza Południowe tworzą jedną sferę, za której stabilność odpowiada Japonia, ale nie zapowiedział ani sojuszu z Niemcami, ani zmiany kursu. Dla armii było to za mało.

Równocześnie Konoe stanął na czele ruchu na rzecz „nowego ustroju” (新体制). 24 czerwca zrezygnował z przewodniczenia Tajnej Radzie i ogłosił, że zamierza stworzyć nową, jednolitą organizację polityczną, która zastąpi skłócone partie. Politycy partyjni zaczęli rozwiązywać swoje ugrupowania, by zdążyć zająć w nowym ruchu dobre miejsca. Wszyscy wiedzieli, że Konoe jest gotów wrócić do władzy, a armia widziała w nim premiera, który da jej to, czego nie dawał Yonai.

Narzędzie obalenia rządu armia miała w ręku od 1936 roku. Po zamachu 26 lutego przywrócono przepis, według którego ministrem wojny mógł być tylko generał w czynnej służbie, a więc wskazany przez samą armię. Według japońskich historyków kierownictwo armii uzgodniło na początku lipca, że Hata musi odejść. 16 lipca Hata złożył dymisję, a armia odmówiła wskazania następcy. Jeszcze tego samego dnia gabinet Yonaiego podał się do dymisji. W nieformalnym stowarzyszeniu jego ministrów, które przetrwało dziesięciolecia, pamiętano, że rząd zarówno powstał, jak i upadł szesnastego dnia miesiąca.

Narada w Ogikubo

17 lipca strażnik pieczęci Kōichi Kido, od 1 czerwca najbliższy polityczny doradca cesarza, zwołał naradę byłych premierów i przewodniczącego Tajnej Rady. Wszyscy wskazali Konoe. Ostatni z genrō, 90-letni książę Kinmochi Saionji, który przez dwie dekady rekomendował cesarzowi kolejnych premierów, tym razem odmówił poparcia, zasłaniając się wiekiem i chorobą. Od tej pory następców wyłaniała już tylko rada byłych premierów pod przewodnictwem Kido. Jeszcze 17 lipca cesarz powierzył Konoe utworzenie rządu.

19 lipca Konoe zaprosił do swojej willi Tekigaisō w dzielnicy Ogikubo w Tokio trzech kandydatów na kluczowe resorty: Matsuokę, wskazanego przez armię Tōjō i admirała Zengo Yoshidę, kandydata marynarki. Narada w Ogikubo (荻窪会談) przed formalnym powołaniem rządu ustaliła jego program. Według japońskich opracowań uczestnicy zgodzili się, że Japonia wzmocni więzi z Niemcami i Włochami, zawrze z ZSRR pakt o nieagresji, a brytyjskie, francuskie, holenderskie i portugalskie kolonie w Azji włączy w obręb „nowego ładu w Azji Wschodniej”. Wobec Stanów Zjednoczonych Japonia miała unikać niepotrzebnych starć, ale stanowczo odrzucać amerykańskie próby ingerencji w budowę tego ładu.

22 lipca nowy gabinet został powołany. Obok Matsuoki, Tōjō i Yoshidy weszli do niego między innymi prezes Urzędu Planowania Naoki Hoshino, wcześniej jeden z twórców gospodarki Mandżukuo, przemysłowiec Ichizō Kobayashi jako minister handlu i przemysłu oraz bliski współpracownik Konoe Akira Kazami jako minister sprawiedliwości. Konoe chciał, by o polityce rozstrzygało wąskie grono premiera i czterech ministrów, a nie cały rząd. Matsuoka, energiczny i gadatliwy, szybko zaczął mówić w imieniu rządu głośniej niż premier, a w następnych miesiącach przeprowadził wymianę kilkudziesięciu ambasadorów i posłów, uznanych za zbyt przychylnych Anglosasom.

Dwa programy z 26 i 27 lipca

26 lipca rząd przyjął „Zasadnicze wytyczne polityki narodowej” (基本国策要綱). Dokument stwierdzał, że świat stoi u „historycznego punktu zwrotnego” i dzieli się na kilka bloków państw, a polityka Japonii, oparta na zasadzie hakkō ichiu, czyli „ośmiu stron świata pod jednym dachem”, ma polegać na zbudowaniu „nowego ładu w Wielkiej Azji Wschodniej”, którego rdzeniem będzie ścisły związek Japonii, Mandżukuo i Chin. Był to pierwszy oficjalny dokument rządowy, który posłużył się tym hasłem. W kraju zapowiadano „państwo obrony narodowej”: nowy ustrój polityczny, gospodarkę planową pod kontrolą państwa, samowystarczalność obszaru Japonii, Mandżukuo i Chin, a także wychowanie oparte na „ideale narodowym” i odrzucenie „indywidualizmu”. Według japońskich badaczy projekt powstał w ministerstwie wojny i został Konoe przedstawiony przez szefa biura spraw wojskowych generała Akirę Mutō jeszcze przed powołaniem rządu.

