Fatwa muftiego Jerozolimy

Wiosną 1941 roku dawny wielki mufti Jerozolimy Muhammad Amin al-Husajni, przywódca palestyńskich Arabów, od półtora roku przebywający na wygnaniu w Bagdadzie, wezwał muzułmanów całego świata do świętej wojny przeciwko Wielkiej Brytanii. Uczynił to w formie fatwy, czyli opinii prawnej opartej na prawie islamskim, którą odczytano w bagdadzkim radiu i powtórzyły rozgłośnie państw Osi. Fatwa miała dać religijne uzasadnienie wojnie, którą rząd Raszida Alego al-Kilaniego, osadzony u władzy przez wojskowych na początku kwietnia, prowadził przeciwko Brytyjczykom.

Niektóre kalendaria umieszczają fatwę pod datą 9 kwietnia 1941 roku, powołując się na kalendarium Encyklopedii Holokaustu amerykańskiego Muzeum Pamięci Holokaustu (USHMM). To samo kalendarium podaje jednak datę 9 maja 1941 roku, a z tą datą zgadzają się inne opracowania: fatwa była odpowiedzią na wybuch walk brytyjsko-irackich pod Al-Habbanijją 2 maja, a nie na wydarzenia kwietniowe. Data kwietniowa jest więc najpewniej pomyłką o miesiąc. Właściwy kontekst fatwy to maj 1941 roku, Irak w stanie wojny z Wielką Brytanią, mufti jako duchowy patron tej wojny. 9 kwietnia 1941 roku był dla Iraku dniem ważnym z innego powodu: w Izbie Gmin wicepremier Clement Attlee oświadczył, że Londyn uważa sytuację w Bagdadzie za „całkowicie niekonstytucyjną” i będzie domagał się pełnego przestrzegania traktatu sojuszniczego z 1930 roku. Konflikt, w którym mufti miał niebawem zabrać głos, właśnie się zawiązywał.

Mufti na wygnaniu

Amin al-Husajni był od 1921 roku muftim Jerozolimy, a od 1922 roku przewodniczącym Najwyższej Rady Muzułmańskiej, która zarządzała majątkiem fundacji religijnych i sądami szariackimi w Palestynie. Mianowali go Brytyjczycy, licząc, że członek najbardziej wpływowego rodu Jerozolimy utrzyma spokój. W latach 1936–1939 stanął jednak na czele Wysokiego Komitetu Arabskiego, który kierował arabskim powstaniem w Palestynie, wymierzonym w brytyjską władzę mandatową i żydowskie osadnictwo. Jesienią 1937 roku, po zabójstwie brytyjskiego komisarza okręgu Galilei, władze mandatowe rozwiązały komitet i pozbawiły al-Husajniego jego stanowisk. Mufti uciekł do Libanu, gdzie pod nadzorem francuskim mieszkał w chrześcijańskiej wsi Zuk Mikajil i stamtąd kierował dalszą walką. Dla swoich zwolenników pozostał wielkim muftim, a Brytyjczycy nadal go tak nazywali.

Po wybuchu wojny Francuzi zażądali od niego publicznego poparcia dla aliantów. Al-Husajni odmówił i w połowie października 1939 roku potajemnie wyjechał z Bejrutu do Iraku. W Bagdadzie przyjęto go jak bohatera: dla irackich nacjonalistów był najbardziej znanym przywódcą arabskim swoich czasów. Rząd Nuriego as-Sa’ida, choć probrytyjski, nie mógł zignorować jego popularności, a według Encyklopedii Holokaustu mufti otrzymywał w Iraku pieniądze zarówno od irackiego rządu, jak i od obu walczących stron. Szybko stał się jedną z najważniejszych postaci politycznego życia Bagdadu. Wokół niego powstał tajny Komitet Arabski, w którym zasiadali iraccy politycy, czterej pułkownicy nazywani „złotym czworobokiem” oraz emigranci z Syrii i Palestyny. Trzej z czterech pułkowników służyli niegdyś razem z al-Husajnim w armii osmańskiej.

Latem 1940 roku mufti przez krótki czas pozwalał prowadzić rozmowy, które mogły go zbliżyć do Londynu. Brytyjski pułkownik Stewart Newcombe uzgodnił z Nurim as-Sa’idem i palestyńskimi działaczami, że Arabowie Palestyny poprą Wielką Brytanię i przyjmą zasady brytyjskiej białej księgi z maja 1939 roku, która ograniczała imigrację żydowską do Palestyny, a Irak wyśle część armii do walki u boku aliantów. Pod koniec sierpnia 1940 roku Londyn wycofał się z tych ustaleń. Od tej chwili al-Husajni postawił na państwa Osi. Jego sekretarz Usman Kamal Haddad latem 1940 roku i ponownie na początku 1941 roku jeździł do Berlina i Rzymu z projektami niemiecko-włosko-arabskiej deklaracji. W styczniu 1941 roku mufti napisał list do Adolfa Hitlera, prosząc o uznanie niepodległości państw arabskich, ich prawa do zjednoczenia oraz prawa Arabów do zlikwidowania żydowskiej siedziby narodowej w Palestynie. Hitler takiej deklaracji nie wydał: nie chciał drażnić Włoch, które uważały Lewant i Afrykę Północną za swoją strefę wpływów, ani Francji Vichy, władającej Syrią i Libanem.

Kwiecień 1941 roku

Przewrót, który w pierwszych dniach kwietnia 1941 roku oddał władzę Raszidowi Alemu i pułkownikom, przygotowywano w kręgu Komitetu Arabskiego, a mufti należał do jego najważniejszych uczestników. W nowym „rządzie obrony narodowej” nie objął żadnego urzędu, ale według Encyklopedii Holokaustu to on był głównym łącznikiem gabinetu z Niemcami i Włochami. Rzesza nie miała w Bagdadzie poselstwa od września 1939 roku, gdy Irak zerwał z nią stosunki, więc kontakty szły przez poselstwo włoskie, przez ambasadę niemiecką w Ankarze i przez ludzi muftiego. Według wspomnień Haddada na początku kwietnia dotarła do Bagdadu tajna odpowiedź niemieckiego sekretarza stanu Ernsta von Weizsäckera na styczniowy list: Rzesza była gotowa uznać niepodległość państw arabskich, gdy same ją wywalczą. Wiosną 1941 roku niemieckie ministerstwo spraw zagranicznych zgodziło się, by siatka muftiego prowadziła sabotaż na tyłach Brytyjczyków, a Abwehra miała ją finansować. Obiecano też, że jeśli Arabowie powstaną przeciwko Wielkiej Brytanii, Niemcy udzielą im bezpośredniej pomocy wojskowej.

Wielka Brytania miała w tych tygodniach ważniejsze zmartwienia. 3 kwietnia Afrika Korps wkroczył do Bengazi, 6 kwietnia Niemcy uderzyli na Grecję i Jugosławię, a gen. Archibald Wavell w Kairze nie miał wojsk do wysłania do Iraku. Winston Churchill nie zamierzał jednak oddać Osi kraju, przez który biegła droga lądowa z Zatoki Perskiej do Palestyny, a rurociąg dostarczał ropę do Hajfy, której rafinerie i zbiorniki od lata 1940 roku bombardowali Włosi. Siły do Iraku miały przyjść z Indii: 18 kwietnia w Basrze wylądowała indyjska brygada piechoty, a Brytyjczycy powołali się przy tym na traktat z 1930 roku, który gwarantował im prawo przemarszu. 17 kwietnia Raszid Ali poprosił Niemcy o pomoc wojskową na wypadek wojny. Gdy pod koniec miesiąca do Basry przypłynęły kolejne transporty, odmówił zgody na ich wyładunek, a 30 kwietnia iracka armia zajęła płaskowyż nad brytyjską bazą lotniczą w Al-Habbanijji. 2 maja o świcie samoloty z bazy zaatakowały irackie stanowiska. Zaczęła się wojna brytyjsko-iracka, na pl.wikipedii opisana pod nazwą operacji Sabine.

Fatwa z 9 maja

Według części opisów wojny mufti już 2 maja, gdy wiadomość o walkach dotarła do Bagdadu, ogłosił dżihad przeciwko Wielkiej Brytanii. Uroczystą fatwę, opatrzoną jego autorytetem religijnym, radio bagdadzkie nadało 9 maja 1941 roku, a powtórzyły ją rozgłośnie niemieckie i włoskie. Jej tekst, przetłumaczony na włoski, wydrukował w tym samym roku rzymski miesięcznik orientalistyczny „Oriente Moderno”.