Nazajutrz, 27 lipca, zebrała się po raz pierwszy od 1938 roku wspólna narada rządu i Cesarskiej Kwatery Głównej. Przyjęła ona „Wytyczne postępowania wobec bieżącej sytuacji w związku ze zmianami w świecie” (世界情勢ノ推移ニ伴フ時局処理要綱). Tekst zachował się w archiwach japońskiego ministerstwa obrony. Japonia miała szybko zakończyć „incydent chiński”, odcinając wszelką pomoc z zewnątrz dla rządu Czang Kaj-szeka w Chongqingu, i „wykorzystując dogodną okazję” rozwiązać „problem południa”. W polityce zagranicznej pierwszeństwo miało mieć szybkie zacieśnienie politycznej więzi z Niemcami i Włochami oraz „radykalna poprawa” stosunków z ZSRR. Wobec Stanów Zjednoczonych należało zachować „stanowczą postawę” i godzić się na „nieuniknione naturalne pogorszenie” stosunków, unikając jednak samemu prowokowania tarć.

Od Indochin Francuskich Japonia miała zażądać przerwania tranzytu dla Chin, prawa przemarszu wojsk, korzystania z lotnisk i dostaw dla armii, a „zależnie od okoliczności” użyć siły. W Hongkongu, w połączeniu z zamknięciem Drogi Birmańskiej, należało „usunąć wrogi charakter” kolonii. Surowce Indii Holenderskich miały być na razie zdobywane drogą dyplomatyczną, a dawne niemieckie i francuskie wyspy na Pacyfiku, w miarę możliwości, przejęte w drodze dyplomatycznej. Najważniejszy był trzeci artykuł o użyciu siły na południu. Jeśli wojna w Chinach będzie w zasadzie zakończona, Japonia użyje siły, gdy tylko pozwoli na to sytuacja. Jeśli nie, będzie działać w granicach, które nie doprowadzą do wojny z państwami trzecimi, ale gdy okoliczności staną się „szczególnie korzystne”, może także sięgnąć po siłę. Przeciwnika należało w miarę możliwości ograniczyć do samej Wielkiej Brytanii, „ponieważ jednak wojny ze Stanami Zjednoczonymi może nie dać się uniknąć”, trzeba było się do niej przygotować.

Miejsce w wojnie

Wytyczne z 27 lipca przewidywały, choć warunkowo, zbrojne uderzenie na posiadłości mocarstw zachodnich w Azji Południowo-Wschodniej i liczyły się z wojną z Ameryką. Waszyngton jeszcze ich nie znał, ale reagował na zapowiedzi z Tokio. Pod koniec lipca prezydent Franklin Delano Roosevelt objął systemem licencji eksport ropy i złomu, a 31 lipca zakazano wywozu benzyny lotniczej poza półkulę zachodnią. Brytyjczycy, pod japońskim naciskiem, zamknęli 18 lipca Drogę Birmańską na trzy miesiące.

1 sierpnia 1940 roku Matsuoka, przedstawiając dziennikarzom politykę rządu, po raz pierwszy publicznie użył nazwy „Strefa Wspólnego Dobrobytu Wielkiej Azji Wschodniej”. We wrześniu Japonia wymusiła na Francji Vichy zgodę na wejście swoich wojsk do północnych Indochin, a 27 września w Berlinie podpisała z Niemcami i Włochami pakt trzech. Partie polityczne rozwiązały się, a 12 października powstało Stowarzyszenie Wspierania Władzy Cesarskiej pod przewodnictwem premiera. W listopadzie Tokio uznało rząd Wang Jingweia w Nankinie, a w kwietniu 1941 roku Matsuoka zawarł w Moskwie z ZSRR pakt o neutralności. Program z Ogikubo został w ciągu dziewięciu miesięcy niemal w całości wykonany.

Nie przyniósł jednak tego, czego od niego oczekiwano. Wojna w Chinach trwała dalej, a sojusz z Niemcami, pomyślany jako sposób na odstraszenie Ameryki, tylko ją do Japonii zraził. Po niemieckim ataku na ZSRR Konoe w lipcu 1941 roku pozbył się Matsuoki, tworząc trzeci gabinet, ale gdy wojska japońskie weszły do południowych Indochin, Stany Zjednoczone zamroziły japońskie aktywa i wstrzymały dostawy ropy. W październiku 1941 roku Konoe ustąpił, a premierem został Tōjō, który dwa miesiące później poprowadził Japonię do ataku na Pearl Harbor, Malaje i Filipiny. Rząd powołany 22 lipca 1940 roku był tym, który z zaplątanej w Chinach Japonii uczynił państwo zdecydowane na ekspansję na południe i przygotowane na wojnę z Wielką Brytanią i Stanami Zjednoczonymi.