Fatwa w islamie sunnickim jest opinią prawną uczonego, wydaną na podstawie Koranu, tradycji i dorobku prawników. Nie wiąże bezwzględnie, a jej moc zależy od autorytetu autora. Al-Husajni nie był uczonym prawnikiem najwyższej rangi, ale jako wielki mufti Jerozolimy, trzeciego świętego miasta islamu, przewodniczący Światowego Kongresu Islamskiego z 1931 roku i przywódca palestyńskiego powstania, był w świecie arabskim postacią znaną jak niewielu innych. Właśnie ten autorytet chciał oddać na usługi irackiej wojny.

Tekst zaczynał się od wezwania: „Zapraszam wszystkich moich braci muzułmanów na całym świecie, by przyłączyli się do świętej wojny dla Boga, w obronie islamu i jego ziem przed wrogiem”. Mufti przedstawiał Irak jako państwo, które „stanęło w awangardzie tej świętej walki” i rzuciło się przeciwko „najpotężniejszemu wrogowi islamu”, a obowiązkiem każdego muzułmanina miało być wspieranie go wszelkimi sposobami. Dalsza część była aktem oskarżenia brytyjskiego imperializmu: Brytyjczycy mieli zniszczyć Imperium Osmańskie i kalifat, odebrać muzułmanom władzę w Indiach, skolonizować Egipt, opanować Aden, Hadramaut, Oman i emiraty Zatoki Perskiej oraz Transjordanię. Najjaskrawszym dowodem ich wrogości miała być Palestyna, obiecana w czasie pierwszej wojny światowej szarifowi Mekki Husajnowi, a następnie wydana na „oburzający napływ Żydów”. Brytyjczycy, pisał mufti, zbezcześcili w Palestynie meczet Al-Aksa i wypowiedzieli islamowi wojnę „czynem i słowem”. Przytaczał też przypisywane dawnemu premierowi brytyjskiemu słowa, że świat nie zazna pokoju, dopóki istnieje Koran. To zdanie, łączone zwykle z Williamem Gladstone’em, od dawna krążyło w antybrytyjskiej propagandzie, ale nie ma potwierdzenia w źródłach i uchodzi za apokryf. Fatwa kończyła się wyliczeniem, że pod brytyjskim panowaniem żyje ponad 220 milionów muzułmanów, i wezwaniem: „Bohaterski Iraku, Bóg jest z tobą, naród arabski i świat islamu stoją murem za tobą w twojej świętej walce!”.

Tekst nie zawierał wezwań do przemocy wobec Żydów. Wrogiem była w nim Wielka Brytania, a żydowska imigracja do Palestyny służyła za koronny argument przeciw niej. W samym Bagdadzie atmosfera w maju 1941 roku stawała się jednak coraz groźniejsza dla irackich Żydów: propaganda nacjonalistów, część prasy i paramilitarna młodzież oskarżały ich o sprzyjanie Brytyjczykom, dochodziło do wymuszeń, a czasem do zabójstw.

Odzew

Wezwanie do świętej wojny nie poruszyło świata islamu. W Palestynie, gdzie mufti miał najwięcej zwolenników, do powstania nie doszło. Arabskie społeczeństwo było wyczerpane latami 1936–1939, a jego przywódcy siedzieli w więzieniach, na wygnaniu albo, jak ród Naszaszibich, byli z al-Husajnim skłóceni. Według Encyklopedii Holokaustu w maju niemieckie ministerstwo spraw zagranicznych przekazało muftiemu pierwsze duże sumy pieniędzy na „wielką operację w Palestynie w najbliższym czasie”, ale na pieniądzach się skończyło. Egipt, Arabia Saudyjska i Transjordania zachowały się lojalnie wobec Londynu. Emir Transjordanii Abd Allah, rywal muftiego, wysłał swój Legion Arabski pod dowództwem Johna Bagota Glubba razem z brytyjską kolumną, która z Palestyny ruszyła na odsiecz Al-Habbanijji. Arabscy żołnierze walczyli więc w tej wojnie po obu stronach.

Do Iraku napłynęły tylko nieliczne grupy ochotników z Syrii i Palestyny. Najbardziej znanym z ich dowódców był Fauzi al-Kawukdżi, weteran powstania palestyńskiego, skądinąd rywal muftiego, który z oddziałem nieregularnym nękał Brytyjczyków na pustyni w zachodnim Iraku. Pomoc Osi była skromna i spóźniona. Na początku maja Joachim von Ribbentrop przekonał Hitlera, by wysłał do Bagdadu byłego posła Fritza Grobbę. Do Iraku, przez lotniska Syrii za zgodą władz Vichy, dotarło kilkadziesiąt niemieckich i włoskich samolotów. 23 maja Hitler w dyrektywie nr 30 nazwał „arabski ruch wolnościowy” naturalnym sojusznikiem Niemiec przeciw Anglii, ale gdy to pisał, iracka armia przegrywała już wojnę.

Brytyjczycy traktowali muftiego jako groźnego przeciwnika. Już jesienią 1940 roku Churchill i Ministerstwo Wojny zgodzili się na jego zabicie, lecz Foreign Office zablokowało ten plan, obawiając się reakcji w Iraku. W maju 1941 roku zwrócili się o pomoc do dowódcy żydowskiej organizacji zbrojnej Irgun Dawida Razi’ela, którego wcześniej zwolnili z więzienia w Palestynie, i wysłali go z kilkoma ludźmi do Iraku z zadaniem dywersyjnym. Razi’el zgodził się na misję pod warunkiem, że będzie mógł spróbować porwać muftiego. Zginął 20 maja w okolicach Al-Habbanijji, gdy samochód, którym jechał, ostrzelał niemiecki samolot.

Ucieczka i Farhud

Pod koniec maja wojska brytyjskie, indyjskie i Legion Arabski stanęły pod Bagdadem. 29 i 30 maja Raszid Ali, mufti i większość przywódców przewrotu uciekli do Iranu. 1 i 2 czerwca, w dniach bezkrólewia między ucieczką rządu a wkroczeniem Brytyjczyków, w Bagdadzie doszło do pogromu Żydów, nazwanego Farhud. Według Encyklopedii Holokaustu zginęło 128 Żydów, a około 1500 domów i sklepów zniszczono lub splądrowano; inne szacunki mówią o ponad 180 zabitych, a niektóre żydowskie źródła podają jeszcze wyższe liczby. Rolę muftiego w tych wydarzeniach oceniano różnie. Według części opracowań komisja śledcza powołana po pogromie przez nowy rząd iracki obarczyła winą niemiecką propagandę i wpływ muftiego oraz jego otoczenia, a wśród sprawców wymieniano młodzież z nacjonalistycznego klubu Al-Muthanna, z którym mufti był związany. On sam oskarżał później Żydów, że przez zdradę przyczynili się do klęski Iraku. Encyklopedia Holokaustu stwierdza jednak, że dokumenty nie potwierdzają bezpośredniego związku między jego słowami lub czynami a pogromem.

Miejsce w wojnie

Fatwa z maja 1941 roku była pierwszym wielkim wystąpieniem al-Husajniego jako sojusznika państw Osi i zapowiedzią roli, którą odegrał w kolejnych latach. Z Iranu, gdzie azylu udzieliły mu poselstwa japońskie i włoskie, po brytyjsko-radzieckiej inwazji na ten kraj w sierpniu 1941 roku Włosi przemycili go przez Turcję i Bałkany do Rzymu. 11 października 1941 roku był we Włoszech, 27 października przyjął go Benito Mussolini, a 28 listopada w Berlinie Hitler. Rozmowa w Kancelarii Rzeszy nie przyniosła mu publicznej deklaracji, o którą zabiegał, ale Hitler zapewnił go, że po przełamaniu Kaukazu jedynym celem Niemiec na Bliskim Wschodzie będzie zniszczenie Żydów żyjących tam pod brytyjską opieką.

Do końca wojny al-Husajni mieszkał w Niemczech i we Włoszech, przemawiał w arabskich audycjach niemieckiego radia, werbował muzułmanów do formacji wojskowych Osi, w tym do bośniackiej dywizji Waffen-SS „Handschar”, i interweniował u rządów państw sprzymierzonych z Rzeszą przeciwko wyjazdowi żydowskich dzieci do Palestyny. Wezwania do świętej wojny, które w maju 1941 roku kierował przeciwko Wielkiej Brytanii, w jego berlińskich przemówieniach coraz częściej obejmowały Żydów. Dla Brytyjczyków iracki epizod był ostrzeżeniem: zaplecze, przez które szły ropa, posiłki z Indii i droga do Palestyny, okazało się kruche, a w czerwcu 1941 roku, w obawie przed powtórzeniem irackiego scenariusza, wojska brytyjskie i Wolnych Francuzów weszły do Syrii i Libanu, kontrolowanych przez Vichy. Arabskie ziemie Bliskiego Wschodu pozostały w rękach aliantów do końca wojny, a święta wojna, do której wzywał mufti, nie wybuchła.